Sulmet ndaj vendeve të shenjta serbe në Kosovë - midis shkatërrimit fizik dhe rishikimit të histories

Historiania e artit Jasmina Qiriq vlerësoi se sulmet e fundit ndaj kishave dhe ndërtesave fetare në Kosovë - janë të reja, por taktikat e përdorura në terren janë të vjetra dhe të njohura mirë. Edhe pse disa monumente mbrohen nga UNESCO, profesorja beson se publiku ndërkombëtar nuk është mjaftueshëm i njohur me situatën në terren, raporton RTS.

Në një seri incidentesh të regjistruara në Kosovë ditët e fundit, kishat ortodokse serbe në Dobrotin dhe Gornja Gushteric u vandalizuan dhe u dëmtuan, gjë që shkaktoi reagime nga Zyra për KdheM dhe nga Ministri e Kulturës e Serbisë.

Zyrtarët paralajmërojnë për vazhdimin e valës së sulmeve ndaj trashëgimisë shpirtërore dhe kulturore serbe, ndërsa publiku ekspert thekson se, përveç atyre fizike, ekziston edhe një luftë për interpretimin dhe përvetësimin e historisë.

Jasmina Qiriq, profesoreshë në Fakultetin e Filologjisë dhe Arteve në Kragujevac, historiane arti dhe eksperte e trashëgimisë mesjetare serbe, theksoi në intervistë se sulmet e fundit ndaj kishave dhe ndërtesave fetare në Kosovë janë të reja, por taktikat e përdorura në terren janë të vjetra dhe të njohura mirë, raporton RTS.

Profesoresha thekson se nuk bëhet fjalë vetëm për akte kriminale, por edhe për një shkelje serioze të Ligjit për Mbrojtjen e Pronës Kulturore të Republikës së Serbisë dhe të drejtës ndërkombëtare. Çdo sulm ndaj fondeve, qofshin monumente mesjetare apo ndërtesa më të reja, përfaqëson një sulm ndaj trashëgimisë kulturore dhe fetare të Kishës Ortodokse Serbe, shton ajo.

Sipas saj, metoda e sulmit mund të gjurmohet në një periudhë të gjatë historike. Ajo kujton se ky vit shënon 45-vjetorin e zjarrit në Patriarkanën e Pejës, të vendosur natën midis 15 dhe 16 marsit 1981, gjatë përshkallëzimit të krizës në Kosovë.

Kjo u pasua nga ngjarjet e vitit 1999, miratimi i Rezolutës 1244 dhe përndijekja pasuese e marsit në vitin 2004, kur monumente të shumta u dëmtuan ose u shkatërruan rëndë.

"Në vetë Rezolutën 1244, nuk ka asnjë nen të veçantë që lidhet me mbrojtjen e pronës kulturore", thekson profesori Qiriq, duke shtuar se mekanizmat e mbrojtjes forcohen vetëm pas shkatërrimeve të mëdha.

Shkatërrimi material dhe rishikimi i historisë

Sipas profesoreshës, sulmet fizike shpesh shkojnë krah për krah me përpjekjet për të rishikuar historinë.

Si shembull, ajo përmend përpjekjen për të marrë kishën në Rakinicë pranë Podujevës, si dhe shkatërrimin e mbetjeve të kishës së Virgjëreshës së Hvostanskës, e njohur edhe si "Mala Studenica", e cila u krijua si peshkopatë nga Shën Sava.

"Kur gjurma materiale shkatërrohet, hapet hapësirë për ndryshimin e rrëfimit", shpjegon ajo, duke theksuar rëndësinë e materialit arkivor dhe dokumentacionit, siç janë vizatimet e arkitektit Milosh Sekuliq, të cilat mbahen në Beograd.

Ajo veçanërisht thekson "dëmtimin" e afreskeve në Bogorodica Ljevishka dhe Graçanicë gjatë pogromit në vitin 2004, kur portretet e themeluesit të Mbretit Millutin me mbishkrime të qarta rreth titullit të tij mbretëror u dëmtuan gjithashtu. "Kur afresku i themeluesit vihet në zjarr, është e qartë se është një përpjekje për të fshirë dëshminë historike", thekson ajo.

Trashëgimia "Shqiptarizimi" dhe "Kosovarizimi"

Duke folur për proceset që ajo i quan "Shqiptarizimi" dhe "Kosovarizimi" i vendeve të shenjta serbe, profesoresha Qiriq shpjegon se bëhet fjalë për ndryshimin e narrativës historike.

Sipas saj, ekziston një rrymë historiografike e shkencëtarëve që punojnë në universitete të caktuara në Prishtinë, e cila, me mbështetjen e një pjese të publikut akademik ndërkombëtar, përpiqet ta paraqesë trashëgiminë mesjetare serbe si pjesë të një konteksti të ndryshëm kulturor. Si shembull, ajo citon postime në rrjetet sociale në të cilat Graçanica paraqitet si një "bazilikë shqiptare" që thuhet se është restauruar nga Mbreti Millutin.

"Ky është kosovarizimi - kur të dhënat e sakta shkencore zëvendësohen nga konstruksione që nuk kanë bazë në burime", thekson Qiriq.

Roli i UNESCO

Edhe pse disa monumente janë nën mbrojtjen e UNESCO-s, Profesoresha Qiriq beson se publiku ndërkombëtar nuk është mjaftueshëm i njohur me situatën në terren. Delegacioni i Serbisë në institucionet ndërkombëtare, thekson ajo, po bën përpjekje, por është i nevojshëm një koordinim më i mirë.

Ajo sheh një lidhje më të fortë midis Ministrisë së Punëve të Jashtme, Ministrisë së Kulturës, institucioneve fetare dhe komunitetit shkencor si një nga hapat kryesorë. Thekson veçanërisht rëndësinë e botimit të veprave shkencore në gjuhët botërore.