Pajtimi përmes projekteve të përbashkëta: A mund të kapërcejnë të rinjtë serbë dhe shqiptarë pengesat politike?

​​​​​​​Në një shoqëri që ende vuan pasojat e konflikteve të luftës, ku tensionet politike vazhdojnë të hedhin hije mbi jetën e përditshme, të rinjtë në Kosovë po gjejnë mënyra për t’u lidhur përmes artit, muzikës dhe punëtorive të ndryshme. Projekte të tilla të përbashkëta mund të rikthejnë besimin midis të rinjve dhe të jenë çelësi i ndryshimit, pajtohen bashkëbiseduesit e Kosovo online nga Beogradi dhe Prishtina, por paralajmërojnë se pengesat politike mbeten ende të larta.

Përfaqësuesja speciale e Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së dhe shefja e UNMIK-ut, Karolina Zijade, theksoi në seancën e Këshillit të Sigurimit të OKB-së të mbajtur më 8 prill, se ndërtimi i besimit mbetet me rëndësi thelbësore, dhe kujtoi për aktivitetet e shumta të UNMIK-ut në forcimin e besimit midis komuniteteve, veçanërisht midis të rinjve.

“Ndërtimi i besimit mbetet thelbësor për kultivimin e një të ardhmeje të qëndrueshme dhe të begatë për të gjitha komunitetet në Kosovë. Në thelb të përpjekjeve tona për ndërtimin e besimit janë iniciativat që mbështesin sundimin e ligjit, mbrojnë të drejtat e njeriut dhe promovojnë në mënyrë aktive përfshirjen e grave dhe të rinjve në proceset e paqes dhe sigurisë”, tha ajo.

Në Kosovë ka një sërë projektesh që lidhin të rinjtë serbë dhe shqiptarë, duke promovuar besimin reciprok, bashkëpunimin dhe mirëkuptimin. Gazetari Idro Seferi thotë për Kosova online se për një kohë të gjatë këto projekte ishin të vetmet vende ku mund të takoheshin të rinjtë.

“Ka projekte të ndryshme, për shembull, të rinjtë mësuan të punonin me bletët, i lidhte arti, muzika..., kishte edhe shkolla të përbashkëta rock. Por, në thelb, për një kohë të gjatë, ato projekte ishin të vetmet vende ku të rinjtë mund të takoheshin, pa qenë mjedisi ku ata jetojnë”, thotë gazetari.

Si një nga situatat më interesante që përshkruan situatën aktuale në Kosovë, ajo vë në dukje barrierën gjuhësore mes të rinjve.

"Ajo që është interesante për mua, pasi unë ende i përkas një brezi pak më të vjetër që kishte kontakt me të dyja gjuhët, tani të rinjtë në Kosovë flasin me njëri-tjetrin në anglisht. Kjo është interesante për mua. Ndonjëherë ata janë nga i njëjti qytet. U ula me të rinjtë në Mitrovicë dhe ata biseduan së bashku në anglisht. Por, natyrisht, nga ana tjetër, ata duhet të mësojnë sa më shumë gjuhën e të dy kombeve sepse kjo tregon jo vetëm respekt të ndërsjellë, por edhe rëndësi kulturore dhe një të ardhme më të mirë”, thotë Seferi.

Megjithatë, ai shton se konteksti politik mbetet një pengesë e pashmangshme për pajtim.

“Përderisa nuk ka marrëveshje politike mes Kosovës dhe Serbisë, marrëdhëniet në shoqëri në përgjithësi do të jenë jo të tensionuara, por të papërsosura. Kjo ndikon që të ketë intolerancë tek të rinjtë, të ketë një lloj injorance, mungesë kontakti apo dyshimi. Thjesht, besimi ndërtohet nga të gjithë ne që punojmë për ta kuptuar më mirë njëri-tjetrin dhe për ta respektuar njëri-tjetrin”, vlerëson bashkëbiseduesi ynë.

Ai thekson se ndryshimet ekzistojnë dhe se situata nuk është e njëjta si 20 vjet më parë.

“Të rinjtë kanë një lloj tjetër interesi, ndonëse sigurisht që ka edhe nga ata që janë të ngarkuar dhe të angazhuar politikisht dhe janë të ndikuar nga situata aktuale. Por ajo që kam vënë re kur kam marrë pjesë në projekte dhe konferenca të ndryshme është se të rinjtë kanë nevojë për një ose dy ditë për t'u çlodhur dhe për t'u afruar me njëri-tjetrin, ndërsa tek brezi i vjetër ka shumë më tepër histori. Edhe pse brezat e vjetër nuk do t'i gjykoja, sepse shumë shpesh ata kishin më shumë kontakte dhe dikush mund t'ju drejtohej gjithmonë me të paktën disa fjalë nga gjuha juaj. Megjithatë, është një tregues se ka njëfarë mundësie për marrëdhënie më të mira”, thekson ai.

Një tjetër pengesë, vlerëson ai, është edhe sistemi i ndarë arsimor në Kosovë.

“Sa i përket historisë dhe tregimeve që përmbajnë shumë politikë, nuk do të pajtohemi së shpejti, sepse është një proces shumë i gjatë dhe, do të thosha tani për tani, i largët. Në çdo rast, arsimi në Kosovë është i ndarë. Për shqiptarët, shkollat që i ndjekin serbët janë institucione paralele. Ndërsa, natyrisht, serbët kanë shumë pak lidhje me shkollat shqiptare. Aty përzihen vetëm fëmijët e komuniteteve të tjera, por jo serbët dhe shqiptarët”, shpjegon Seferi.

Kur bëhet fjalë për planprogramin mësimor dhe tekstet shkollore, dallimet janë edhe më të thella.

“Kjo është krejtësisht ndryshe dhe aty ndodhin përplasjet rreth vetë ngjarjeve. Ka pasur projekte në rajon, tekstet e përbashkëta janë alternative dhe nuk janë përfshirë në programet shkollore. Mendoj se kjo është një temë që për momentin duhet lënë për më vonë. Historia mund të rrëfehet me fakte të ndryshme, dhe ai që lexon mund të vendosë vetë se si ka ndodhur një ngjarje sipas tij,” thotë Seferi.

Profesori i marrëdhënieve ndërkombëtare në Universitetin e Prishtinës, Afrim Hoti, konsideron se projektet që lidhin të rinjtë serbë dhe shqiptarë në Kosovë janë çelësi i ndryshimit, por thekson se pengesat politike vazhdojnë të ekzistojnë.

“Mendoj se kjo është me rëndësi thelbësore,” tha Hoti, i pyetur nëse ekziston besim mes të rinjve.

“Nga përvoja personale, nuk shoh asnjë ndryshim, sepse kam studentë që vijnë si nga pala shqiptare, ashtu edhe nga ajo serbe – jo në Kosovë, por në vende të tjera. Kur bisedojmë privatisht, nuk shoh asnjë ndryshim, përfshirë komunikimin, studimet, jetën private – gjithçka është mjaft e ngjashme,” thekson Hoti.

Megjithatë, në nivel zyrtar, pamja po ndryshon.

“Më pas vërehet një vonesë e caktuar nga të dyja palët. Fatkeqësisht, kjo është pasojë e pengesave të krijuara nga politika”, shpjegon ai.

Hoti beson se duhet investuar në projekte që lidhin të rinjtë, pavarësisht se kush i inicion.

"Duhet të shkojmë drejt projekteve të reja. Nuk ka rëndësi nëse këto projekte mbështeten nga institucionet kombëtare apo ndërkombëtare. Jam qind për qind i sigurt se, nëse një projekt i tillë ekziston, do të ketë implikime dhe pasoja pozitive për të rinjtë në Kosovë dhe Serbi", përfundon Hoti.

Dushan Borisavleviq nga Këshilli Rinor i Komunës së Graçanicës nuk është një entuziast i madh kur është fjala për mirëkuptimin e ndërsjellë të të rinjve dhe lidhjen e tyre përmes projekteve.

“Nëse do t’i pyesnit të rinjtë se çfarë mendojnë për njëri-tjetrin, të gjithë ata që ndajnë probleme të përbashkëta nuk do të bënin dallime sipas përkatësisë etnike apo fetare. Por, për shkak të zhvillimeve të viteve të fundit në Kosovë, ndjehet njëfarë tensioni, veçanërisht ndërmjet të rinjve shqiptarë dhe serbë. E kemi parë këtë edhe me provokimet në Graçanicë, sulmet në fshatin Llapllasellë, dhe kjo është diçka që me të vërtetë duhet të ndalojë,” thotë Borisavleviq.

Ai shton se në Kosovë tashmë prej më shumë se dy dekadash realizohen projekte të orientuara drejt pajtimit, por se efekti i tyre mbetet i pasigurt.

“Projektet që lidhen me pajtimin dhe transformimin e konfliktit po zhvillohen tash 25–26 vjet. Sot ka projekte të ndryshme që po zbatohen, por nëse ato projekte kanë sjellë pajtim ose nëse ndonjëherë do të sjellin, nuk mund ta di. Ka projekte në të cilat punojnë së bashku serbë dhe shqiptarë, ku shoqërohen, marrin pjesë në seminare dhe bashkëpunojnë në biznes, por se cili do të jetë ndikimi afatgjatë i atyre projekteve, kjo mbetet për t’u parë,” thekson ai.

I pyetur nëse së bashku me vlerat evropiane, të rinjve në Kosovë u mësohet respekti i ndërsjellë dhe bashkëjetesa më e mirë, Borisavleviq përgjigjet se vlerat evropiane nuk janë të përcaktuara qartë për askënd, veçanërisht jo për serbët në Kosovë.

“A janë vlera europiane që nuk ke liri lëvizjeje, që gjuha jote nuk përdoret...Kohët e fundit shohim se vlerat e vërteta janë zhdukur plotësisht dhe se janë kthyer vlerat që ishin në fillim të viteve 2000. Ka tensione, fanatizëm, provokime..., që vërtet nuk është mirë për të rinjtë që duhet të ndërtojnë të ardhmen. Është vërtet e vështirë për të rinjtë serbë”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Ai beson se është normale që të rinjtë shqiptarë të kenë serb në mesin e miqve të tyre, por se së fundmi “është bërë shumë e vështirë të pranohet”.

“Kam shkuar në disa punëtori së bashku me shqiptarët, kemi pasur një marrëdhënie vërtet korrekte, por nëse nuk ka diçka që do të na motivojë të shkojmë së bashku në ato klasa, nuk ka mundësi të njihemi. Nuk mendoj se nxënësit e shkollës së mesmekanë ndonjë kontakt. Ata nuk socializohen në shkolla, nuk kanë as nevojë. Ky është një problem serioz”, thekson Borisavleviq.

Sipas tij, kontaktet bëhen më shpesh më vonë, përmes punës në organizata joqeveritare, vullnetarizmit apo zonave të përbashkëta të interesit.

Ai konsideron se përmbajtja e teksteve shkollore, sidomos kur bëhet fjalë për historinë, është një pengesë e rëndësishme për të kapërcyer dallimet mes të rinjve.

“Nëse shikojmë historinë, secila është shkruar ndryshe. Nuk do të kemi kurrë të njëjtën histori dhe as nuk do të mund të biem dakord për të. Nuk besoj se qëllimi përfundimtar është ngritja e tensioneve. Vetëm kur njerëzit piqen mund të kuptojnë se historia jonë është gjithashtu e tyre dhe se nëse ka dy versione, nuk do të thotë domosdoshmërisht se duhet të përputhen. Dhe vetëm kur ta kapërcejnë këtë do të kuptojnë se ne mund të jemi miq në disa gjëra. Por tani për tani, me këtë tension dhe presion mbi popullin serb, nuk mendoj kështu, sepse shumë të rinj detyrohen të largohen nga ky vend dhe kjo shkakton emocione negative tek ata”, thotë Borisavleviq.