Arkivat e luftës, kujtesa selektive dhe politika e fshehur: Çfarë qëndron pas marrëveshjes mes Kosovës dhe Malit të Zi?

Marrëveshja e nënshkruar së fundmi ndërmjet Institutit të Kosovës për Krime Lufte dhe Ministrisë malazeze për të Drejtat e Njeriut dhe të Pakicave për shkëmbimin e materialit arkivor ka kaluar pothuajse pa u vënë re nga publiku në Mal të Zi, por në Beograd dhe Prishtinë ka hapur shumë pyetje lidhur me qëllimin e saj të vërtetë dhe prapavijën politike. Ndërsa njëra palë thotë se kjo është një hap i rëndësishëm drejt zbardhjes së krimeve të luftës, pala tjetër paralajmëron se bashkëpunimi është më shumë simbolik sesa përmbajtësor, madje edhe potencialisht i rrezikshëm nëse mbetet njëanshëm.

Shkruan: Petar Rosiq

Lajmi se në Podgoricë është nënshkruar një marrëveshje bashkëpunimi ndërmjet Kosovës dhe Malit të Zi u publikua pothuajse njëkohësisht në të gjitha mediat në Prishtinë. Marrëveshjen për dorëzimin e materialit arkivor për Institutin për Krime Lufte në Kosovë e nënshkruan drejtori ekzekutiv i Institutit, Adem Hetemi, dhe ministri malazez për të Drejtat e Njeriut dhe të Pakicave, Fatmir Gjeka, në prani të dy anëtarëve të tjerë të qeverisë së Malit të Zi.

Në marrëveshje janë përfshirë edhe RTV Mali i Zi, si dhe mediat dhe aktivistët lokalë nga Ulqini.

“Kjo vizitë shënon një tjetër hap të rëndësishëm në forcimin e bashkëpunimit ndërinstitucional dhe rajonal për ruajtjen e kujtesës historike dhe dokumentimin e krimeve të kryera gjatë luftës në Kosovë,” thuhet në njoftimin e Institutit.

Një avokat nga Prishtina, Amer Allija nga Fondi për të Drejtën Humanitare, thotë se ky Institut synon të mbledhë prova për krimet në Kosovë nga i gjithë rajoni. Për Kosovo online, deklaron se bashkëpunimi është vendosur tashmë me Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut, dhe se hapi i fundit në këtë drejtim ishte marrëveshja me Ministrinë e të Drejtave të Njeriut dhe të Pakicave të Malit të Zi.

"Instituti për Krimet e Luftës me seli në Prishtinë është themeluar në mes të vitit 2023. Qëllimi është mbledhja e të gjitha provave materiale të disponueshme për krimet e kryera gjatë luftës në Kosovë – si nga institucionet shtetërore, ashtu edhe nga burime si mediat, organizatat joqeveritare dhe personat fizikë," thotë Allija.

Ai thekson se edhe marrëveshja me Malin e Zi parasheh shkëmbimin e informacioneve dhe eventualisht marrjen e provave në lidhje me ngjarjet e luftës.

“Është e sigurt që Mali i Zi posedon të dhëna të caktuara për refugjatët, për ngjarjet dhe krimet që kanë ndodhur gjatë luftës në Kosovë. Ushtria e atëhershme e Jugosllavisë përbëhej nga pjesëtarë nga Serbia dhe Mali i Zi, dhe çdo dokument, incizim apo dëshmi që mund të sigurohet nga ai shtet ka vlerë,” thekson bashkëbiseduesi ynë.

Sipas tij, Instituti ka disa muaj që ka kontakte me Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut, me qëllim mbledhjen e të gjitha provave relevante nga rajoni në një vend, në qendrën e arkivave në Pristinë.

Duke pasur parasysh që Kosova nuk ka bashkëpunim zyrtar me Bosnjën dhe Hercegovinën, marrëveshja u nënshkrua me Qendrën Memoriale të Srebrenicës.

"Kjo është arsyeja pse Instituti po përpiqet të krijojë lidhje me organizata të caktuara. Qëllimi është të marrë prova nga të gjitha institucionet e mundshme që lidhen me krimet gjatë luftës në Kosovë", shton ai.

Ai thekson se për pajtim do të ishte e rëndësishme që i gjithë rajoni, përfshirë Serbinë, të merrte pjesë në shkëmbimin e provave.

“Do të ishte mirë nëse do të kishte një bashkëpunim normal rajonal, që të ekzistojë shkëmbim informacioni dhe provash dhe të ndiqen penalisht ata që kanë kryer krime. Nëse asgjë tjetër, të paktën të vërtetohen faktet në bazë të provave, të dihet numri i viktimave - pavarësisht nëse janë shqiptarë, serbë apo të tjerë. Të dihet saktësisht se çfarë ka ndodhur për secilin person, apo për çdo krim të kryer në territorin e ish-Jugosllavisë”, thekson Allija.

Ndryshe nga Prishtina, lajmi për marrëveshjen ka kaluar pothuajse pa u vënë re në opinionin publik malazez, thotë komentatori dhe publicisti nga Mali i Zi, Perica Gjakoviq.

Ai shpjegon për Kosovo online se ministri Fatmir Gjeka e ka nënshkruar marrëveshjen në emër të Malit të Zi me mbështetjen e dy anëtarëve të tjerë të qeverisë – ministrit për administratën publike, Marash Dukaj, dhe sekretarit të shtetit, Astrid Hoxha.

Megjithatë, ai shton se ajo që ngjall shqetësim është mungesa e plotë e transparencës së këtij marrëveshjeje.

“Kam tentuar të kontaktoj kolegët nga media, por edhe njerëz nga jeta politike, dhe të gjithë u befasuan. Askush nuk e dinte se diçka e tillë mund të kishte ndodhur. Askush nuk di asgjë për marrëveshjen, e edhe më pak për çfarë materiali arkivor bëhet fjalë. Si të ishte diçka e fshehtë,” thekson ai.

Gjakoviq shpjegon se, gjatë ngjarjeve në Kosovë, Mali i Zi hapi kufijtë e tij, kështu që njerëz nga Kosova erdhën në Mal të Zi - si kosovarë ashtu edhe serb që jetonin atje. Në këtë kontekst, ai tërhoqi vëmendjen te thashethemet se vitin e kaluar u ushtrua presion mbi individët nga Kosova që jetonin në Mal të Zi, veçanërisht ata që refuzojnë të shesin pronën e tyre në Kosovë.

"Një vit më parë, vëmendja e popullit të Kosovës u tërhoq që të ishin të kujdesshëm se ku po lëviznin, sepse ekzistonte rreziku që autoritetet në Pristinë, përkatësisht zoti Albin Kurti, të shpallnin disa njerëz kriminelë lufte, dhe arsyeja është se ata nuk do ta shesin pronën e tyre, domethënë trashëgiminë e tyre në Kosovë dhe Metohi. Nëse kjo përsëritet këtë herë, nuk duhet ta them", thotë ai, duke vënë në dukje se bëhet fjalë për thashetheme, por se ato kanë shkaktuar frikë tek njerëzit.

Ai shpreh shpresën se dikush në Parlamentin e Malit të Zi do ta ngrejë çështjen e kësaj marrëveshjeje, për të cilën askush nga maja e qeverisë malazeze nuk ka folur deri më tani, dhe as lajmi nuk është raportuar nga mediat.

"Nëse është një marrëveshje zyrtare, shërbimi publik duhet ta kishte njoftuar. Siç thuhet në njoftim, përmendet Televizioni i Malit të Zi, i cili ofroi materiale arkivore për fondin e Institutit, por përmendet edhe Televizioni Teuta, një media lokale nga zona e Ulqinit. Shpresoj që dikush në Parlamentin e Malit të Zi do ta ngrejë këtë çështje. As Ministria e Punëve të Jashtme, as kryeministri Millojko Spajiq, i cili duhet të dijë për çfarë bëhet fjalë, nuk kanë folur. Shpresoj që koha do të tregojë se çfarë fshihet pas kësaj, ku po shkon e gjitha dhe çfarë po ndodh atje", thotë publicisti malazez.

Ndërsa Prishtina e thekson këtë bashkëpunim, dhe Podgorica e shtyn “nën radar”, pala serbe e sheh këtë marrëveshje më tepër si një mesazh simbolik sesa një hap me rëndësi thelbësore për hetimin e krimeve të luftës.

“Në bazë të informacioneve të disponueshme, nuk e dimë saktësisht për çfarë materiali bëhet fjalë. E vetmja gjë që është përmendur është se bëhet fjalë për material të Radio-Televizionit të Malit të Zi, dhe është vështirë të supozohet se çfarë mund të jetë aty me rëndësi për hetimin e krimeve të luftës. Për këtë arsye besoj se bëhet fjalë më shumë për një gjest simbolik sesa për diçka që do të sjellë rezultate konkrete me rëndësi të thellë për hulumtimin e kësaj teme,” thotë për Kosovo online bashkëpunëtori shkencor i Institutit për Kulturën Serbe në Leposaviq, Petar Ristanoviq.

Ai shton se vetë bashkëpunimi ka para së gjithash një dimension politik dhe dërgon një mesazh për “afërsinë e shqiptarëve nga Mali i Zi me institucionet në Kosovë”.

“Shohim se nënshkrimit i kanë pranishuar përfaqësues shqiptarë në qeverinë e Malit të Zi dhe më duket se kjo është në një nivel më të ulët dhe synon të theksojë afërsinë e shqiptarëve të Malit të Zi me shqiptarët nga Kosova. Mbetet të shihet nëse kjo do të prodhojë ndonjë rezultat konkret, dhe nëse në Podgoricë ndodhet diçka me të vërtetë e rëndësishme që do t’u shërbente institucioneve shqiptare që merren me hetimin e krimeve. Unë sinqerisht dyshoj – ndoshta diçka nga dokumentacioni i shërbimeve të sigurisë, por me të vërtetë nuk besoj se do të vijë ndonjëherë deri te shkëmbimi i një materiali të tillë”, thotë ai.

Duke e krahasuar bashkëpunimin e Kosovës me Qendrën Përkujtimore në Srebrenicë, ai thekson se edhe aty bëhet fjalë për një qasje selektive.

“Qendra Përkujtimore merret ekskluzivisht me krimet që janë kryer nga forcat serbe, ashtu si edhe pala shqiptare merret vetëm me hulumtimin e krimeve që i kanë kryer serbët në Kosovë dhe Metohi. Bazuar në punën e tyre të deritanishme, është e qartë se ata absolutisht nuk janë të interesuar për krimet e padiskutueshme që janë kryer nga pala shqiptare, prandaj edhe ekziston një afërsi me njerëzit nga Qendra Përkujtimore në Srebrenicë në pikëpamjen për historinë dhe atë që duhet të studiohet. Prandaj ndodh edhe ky bashkëpunim,” shpjegon bashkëbiseduesi ynë.

Duke komentuar këmbënguljen e shqiptarëve të Kosovës për padinë për gjenocid kundër Serbisë, Ristanoviq thotë se kjo është një temë që vazhdimisht riciklohet në opinionin e tyre publik, pa ndonjë peshë reale.

“Më duket se kjo është më shumë një temë për të mbledhur poena politikë në opinionin e tyre publik. Është fakt që një padi e tillë nuk do të pranohej nga asnjë gjykatë ndërkombëtare, veçanërisht sot, kur Gjykata në Hagë po humbet kredibilitet për shkak të gjithçkaje që po ndodh lidhur me Palestinën,” thekson ai.

Ristanoviq beson se Serbia duhet të ndërmarrë një qasje më aktive kur bëhet fjalë për arkivat e veta dhe hulumtimin e ngjarjeve në Kosovë pas vitit 1990.

"Serbia duhet t'i inkurajojë të gjithë studiuesit që të drejtojnë dukshëm më shumë fonde për t'u marrë me temën e Kosovës dhe Metohisë, veçanërisht ngjarjet pas vitit 1990, të cilat janë ende mjaft të paeksploruara. Do të ishte gjithashtu mirë, madje e nevojshme, që Serbia të hapte fondet arkivore, kryesisht të ushtrisë, policisë dhe shërbimeve të sigurisë. Kemi një situatë ku një numër i madh personalitetesh që kishin ndikim në UÇK sot kanë status kulti në Kosovë. Shërbimet tona të sigurisë sigurisht që kanë shumë dokumentacion për këta njerëz, por është i paarritshëm për studiuesit, kështu që shkrimi i biografive serioze është thjesht i pamundur", përfundon Ristanoviq.