Bashkëpunimi rajonal në sektorin e IT-së është gjithashtu i rëndësishëm për sigurinë kibernetike të vendeve të Ballkanit të Hapur

Sulmi kibernetik që goditi Shqipërinë vitin e kaluar kërcënoi të paralizojë administratën publike, të fshijë sistemet dixhitale, të dhënat e qeverisë, të ekspozojë komunikimet e brendshme elektronike dhe të shkaktojë destabilitet dhe kaos në vend. Disa institucione publike në Serbi dhe Maqedoninë e Veriut gjithashtu përjetuan sulme të ngjashme, megjithëse në një formë më të vogël.

Në Serbi, kohët e fundit u regjistrua një sulm në domenet që janë përgjegjësi e shërbimit të sigurisë ushtarake, dhe në Shkup, sulmi i fundit çaktivizoi uebfaqen e Fondit Shëndetësor dhe komprometoi të dhënat të personave të siguruara. Madje mediat spekuluan se hakerët kërkuan një shpërblim për kthimin e të dhënave.

Said Dulleviq, ekspert shqiptar në fushën e kibernetikës, thotë për Kosovo Online se aktivitete të tilla mund të parandalohen. Dulleviq është i mendimit se duke krijuar një qendër të përbashkët për luftën kundër krimit të teknologjisë së lartë në kuadër të Ballkanit të Hapur, vendet anëtare do të jenë të gatshme të mbrohen nga çdo lloj sulmi kibernetik, përfshirë edhe atë që Shqipëria pati vitin e kaluar.

“Në kuadër të Ballkanit të Hapur do të mund të krijonim një Qendër të përbashkët për monitorimin dhe zbulimin e sulmeve dhe kërcënimeve të mundshme spyware. Gjithashtu, ky bashkëpunim do të bënte bashkë profesionin, gjegjësisht burimet njerëzore, ekspertët nga të tre vendet që nisën nismën. Nëpërmjet shkëmbimit të përvojave dhe punën e përbashkët, mund të kontribuojnë që Ballkani të jetë i fortë dhe i aftë për të qenë gati nëse ndodh një sulm”, thotë Dulleviq.

Dulleviq thekson se objektivat më të shpeshta të hakerëve janë institucionet shtetërore dhe financiare, pra ato që kanë interes dhe para për t'u mbrojtur.

“Nëse një haker thyen një sistem të tillë, kërkon një dëmshpërblim të madh dhe ky është qëllimi i tyre parësor, por ka edhe politik. Shpesh institucionet arsimore, duke qenë se nuk kanë investuar shumë në teknologjitë e reja, bien pre e hakerëve, dhe mbrojtja e të dhënave të atyre institucioneve është shumë e rëndësishme, sepse bëhet fjalë për informacione të ndjeshme për studentët”, thotë Dulleviq.

Dulleviq thotë se pas sulmit që goditi Shqipërinë vitin e kaluar, kur pothuajse të gjitha sistemet e kontrollit të përdorura nga policia u bllokuan, zyrtarisht u njoftua se “në këtë rast ishte përfshirë edhe qeveria e Iranit, e cila ishte përgjegjëse për ndërhyrjet e hakerëve dhe rrjedhjen e të dhënave nga institucioni shqiptar”.

“Ai sulm ndodhi shumë më herët nga sa ishte publikuar dhe kjo për shkak se një virus ishte futur në një server të një institucioni shqiptar që nuk përditësohej rregullisht, gjë që i lejonte sulmuesit ta infektonin dhe të shkarkonin të dhëna prej tij. Shqipëria mori të gjitha masat, kërkoi ndihmë nga kompanitë e huaja ndërkombëtare Microsoft, Cise, File Xmi, NATO, por edhe individë për të identifikuar autorët dhe për të zbuluar se si ka ndodhur sulmi. Pas kësaj është bërë përditësimi dhe përditësimi i serverit dhe më pas është konstatuar se është përfshirë faktori njerëzor. Është bërë lista e personave që janë shpallur të dyshimtë në lidhje me atë situatë. Sipas njoftimeve të bëra në atë kohë dyshoheshin pesë persona, por nuk dihet se çfarë ka ndodhur me ta”, ka shpjeguar Dulleviq dhe ka shtuar se Qeveria e Shqipërisë ka rritur menjëherë pagat e punonjësve të Agjencisë Kombëtare të IT, pasi siç thotë ai, një pagë e mirë motivon edhe integritetin në punë.

"Krimi kibernetik ka karakter transnacional. Sistemet e ngrohjes, kontrolli i fluturimeve, rryma, çdo gjë është e lidhur dhe e kontrolluar nga distanca sot, kështu që rreziku i terrorizmit kibernetik është i madh, prandaj bashkëpunimi ndërkombëtar është jashtëzakonisht i rëndësishëm", përfundon Dulleviq.

Gjithashtu, eksperti shqiptar i sigurisë kibernetike Edmon Liçaj thekson se pas sulmit, Shqipëria mobilizoi të gjitha strukturat dhe kapacitetet e saj për të parandaluar dhe ndaluar aktivitetet dashakeqe drejtuar sistemit qeveritar.
“U krijua një strategji e re, u vendos një sistem sigurie, si dhe bashkëpunimi me vendet partnere dhe aleatët në fushën e sigurisë”, thekson Liçaj.

Sipas tij, së shpejti duhet të krijohet Qendra Kombëtare e Mbikëqyrjes, e cila do të përdorë teknologjitë më të fundit në sistemin e mbrojtjes kibernetike.

“Qendra Kombëtare më e njohur për monitorimin e sulmeve kibernetike 24/7 do të përfshijë gjithashtu qendra sektoriale në zonat periferike. Shqipëria po kalon një transformim në fushën e sigurisë dhe sulmi ndaj vendit tregoi të gjitha dobësitë tona dhe kontribuoi për t'i kushtuar më shumë vëmendje kësaj çështjeje. Për ne është i rëndësishëm edhe bashkëpunimi me partnerët në këtë fushë”, thekson Liçaj.

Gjithashtu, do të kontribuojë për të kuptuar se sa e rëndësishme është kjo fushë dhe sa duhet të vazhdojë Shqipëria me kohën.

“Siguria kibernetike do ta bëjë Shqipërinë më të qëndrueshme dhe më të sigurt. Nuk besoj se siguria e plotë është e mundur askund, por është e sigurt është që tani ka vazhdimësia e ndryshimeve, në Shqipëri ka nisur një frymë e re zhvillimi, me një brez shumë inovativ dhe profesional në fushën e teknologjisë”, vlerësoi Liçaj.

Sipas ekonomistëve, nevoja për lidhje rajonale në këtë sektor mund të jetë një mundësi për ekspertët e fushës së teknologjive IT, si dhe për zhvillimin e mëtejshëm të kësaj dege të ekonomisë. Në dhjetë vitet e fundit, sektori i IT-së në Ballkanin Perëndimor është kthyer në një nga degët kryesore ekonomike që shumëfishon rritjen e ekonomive në rajon. Iniciativat si Ballkani i Hapur mund të kontribuojnë më tej në përmirësimin e sektorit të IT dhe mundësive të reja të biznesit përmes performancës së përbashkët të vendeve anëtare në treg.

Ekonomisti Erion Muca nga Shqipëria thotë se ekspertët e IT-së janë ende në kërkim të punës jashtë vendeve të rajonit, pasi vende si Gjermania dhe Austria ofrojnë paga më të larta.

“Problemi është se një numër i mirë i profesionistëve të IT-së preferojnë të punojnë në vendet e BE-së, përkatësisht në Gjermani dhe Austri, të cilat u ofrojnë atyre një mundësi të shkëlqyer jo vetëm për një pagë shumë më të lartë, por edhe kushte për rritje dhe zhvillim profesional që nuk i gjejnë në Shqipëri. Niveli i kompanive gjermane që operojnë në Shqipëri në fushën e programimit të IT kanë ende një nivel pagash 30-40 për qind më të ulët se sa do të ofronin nëse do të ishin në Gjermani”, shpjegon Muca.Megjithatë, siç shton ai, Ballkani i Hapur do të rrisë bashkëpunimin e profesionistëve nga fusha të ndryshme në rajon, e sigurisht edhe të ekspertëve nga sektori i IT-së, sepse deri më tani përfaqësues të botës së biznesit janë përballur me procedura të ndryshme burokratike, që preku të rinjtë të kërkojnë punë jashtë kuadrit të rajonit, dhe këto pengesa tani janë hequr.