Çfarë qëndrimi do të ketë qeveria e re e Serbisë ndaj çështjes së Kosovës?

Përbërja e kabinetit të ri qeveritar në Nemanjina 11, pas fitores së Listës së Studentëve në zgjedhjet në Serbi, ende nuk dihet, ndërsa kjo lëvizje, para zgjedhjeve, kishte shpallur si pjesë të programit të saj luftën për ruajtjen e Kosovës brenda Serbisë. Bashkëbiseduesit e Kosovo online nga Beogradi janë të mendimit se qeveria e re do ta trajtojë çështjen e Kosovës në kuadër të preambulës së Kushtetutës së Serbisë dhe se do të përpiqet që Serbia të ruajë pozitat e saj aktuale në Kosovë, para së gjithash në shëndetësi dhe arsim. Ata paralajmërojnë se, si deri më tani, do të ketë presione të ndryshme lidhur me çështjen e Kosovës, prandaj duhet të jepen përgjigje të qarta. Ndërkohë, analistët nga Prishtina presin që qeveria e re t'i qaset në mënyrë konstruktive dialogut të Brukselit.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq 

Boja në fletëvotime, si të thuash, ende nuk ishte tharë, ndërsa zgjedhjet në Serbi dhe çështja e Kosovës ishin tashmë të hënën temë e bisedimeve ndërmjet përfaqësuesit special të Bashkimit Evropian për dialogun Beograd-Prishtinë, Peter Sorensen, dhe deputetit të Bundestagut gjerman, Peter Bajer.

Pas këtij takimi, Bajer deklaroi se të dyja palët duhet t'i përmbushin detyrimet e tyre që rrjedhin nga marrëveshjet e Brukselit dhe Ohrit dhe se Kosova duhet të garantojë vetëqeverisjen e premtuar për komunitetin serb. Njëkohësisht, ai konstatoi se ndryshimi i pushtetit në Serbi nuk nënkupton edhe ndryshimin e kursit lidhur me çështjen e Kosovës.

Ilija Srdanoviq, i cili ishte i pari në Listën e Studentëve, deklaroi dje se platforma e tyre për bisedimet, përkatësisht për të ardhmen e mëtejshme të Kosovës dhe Metohisë, është në përputhje me Kushtetutën e Republikës së Serbisë dhe se lënë hapësirë për dialog të hapur dhe zgjidhjen e çështjeve në interes të qytetarëve dhe të të gjithë aktorëve të bashkësisë ndërkombëtare.

Sa i përket zbatimit të plotë të marrëveshjes së Brukselit, të arritur në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, Srdanoviq theksoi se qeveria e ardhshme, si një pushtet i përgjegjshëm, do t'i respektojë protokollet e dakorduara ndërkombëtarisht, por edhe se të gjitha protokollet që zyrtarët serbë i kanë dakorduar në emër të Serbisë mund të rishqyrtohen për të përcaktuar nëse janë në përputhje me Kushtetutën e Serbisë.

Pritshmëritë e Brukselit nga qeveria e ardhshme e Serbisë lidhur me dialogun me Prishtinën i përcolli sot zëdhënësi i BE-së. Ato përfshijnë një qasje konstruktive ndaj dialogut për normalizimin e marrëdhënieve, duke përfshirë edhe zbatimin e të gjitha marrëveshjeve të arritura deri më tani.

“Dialogu i ndërmjetësuar nga BE-ja nuk varet nga liderë të caktuar politikë. Të gjitha detyrimet ekzistuese mbeten në fuqi, përfshirë Marrëveshjen e vitit 2023 për rrugën drejt normalizimit dhe aneksin për zbatimin e saj (Marrëveshja e Ohrit)”, deklaroi zëdhënësi i BE-së.

Status quo-ja

Sipas vlerësimit të historianit Stefan Radojkoviq, qëndrimi i qeverisë së ardhshme serbe ndaj Kosovës do të jetë se nuk do të ketë kurrfarë njohjeje të administratës së Prishtinës.

Ai beson se qeveria e re e Serbisë, e cila do të udhëhiqet nga Lista e Studentëve, në këtë moment do të përpiqet të ruajë status quo-në lidhur me çështjen e Kosovës. Kjo, siç shpjegon ai, nënkupton parandalimin e përkeqësimit të mëtejshëm të pozitës së serbëve në Kosovë, shmangien e deklaratave nxitëse nga qeveria e re, por, nga ana tjetër, edhe moslejimin e dobësimit të mëtejshëm të pozitës së Republikës së Serbisë në Kosovë.

“Çështja kryesore që shtrohet është nëse ata, gjatë periudhës së ardhshme, në një apo dy vitet e ardhshme, do ta trajtojnë çështjen e Kosovës dhe Metohisë ekskluzivisht si çështje të brendshme të Republikës së Serbisë apo në kuadër të dialogut të Brukselit”, tha Radojkoviq për Kosovo online.

Nëse kjo çështje do të shqyrtohej në kuadër të dialogut të Brukselit, sipas tij, në thelb do të ishte një devijim nga programi i tyre, pasi do të nënkuptonte marrëdhënie më intensive midis administratës së re në Serbi dhe administratës së Brukselit.

"Sipas gjithçkaje që mundëm të dëgjonim, qeveria që do të konstituohet në periudhën post-autoritare do të përqendrohet kryesisht në forcimin dhe rimëkëmbjen e institucioneve, vendosjen e demokracisë, lirimin e mediave, dhe ndoshta do të ketë edhe një ndryshim në sistemin zgjedhor, i cili sigurisht duhet të ndryshohet. Në këtë kuptim, më duket se ky opsion i dytë është më i sigurt, që Kosova dhe Metohia do të shihet si një çështje ekskluzivisht e brendshme e Republikës së Serbisë. Metohia duhet të ruhet, dhe dua të them institucionet e kulturës, shëndetësisë dhe arsimit, dhe kur çështjet administrative në Republikën e Serbisë të fillojnë të zgjidhen, atëherë duhet të fillojë një punë më intensive për çështjen e Kosovës dhe Metohisë", vlerëson Radojkoviq.

Kur u pyet se si do të pozicionohet qeveria e re sipas marrëveshjeve të dialogut të arritura në vitin 2023 në Bruksel dhe Ohër, bashkëbiseduesi ynë thotë se ai që ka përgjigjen e kësaj pyetjeje ndoshta mund të fitojë miliona duke vënë bast.

Ai gjithashtu pohon se këto marrëveshje janë de facto për mbështetje në jetë.

"Në këtë kuptim, më duket se aktualisht Lista e Studentëve ose qeveria e saj nuk do të përzihen në atë çështje, sepse përfshin diskutime aktuale brenda dialogut të Brukselit, të cilat aktualisht nuk janë në listën e prioriteteve të qeverisë së re. Më duket se kuptohet që Kosova dhe Metohia janë pajtuar brenda kornizës së dispozitave kushtetuese dhe brenda preambulës së Kushtetutës, por se ato marrëveshje nuk do të këmbëngulen, as nuk do të kryhet rishikimi i tyre. Kjo nuk do të thotë se ato nuk do të dalin në një moment, por në vitin e parë ose dy më duket "Unë besoj se do të vihet ad akt në të njëjtën mënyrë siç, për shembull, çështja e pranimit në BE më duket se vihet gjithashtu ad akt." Nuk është në tryezë, nuk është temë për diskutim, do të ketë një kohë dhe një vend për të diskutuar këto tema dhe për disa lëvizje konkrete”, thotë Radojkoviq.

Relaksim i marrëdhënieve, por jo ndryshim i madh i kursit

Analisti nga Prishtina, Melazim Koci, beson se Qeveria e re e Serbisë do t'i qaset në mënyrë konstruktive dialogut me Kosovën dhe Marrëveshjes për rrugën drejt normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, por thotë se nuk pret ndonjë ndryshim të madh të kursit në këtë proces.
Sipas vlerësimit të Kocit, Lista e Studentëve është mjaft heterogjene dhe ai mendon se prioriteti i saj do të jetë konsolidimi i brendshëm.

“Ata e siguruan fitoren duke paralajmëruar luftën kundër korrupsionit dhe jo përmes çështjeve të politikës së jashtme apo Kosovës. Aq më tepër që në çështjet e politikës së jashtme janë relativisht të paqartë. Megjithatë, besoj se me kalimin e kohës, ndër këto çështje, në rendin e ditës do të vijë edhe Kosova. BE-ja ia ka bërë të qartë si Beogradit, ashtu edhe Prishtinës, se propozimi franko-gjerman (Marrëveshja për rrugën drejt normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë) është ligjërisht i detyrueshëm në nivel ndërkombëtar. Besoj se Qeveria e re e Serbisë do t'i qaset në mënyrë konstruktive këtij propozimi dhe dialogut me Kosovën. Një qëndrim të tillë ndaj propozimit franko-gjerman e pres edhe nga Qeveria e Kosovës. Pra, nuk pres ndonjë ndryshim të madh të kursit, por vazhdimin e dialogut mbi bazën e propozimit franko-gjerman”, deklaroi Koci në një përgjigje me shkrim për Kosovo online.

Siç shtoi ai, megjithëse nuk është shumë optimist, beson se dialogu do të vazhdojë në një atmosferë disi më të mirë.

“Pas Banjskës, marrëdhëniet ndërmjet Kosovës (Kurti) dhe Serbisë (Vuçiqi) ishin shumë të tensionuara. Besoj se fitorja e Listës së Studentëve do të mundësojë relaksimin e marrëdhënieve të ndërsjella dhe vazhdimin e dialogut”, theksoi Koci.

Të rikthehet në tryezë çështja e kthimit të qëndrueshëm

Komisioneri për Mbrojtjen e Barazisë, Milan Antonijeviq, thotë se nga pushteti i ri në Serbi pritet një politikë e qartë lidhur me Kosovën dhe Metohinë, e cila para së gjithash duhet të përqendrohet te komuniteti serb, të drejtat e tij, mbrojtja e të drejtave të njeriut, liria e lëvizjes, e drejta e pronës dhe të gjitha çështjet me të cilat janë marrë qeveritë serbe që nga vitet '90 e deri më sot.

“Presim një politikë më të qartë. Një politikë e tillë mungoi gjatë kësaj periudhe parazgjedhore, ndoshta për të mos e larguar vëmendjen nga temat më të rëndësishme për Listën e Studentëve. Por tani, duke pasur parasysh se do ta kenë edhe këtë çështje në tryezë dhe se do të përballen me presione të ndryshme, ndaj të cilave ishte e ekspozuar edhe qeveria e mëparshme, duhet të japin përgjigje të qarta. Institucionet janë aty për t'i ndihmuar, për të treguar se në çfarë mënyre mund të mbrohen të drejtat dhe cilat duhet të jenë orientimet që duhen ndjekur”, tha Antonijeviq për Kosovo online.

Ai thotë se nuk sheh asnjë situatë në të cilën dikush do ta shpërfillte popullin serb në Kosovë dhe të drejtat e tij.

“Ndoshta tani ia vlen të rikthehet në tryezë edhe çështja e kthimit të qëndrueshëm, si dhe shumë çështje të tjera që nuk kanë qenë në rendin e ditës. Natyrisht, edhe çështja e Asociacionit të Komunave Serbe dhe gjithçka që është nënshkruar në marrëveshjet e Brukselit, në mënyrë që të kemi vërtet një pasqyrë më të qartë”, thekson Antonijeviq.

Sipas tij, për autoritetet e Prishtinës nuk do të jetë e lehtë që në anën tjetër të mos kenë më dikë kundër të cilit mund të zhvillojnë fushata negative.

“Mediat ndërkombëtare po i përshëndesin zgjedhjet në Serbi, karakterin demokratik të gjithë procesit dhe fituesit në përgjithësi, kështu që asgjë nuk do të jetë më si më parë. Megjithatë, mendoj se kjo në asnjë mënyrë nuk mund dhe nuk duhet ta rrezikojë popullin tonë në Kosovë dhe Metohi. Ata gëzojnë mbrojtjen e institucioneve në Serbi dhe do ta kenë atë pavarësisht se kush do të jetë në pushtet në Serbi”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Sa i përket dialogut ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, ai mendon se nuk është e lehtë të zhbllokohet ky proces.

“Edhe kur Beogradi ishte shumë konstruktiv, nga ana tjetër nuk haste në gatishmërinë e Prishtinës. Prandaj, nuk besoj se do të kemi një zhbllokim të plotë të këtij procesi, sepse kjo, për fat të keq, nuk është as në interes të shoqërisë kosovare. Paralelisht po ushtrohen presione të mëdha ndaj komunitetit serb, të cilat po bëjnë që disa nga bashkëqytetarët tanë të vendosin të shpërngulen nga Kosova dhe Metohia, dhe kjo praktikë vërtet duhet të ndalet. Do të shohim se sa i fuqishëm do të jetë Brukseli dhe sa të fuqishme do të jenë Shtetet e Bashkuara të Amerikës për ta zhbllokuar këtë dialog dhe për t'i sjellë vërtet në tryezën e bisedimeve ata që kanë nënshkruar shumë marrëveshje, e këtu para së gjithash e kam fjalën për autoritetet e Prishtinës, të cilat ende nuk i kanë zbatuar ato”, thekson Antonijeviq.