Vigemark: Drejtësia këtu është e ngadaltë, situata është e tensionuar, do të ishte shumë keq që edhe serbët e jugut të largoheshin nga institucionet

Situata e sigurisë, veçanërisht në veri të Kosovës, është shumë e tensionuar dhe do të ishte shumë keq nëse edhe serbët nga jugu do të largoheshin nga institucionet, tha Kreu i EULEX-it, Lars Gunar Vigemark në një intervistë për Kosovo Online.

Me Vigemarkun biseduam në selinë e misionit të EULEX-it në Prishtinë, dhe në fillim e ngritëm menjëherë çështjen e sigurisë dhe ngjarjeve në veri të Kosovës, pas arrestimit të Dejan Pantiqit dhe pasi serbët shkuan në barrikada në shenjë proteste.

Keni dalë me informacionin se është sulmuar patrulla e EULEX-it. Për çfarë bëhet fjalë, a ka ndonjë provë për të?

“Patrulla jonë u sulmua duke iu afruar barrikadave afër Rudarit në veri të Mitrovicës, në këto barrikada kishte popullatë serbe vendase, por nuk mund të them me 100% siguri se kush e hodhi bombën trullosëse. Gjithashtu, dua të shfrytëzoj rastin të shprehem falënderim për deklaratat e Presidentit Vuçiq dhe të tjerëve në të cilat kërkohet që EULEX-i dhe KFOR-i të mos sulmohen dhe se ne jemi këtu për të përmbushur mandatin tonë. EULEX-i, së bashku me KFOR-in dhe Policinë e Kosovës, po i përcjell nga afër zhvillimet. Siç e dini, ka një numër të barrikadave në rrugë, veçanërisht në rrugën nga Mitrovica në drejtim të Leposaviqit, Jarinjës dhe më tej drejt Serbisë. Gjithashtu, ka edhe disa barrikada të tjera. Në përgjithësi, mendoj se popullata vendase, qofshin ata serbë të Kosovës apo shqiptarë të Kosovës apo grupe të tjera etnike, por sigurisht që po flasim për serbët etnikë dominues që janë shumicë atje, janë shumë të shqetësuar. Njerëzit janë të frikësuar. Për më shumë se një muaj ka një vakum sigurie, që kur serbët janë larguar nga institucionet e Kosovës. Më vjen shumë keq, sepse pjesëmarrja e serbëve në institucionet e Kosovës është e rregulluar me marrëveshje që janë arritur gjatë dialogut gati dhjetë vjet më parë. Edhe pse çdo gjë mund të mos ketë funksionuar në mënyrë perfekte, unë personalisht e di nga serbët e Kosovës në gjyqësi, gjyqtarë, policë e të tjerë, se këto institucione kanë funksionuar. Ndoshta jo në mënyrë perfekte, por ka pasur integrim në institucionet e Kosovës”, tha Vigemark.
A ka misioni juaj informacion për kombësinë e autorëve të këtij akti dhe mbi çfarë baze pretendohet se ata janë serbë? A ishte ndoshta një operacion "flamur i rremë"?

Policët tanë mbetën në automjetin e blinduar, por një bombë trullosëse u hodh përfundimisht në veturë kur ata iu afruan barrikadave afër Rudarit në veri të Mitrovicës. Nuk ka dyshim se ngjarja ka ndodhur. Nuk kemi asnjë indikacion se ky është një operacion “flamur i rrëmë”. Popullsia vendase serbe ishte në këto barrikada. Disa ishin të maskuar, siç thatë ju, kështu që fatkeqësisht nuk e dini se kush qëndron pas maskës. Disa ishin edhe të armatosur, gjë që është edhe më serioze. Ne nuk kemi mandat të hetojmë një incident të tillë, kjo është detyrë e policisë së Kosovës. Ata janë marrë me këtë rast dhe me sa di unë ende nuk kanë asnjë të dyshuar, por situata është shumë fluide me qindra persona që marrin pjesë në këto barrikada dhe shumica prej tyre janë banorë vendas. Dëgjova një shpjegim sipas të cilit mendohej se po afrohej një veturë e policisë së Kosovës dhe për këtë ishte hedhur bomba trullosëse. Por ky nuk është një justifikim shumë i mirë. Ne duhet të dënojmë përdorimin e dhunës. Nuk mund të them me 100% siguri se kush e hodhi bombën trullosëse. Në bazë të njohurive tona, dhe ne kemi informacion shumë të mirë se kush po merr pjesë në këto barrikada - banorë vendas që janë inkurajuar nga ish-autoritetet vendore, dimë gjithashtu se ka edhe ish-policë të cilët për fat të keq po marrin pjesë në këto aktivitete. Por kjo është zgjedhja e tyre. Për ne kjo është po aq e papranueshme sa edhe fakti që automjeti ynë u sulmua. Fatmirësisht nuk ka të lënduar. Dëshiroj ta shfrytëzoj rastin për të shprehur mirënjohjen time për deklaratat e Presidentit Vuçiq dhe të tjerëve në të cilat ata kërkojnë që EULEX-i dhe KFOR-i të mos sulmohen dhe se ne jemi këtu për të përmbushur mandatet tona. Ne do të dënojmë çdo sulm cilido qoftë autori. Ne nuk duam zgjidhje të dhunshme. I inkurajojmë të gjithë të ushtrojnë përmbajtje. Oficerët tanë nuk u përpoqën t'i përgjigjen në asnjë mënyrë sulmit që përjetuan, nuk dolën nga automjeti dhe as qëlluan. Ky nuk është roli dhe mandati ynë. Dhe e përsëris se është mirë që ka sinjale të qarta nga të gjithë se EULEX-i dhe KFOR-i janë këtu për të stabilizuar situatën. Në muajin e fundit kemi shtuar numrin e patrullave në veri të Kosovës në përpjekje për të mbushur vakumin e sigurisë në veri. Ne jemi atje, ndjekim, por policinë e Kosovës nuk mund ta zëvendësojmë. Ne nuk jemi këtu për të bërë punë e policisë dhe institucioneve të Kosovës. Ata duhet të bëjnë punën e tyre. Por siç e dimë të gjithë, shumë njerëz janë tërhequr nga institucionet zyrtare në veri të Kosovës. Ekzistenca e institucioneve jozyrtare që do të zëvendësonin ato zyrtare gjithashtu nuk është zgjidhje, nuk është e ligjshme.

Përfaqësuesi i Lartë i BE-së për politikë e jashtme, Gjuzepe Borel, ka paralajmëruar mundësinë e forcimit të forcave të EULEX-it. Cili është vlerësimi juaj, a është i nevojshëm dhe në çfarë mase?

Ne gjithmonë kemi nevojë për më shumë njerëz për të ndërruar stafin tonë. Në fillim të nëntorit morëm përforcime përpara se tensionet të përshkallëzoheshin. Ne kemi një njësi policore kryesisht nga Polonia, e cila është shumë profesionale dhe e trajnuar mirë, veçanërisht për kontrollin e protestave dhe trazirave. Kemi edhe 24 karabinierë italianë të ardhur në fillim të nëntorit dhe një grup të vogël policie speciale nga Lituania. Përveç kësaj, ne kemi këshilltarë policorë që punojnë në veri dhe në Mitrovicës Veriore, të cilët janë shumë të dobishëm për të kuptuar situatën në terren sepse fatkeqësisht ka shumë hapësirë për keqkuptime dhe mosbesim. Tani ne shohim situata ku tensionet janë të larta për shkak të mungesës së besimit. Ajo që është e nevojshme është de-përshkallëzimi, siç e kemi thënë shumë herë, dhe që njerëzit të qëndrojnë të qetë pavarësisht tensioneve të larta.

EULEX-i nuk ka më funksione ekzekutive në gjyqësorin në Kosovë. A punojnë gjykatat e Kosovës në mënyrë profesionale? A po vepron policia në mënyrë profesionale?

Misioni i BE-së për Sundimin e Ligjit ka një mandat të qartë dhe një marrëveshje me autoritetet e Kosovës për monitorimin, mentorimin dhe këshillimin e gjyqësorit. Kjo na lejon të monitorojmë të gjithë zinxhirin e drejtësisë që nga hetimi, policia deri te gjyqësori dhe madje edhe në lidhje me vendet e paraburgimit. Kështu që ne mund të mbulojmë të gjithë zinxhirin e drejtësisë. Tani që komuniteti serb është tërhequr nga institucionet e Kosovës, besimi është edhe më i vogël. Prandaj theksoj se është e rëndësishme që serbët të kthehen sepse ka një mënyrë për krijim e besimit. Institucionet nuk funksionuan në mënyrë perfekte në gjyqësor. Dhe shumica janë dakord me këtë. Drejtësia është e ngadaltë për t'u arritur këtu. Seancat gjyqësore nuk janë produktive. Ka probleme me rastet e korrupsionit në nivele të larta. Shumë ndërhyrje në mënyra të ndryshme. Të gjithë janë të vetëdijshëm për këtë. Por në të njëjtën kohë, unë besoj se sistemi gjyqësor ka përparuar nga ai që ishte, le të themi, 10 vjet më parë. Ka përmirësime. Ne ofrojmë rregullisht raporte monitorimi dhe bëjmë rekomandime specifike. Duhet të them se Këshilli Gjyqësor i Kosovës po përpiqet t'i zbatojë këto rekomandime. Kjo nuk do të thotë se gjithçka është e standardit më të lartë. Por unë e di nga serbët e Kosovës me të cilët flas sepse shkoj rregullisht në veri të Kosovës dhe kolegët e mi monitorojnë shumë raste, për shembull, rasti i Teodosijeviqit, rasti i vrasjes së Olliver Ivanoviqit, madje edhe disa padi civile në lidhje me lëndët tokësore dhe fiskale. Ka shumë ngecje, por kjo vlen për të gjithë banorët e Kosovës. Sugjerimi im personal është që të fokusohemi edhe më shumë në atë se si vihet drejtësia për komunitetin serb në Kosovë. Ne tashmë kemi qenë të përfshirë në monitorimin e rastit të z. Pantiqit, sepse ka akuza të rënda për terrorizëm. Ka edhe disa raste të tjera të ngjashme që, përndryshe, nuk kanë tërhequr kaq shumë vëmendje, por meritojnë të ndiqen. Është në interesin e të gjithëve. Ndonjëherë gjyqtarët dhe prokurorët na kërkojnë të monitorojmë çështje të ndjeshme. Të gjithë e dimë për rastin e vrasjes së Olliver Ivanoviqit. Shumë njerëz kanë frikë të dëshmojnë. Nëse ka raste të veçanta që duhet të ndjekim, ju lutemi na tregoni sepse nuk mund t'i ndjekim të gjitha rastet. Tashmë jemi duke monitoruar mbi 300 raste, prej të cilave 50 janë të profilit të lartë. Ne ndjekim rastet nga përdhunimet tek rastet mjedisore, krimi i organizuar. Ne e kuptojmë mirë gjithçka, megjithëse nuk mund t'i zbulojmë të gjitha detajet për publikun. Që kur kam marrë përsipër Misionin, ideja ime është të jem më transparent. Sa i përket kornizës ligjore, Kosova përmbush shumicën e standardeve evropiane për të drejtat e njeriut. Por ka vakumi në aspektin e zbatimit. Ashtu si në veri ku përveç sigurisë ka edhe një vakum në sundimin e ligjit. Viktimat e para do të jenë njerëzit e thjeshtë dhe kuptoj se njerëzit janë shumë të shqetësuar. Tani edhe në Prishtinë njerëzit e kuptojnë se situata është e rëndë. Ka frikë legjitime të serbëve të Kosovës.

Neni 9 i Marrëveshjes së Brukselit nënkupton që përbërja e policisë në veri të pasqyrojë strukturën etnike. A e ka shkelur atë dispozitë dërgimi i njësive nga pesë rajone të tjera?

Marrëveshja e Brukselit duhet respektuar. Policia e Kosovës në veri të Kosovës duhet të ketë në radhët e saj kryesisht serbë. Nëse një shqiptar kosovar ka lindur në Mitrovicën Veriore dhe është rritur atje, dhe në të njëjtën kohë flet perfekt serbisht, nuk e kuptoj pse nuk mund të jetë edhe ai pjesë e policisë në veri. Problemi është nëse polici nuk flet serbisht. Prandaj problemi është kur në veri tërhiqen pesëqind apo gjashtëqind policë, atëherë duhet të ndërrohen urgjentisht me policë të rinj që të funksionojnë.

Serbët thanë se do të kthehen në institucione vetëm kur të formohet KKS. Si e shihni këtë, si dhe faktin që KKS nuk u formua për nëntë vjet, megjithëse BE-ja është garantuese e formimit të saj?

Sipas të kuptuarit tim, për shkak se nuk jam pjesëmarrës në dialog, janë disa marrëveshje që janë nënshkruar në kuadër të dialogut që janë zbatuar. Policia e Kosovës, gjyqësori janë të integruara. Sa i përket KKS-së, e kam dëgjuar Kurtin sot në mëngjes, pasi ai ka një qëndrim tjetër për formimin e KKS -së, i cili është i ndryshëm nga qëndrimi i Presidentit Vuçiq. Por duhet të ketë një dialog të vërtetë. Është në interes të popullatës, sepse ata janë të parët që përfitojnë nga ajo dhe të parët që vuajnë pasojat. Lidhur me personat e zhdukur, ne ndajmë me serbët e Kosovës të gjitha informacionet që Misioni i ka marrë derisa kemi pasur mandat ekzekutiv deri në vitin 2018. Ky është ende një mister i madh. Me më shumë se 1600 të zhdukur, rreth një e treta janë serbë të Kosovës.

Por Presidentja Osmani dhe Kryeministri Kurti nuk thonë kurrë se në mesin e të zhdukurve ka edhe serbë dhe se autoritetet në Prishtinë do t'i kërkojnë?

Por dihet saktësisht se cilët janë personat e zhdukur. Këto janë statistika dhe fakte. Emrat dihen.

EULEX-i është mision i sundimit të ligjit, a ka sundimi i ligjit në Kosovë kur bëhet fjalë për të drejtat e serbëve dhe pronën e tyre, si dhe pronën e KOS-it? Nuk respektohet vendimi i Gjykatës Kushtetuese për kthimin e tokës në Manastirin e Deçanit.

Vendimi është marrë nga Gjykata Kushtetuese, gjykata më e lartë e Kosovës, kështu që ai vendim duhet të zbatohet. Unë mendoj se është shumë e thjeshtë. Ju mund të mos pajtoheni me vendimin. Por pasi të miratohet, duhet të zbatohet.

Po sikur edhe serbët nga jugu i Kosovës të largoheshin nga institucionet e Kosovës?

Katastrofe është një fjalë e vështirë, por do të ishte shumë e keqe. Ky do të ishte një hap mbrapa. Tashmë po shohim një situatë të paqëndrueshme nga e cila nuk përfiton askush, sidomos komuniteti vendas. Gjithçka duhet të zgjidhet përmes institucioneve të besueshme që kanë standarde evropiane, pa asnjë mënyrë që njerëzit të marrin ligjin në duart e tyre. Ne dëshirojmë që Serbia dhe Kosova të përparojnë në rrugën e integrimit evropian. Unë personalisht kam qenë në këtë rajon, në ish-Jugosllavi, në Beograd, kam parë shpërbërjen e Jugosllavisë, tmerret e luftës që preku të gjitha komunitetet, dhe gjëja e fundit që duam është pas 20 apo 30 vitesh përpjekje për të normalizuar marrëdhëniet ndërmjet kombet që jetojnë në rajon, që të lindin probleme. Marrëdhëniet duhet të funksionojnë. Nuk është vetëm një çështje politike, por edhe sociale. Pashë që njerëzit mund të jetojnë me njëri-tjetrin. Ky është qëllimi. Të drejtat themelore duhet të respektohen. Të gjithë duhet të jenë të barabartë para ligjit, pavarësisht nga feja, bindjet politike apo statusi shoqëror.

Nëse partitë serbe bojkotojnë zgjedhjet lokale të 23 prillit, a do të çojë kjo në një krizë të re?

Nuk mendoj se një bojkot është kurrë zgjidhja. Unë mendoj se ju duhet të merrni pjesë. Të gjitha partitë politike të regjistruara duhet të marrin pjesë dhe të shohin se kush ka më shumë mbështetje. Duke marrë parasysh situatën aktuale, mendoj se shtyrja e zgjedhjeve është një vendim i zgjuar. Por kryetarët e bashkive dhe këshillat që përfaqësojnë komunitetin vendas janë të domosdoshëm. Komuniteti vendas duhet të pasqyrojë vullnetin e popullit. Populli në veri duhet të vendosë se kush do t'i përfaqësojë ata.