Armatosja e përbashkët e Kroacisë, Shqipërisë dhe Kosovës: Një “shkurtore” drejt Trumpit apo mesazh i qartë për “fqinjët”?

Blerja e përbashkët e armëve, dhe kjo nga SHBA. Ky është hapi i parë konkret i aleancës ushtarake të Kroacisë, Shqipërisë dhe Kosovës. Për analistët, blerja e “armatimit më të lirë” është në plan të dytë, ndërsa në plan të parë qëndron lobimi i qartë ndaj administratës së re amerikane. Ata paralajmërojnë gjithashtu se Serbia ka arsye për shqetësim nëse realizohen njoftimet se kjo aleancë do të zgjerohet edhe me vende të tjera të Ballkanit Perëndimor.

Shkruan: Gjorgje Baroviq

Blerja e kapaciteteve mbrojtëse është detyrimi i parë nga deklarata për të cilën ministrat e mbrojtjes të Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës u angazhuan me nënshkrimet e tyre më 18 mars në Tiranë.

“Për shembull, sistemi (i armatimit) që tre shtetet dëshirojnë ta blejnë nga SHBA, ta porosisim si një blerje të përbashkët, duke përdorur legjislacionin e secilit shtet, por që sasia dhe afati i dorëzimit të jenë të përbashkëta. Sepse kur nga SHBA blihet një sasi më e madhe, çmimi është më i ulët dhe shpërndarja më e shpejtë”, shpjegoi ministri i mbrojtjes i Kosovës në mandat teknik, Ejup Maqedonci, për RSE.

Profesori universitar Farmir Çolaku thekson se për Kosovën është “më shumë se për këdo tjetër” e nevojshme të përfshihet në forma bashkimi dhe aleanca ushtarake, siç është marrëveshja me Shqipërinë dhe Kroacinë.

“Shqipëria si shtet amë, por edhe Kroacia si mik historik i Kosovës, me ushtri të konsoliduar, ushtri moderne, anëtare e NATO-s, anëtare e Bashkimit Evropian – janë rrethana që lehtësojnë dhe ndihmojnë zhvillimin dhe perspektivën e Kosovës”, tha Çolaku.

Ministri i Jashtëm i Serbisë, Marko Gjuriq, menjëherë paralajmëroi se me marrëveshje të tilla ushtarake po shkelet balanca, forca dhe arkitektura e sigurisë në rajon, por edhe Marrëveshja për kontrollin nënrajonal të armatimit e vitit 1996.

Analisti ushtarak Vlade Radulloviq thekson se njoftimi për blerjen e armëve pa dyshim mund të çojë në rishikimin e kësaj marrëveshjeje, veçanërisht pasi FSK është në proces transformimi në “ushtrinë e Kosovës”.

“Ata duhet të punojnë shumë më seriozisht në blerjen e sistemeve të ndërlikuara luftarake, çka është planifikuar në fazën e tretë 2025–2028. Të mundshme janë sisteme shtesë të mbrojtjes ajrore të lëvizshme, sisteme kundërtank, ndoshta edhe obusë të prodhimit amerikan”, thotë ky analist.

Edhe bashkëbiseduesit e Kosovo online janë të bindur se Kosova është më e interesuara për sisteme kundërtank, dronë të rinj, por kujtojnë gjithashtu se Prishtina tashmë ka kontraktuar blerjen e raketave “Javelin” dhe helikopterëve “Black Hawk”.

"Mjet lobimi"

Për konsulentin e gjeopolitikës dhe sigurisë, Nikolla Lluniqin, fjala kyçe nuk është "blerja e armëve", por lobimi.

"A do të arrijnë t'i kombinojnë këto blerje për të marrë një çmim më të favorshëm? Nuk është shumë e mundshme. Pyetja është se sa e suksesshme do të jetë. Megjithatë, ajo që është shumë e rëndësishme është se aktualisht po u shërben atyre si lobim në SHBA", thotë Lluniq në një intervistë me Kosovo online.

Ai saktëson se me blerje të tilla armësh nuk mund të “ndryshohet lehtë raporti i fuqisë ushtarake” në rajon, por se për Serbinë shumë më e rëndësishme është perceptimi i ardhshëm i SHBA ndaj Ballkanit Perëndimor.

“SHBA e percepton Ballkanin Perëndimor si rajon ku pengohet menaxhimi efektiv dhe integrimi në institucionet euroatlantike. Shprehimisht theksohet se kjo paraqet kërcënim për sigurinë kombëtare dhe politikën e jashtme të SHBA”, paralajmëron Lluniq.

Ky ekspert thekson se marrëveshja ushtarake e nënshkruar midis Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës ishte një “letër pa përmbajtje” që nga fillimi.

“Deklarata është një letër pa përmbajtje që shprehimisht thekson se vendet nënshkruese nuk kanë absolutisht asnjë detyrim ndaj njëra-tjetrës, ndërsa vetë Deklarata nuk mund të ndikojë në detyrimet ndërkombëtare në lidhje me këto vende. Për rrjedhojë, edhe kjo nismë është pa përmbajtje”, thotë Lluniq.

Ai kujton se kur bëhet fjalë për blerjen e armatimit nga SHBA, si Kroacia ashtu edhe Kosova tashmë e bëjnë këtë.

Kroacia me blerjen e “Bradley”-ve, “HIMARS”-ave dhe helikopterëve “Black Hawk”, ndërsa njësoj vepron edhe Kosova me porositë e raketave “Javelin” dhe helikopterëve “Black Hawk”.

Ministri i Mbrojtjes i Kosovës në mandat teknik, Ejup Maqedonci, ka paralajmëruar se në sesionin e vjeshtës të Kartës Amerikano-Adriatike (A5) mund të ketë anëtarësime të reja në këtë aleancë.

Lluniq paralajmëron se nuk do të ishte befasi dhe se për Serbinë do të përbënte rrezik real nëse kësaj nisme i bashkohen Maqedonia e Veriut dhe Turqia.

“Nuk duhet të çuditemi nëse kësaj nisme i bashkohen Maqedonia e Veriut dhe Turqia. Në këtë kontekst, nëse kjo nismë do të zgjerohej më tej, ajo do të mund të përbënte një rrezik real për Serbinë. Për momentin, ajo nuk është e tillë”, thekson Lluniq.

I pyetur se si duhet parë roli i Kosovës, e cila nuk është as në NATO dhe as në Partneritetin për Paqe, Lluniq thotë se do të kishte një "precedent të madh" nëse do të kishte një ndryshim.

"Një precedent vërtet i madh do të krijohej nëse Kosova do të pranohej në NATO ose në ndonjë strukturë tjetër sigurie në këtë moment. Megjithatë, nuk duhet injoruar perceptimi i zhvillimit të ardhshëm të situatës gjeopolitike. Nëse Serbia mbetet e bllokuar në një neutralitet ushtarak të imponuar, të detyruar, atëherë mund të presim një kërcënim për sigurinë kombëtare. Në fund të fundit, nuk është e vështirë të lobosh në SHBA nëse politika e sigurisë reduktohet në strategjinë e sigurisë kombëtare", përfundon Lluniq.

Kosova po shkon drejt NATO-s

Nga ana tjetër, profesori i së drejtës evropiane nga Prishtina, Avni Mazreku, beson se bashkëpunimi i Kosovës me anëtarët e NATO-s, përfshirë Shqipërinë dhe Kroacinë, nuk përbën rrezik për fqinjët e saj dhe se armatosja është në përputhje me qëllimin për t'u bashkuar me Aleancën Perëndimore.

“Çdo lloj bashkëpunimi i Kosovës në kuadër të NATO-s nuk përbën kurrfarë rreziku për fqinjët, pasi Kosova është në procesin e përgatitjes për anëtarësim në NATO. Çdo sistem që blihet nga vendet anëtare të NATO-s shkon në atë drejtim. Po të kishte Kosova një kontratë për blerjen e armëve nga Kina, siç ka Serbia, kjo do të na tregonte se ai shtet nuk ka ndërmend të bëhet pjesë e NATO-s”, ka deklaruar Mazreku për Kosovo online.

Ai shpjegon se çdo vend anëtar i NATO-s, por edhe shtetet që synojnë të bëhen pjesë e kësaj aleance, duhet të përmbushin kritere dhe kushte të caktuara lidhur me blerjen e llojeve të caktuara të armatimit dhe sistemeve luftarake.

Pikërisht për këtë arsye, Kosova po blen armatim nga vendet anëtare të NATO-s: Shqipëria, Kroacia, Gjermania dhe SHBA.

“Të gjitha këto blerje që po ndodhin kohët e fundit janë në funksion të përgatitjes së shtetit për anëtarësim në NATO, e jo për shkak të tendencave agresive ndaj vendeve të tjera. NATO nuk është një organizatë ofanzive, por mbrojtëse. Mbrojtja kolektive në nenet 4 dhe 5 flet për solidaritetin e vendeve anëtare në mbrojtje. Neni 5 merret me mbrojtjen kolektive dhe thotë se nëse një vend anëtar kërcënohet, atëherë aktivizohet ky nen”, shpjegon Mazreku.

Ai shton se Kosova nuk është anëtare e NATO-s, por e justifikon këtë si një "problem politik" sepse disa nga vendet nuk e njohën pavarësinë e Kosovës.

"Kjo e bën të pamundur që Kosova të bashkohet me NATO-n nga një aspekt politiko-formal, por Kosova është pjesë e çdo organizate ushtarake që lidhet me fuqitë e NATO-s në rajon. Kapacitetet ushtarake të Kosovës janë të drejtuara në këtë drejtim. Çdo projekt ku Kosova është pjesëmarrëse në operacione ushtarake dhe blerja e sistemeve të armëve në mënyrë që të jetë në përputhje me sistemin e NATO-s janë pikërisht hapat për t'u përgatitur për t'u bashkuar me NATO-n", thekson Mazreku.

Mbështetja në SHBA

Historiani Stefan Radojkoviq nuk pajtohet me këto pretendime.

Ai është i bindur se aleanca ushtarake trepalëshe vepron jashtë aleancës së NATO-s me qëllimin e vetëm për të siguruar lidhje më të forta me SHBA-në.

"Ajo që është shumë indikative në gjithçka është se ky grup, i cili përbëhet nga dy anëtarë të aleancës së NATO-s dhe një entitet në Kosovë dhe Metohi, po përpiqet të veprojë jashtë kornizës së aleancës së NATO-s. Nga ana tjetër, është e qartë se ata mbështeten te SHBA-ja në marrëdhëniet e tyre. Kjo në mënyrë indirekte do të thotë se ata nuk presin shumë mbështetje nga anëtarët e tjerë evropianë të aleatëve të NATO-s. Ata janë shumë të pasigurt për këtë çështje, prandaj nuk i 'vendosin të gjitha çipat e tyre' në një numër dhe në një tavolinë, por përpiqen të sigurohen që nëse ka një ulje të kapacitetit ose efikasitetit të aleancës së NATO-s, marrëdhëniet e tyre, dhe unë po i referohem kryesisht Shqipërisë dhe Kroacisë, do të lidhen kryesisht me Uashingtonin", thekson Radojkoviq për Kosovo online.

Prandaj, ai e vlerëson blerjen e armëve nga SHBA-të si një "lëvizje simbolike" në të cilën të tre vendet do të përqendrohen në blerjen e minave antitank ose dronëve, por që thelbi nuk është vetëm "arritja e një çmimi më të ulët blerjeje", por "gjuha" që Presidenti i SHBA-së Donald Trump e kupton më mirë - përfitimet financiare për SHBA-të.

"Jo vetëm që është më e lirë dhe sasitë më të mëdha të armëve mund të dorëzohen, por ju tregoni qartë se jeni gati për marrëveshje të caktuara - marrëveshje nga të cilat SHBA-të do të përfitojnë gjithashtu financiarisht. Ajo që është shumë e dyshimtë në të gjithë këtë është se cilat janë sasitë. Nuk mund ta imagjinoj që ato janë të mëdha duke marrë parasysh nevojat që kanë Izraeli dhe Ukraina në konfliktet e tyre, dhe ato janë pjesërisht të kënaqura nga SHBA-të," beson ky analist.

Ai thekson se pavarësisht sasisë së armëve që aleanca ushtarake planifikon të blejë, çelësi është mesazhi simbolik i planeve të tilla.

"Ky është më shumë një veprim simbolik, ku Uashingtonit i dërgohen sinjale se ata janë të gatshëm të bashkëpunojnë pavarësisht gjithçkaje, dhe se Kosova po përpiqet në një farë mënyre të lidhet me aleancën e NATO-s dhe në këtë mënyrë, përmes dy anëtarëve, Kroacisë dhe Shqipërisë", është i bindur Radojkoviq.

Duke komentuar njoftimin e Ministrit të Mbrojtjes të Kosovës në mandat teknik, Ejup Maqedonci, se pranimet e reja në aleancën trepalëshe duhet të priten në tetor, Radojkoviq thekson se gjëja më e rëndësishme për Serbinë është që Maqedonia e Veriut dhe Greqia të mos bashkohen me aleancën.

"Për Serbinë, është me rëndësi të madhe që Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut të mos bashkohen me këtë pakt trepalësh. Kjo është me rëndësi të veçantë. Strategjikisht, kjo do ta shkëpuste Serbinë nga Deti Adriatik", thekson Radojkoviq.

Ai kujton se kjo është gjithashtu e rëndësishme sepse në marrëveshjen për aleancën ushtarake të Shqipërisë, Kosovës dhe Kroacisë, thuhet se ajo u krijua për "shtypjen e ndikimeve malinje dhe luftës hibride", por se thelbi është i ndryshëm.

"Në thelb është e drejtuar kundër Serbisë. Prandaj, një lloj pakti trepalësh ose aleance e Serbisë, Malit të Zi dhe Maqedonisë së Veriut do të ishte një ekuilibër i mirë për këtë përpjekje nga Tirana, Prishtina dhe Zagrebi për ta rrafshuar atë. Do të ishte shumë mirë nëse Bosnja dhe Hercegovina nuk do të ishte e përfshirë në këto marrëveshje", beson Radojkoviq.

Ai thekson se në kuptimin ushtarak, Serbia nuk duhet të ketë frikë nga aleanca të tilla ushtarake.

"Serbia nuk duhet të ketë frikë nga një rrezik i menjëhershëm dhe i qartë nga ky pakt. Serbia është shumë më e fortë, mbi të gjitha, sesa administrata e Prishtina ose Shqipëria për sa i përket fuqisë ushtarake, dhe nuk ka asnjë dilemë. Situata është paksa e ndryshme me Kroacinë. Prandaj të gjitë ata nënshkruan aleancën trefishe në mënyrë që të balanconin disi fuqinë e fortë të Serbisë", përfundon Radojkoviq.

(Jo)transparenca

Analisti politik nga Tirana, Ben Andoni, thotë se opinioni publik në Shqipëri nuk është i njohur me detajet e marrëveshjes me Kroacinë dhe Kosovën, por nuk është aspak sekret se Tirana dëshiron të zhvillojë industrinë e saj të mbrojtjes, ndërsa Kosova të rrisë kapacitetet e saj ushtarake.

"Mendoj se marrëveshja midis tre vendeve, Shqipërisë, Kosovës dhe Kroacisë, për mbrojtje dhe prodhim të përbashkët të armëve, nuk ishte shumë transparente për publikun shqiptar. Pati shumë diskutime për modalitetet e bashkëpunimit, por jo për mënyrën se si do të zbatohet", thekson Andoni për Kosova online.

Ai shton se kjo është e kuptueshme sepse bëhet fjalë për çështje ushtarake, por se në këtë rast bashkëpunimi është "në fazën fillestare".

"Duket se jemi në fazën fillestare dhe Shqipëria ka filluar të mendojë seriozisht për armët e saj, sepse kishte fabrika, por ato nuk janë funksionale. Kosova beson se duhet të rrisë kapacitetet e saj sepse beson se po përballet me një rrezik nga Serbia dhe kjo përforcohet nga deklaratat e Ministrit të Maqedonisë, sipas të cilit 80 përqind e ushtrisë serbe është e vendosur në kufirin me Kosovën", beson Andoni.

Ai supozon se në këtë fazë të tre vendet do të përqendrohen kryesisht në aspektin infrastrukturor të bashkëpunimit: sa mirë do të jenë në gjendje të përshtaten me qëllimet e vendosura dhe se vetëm më vonë realizimi do të ndodhë në faza.