E ardhmja e (pa)sigurt: Si të kapërcehen sfidat e punësimit të të rinjve në Ballkanin Perëndimor?

Kosova ende përballet me numrin më të madh të të papunëve në rajonin e Ballkanit Perëndimor. Edhe pse shifrat janë shumë më të mira, tregu i punës nuk i inkurajon as të rinjtë në Shqipëri dhe situata është e ngjashme në Maqedoninë e Veriut dhe Serbi. Ekspertët për Kosovo online, nga njëra anë paralajmërojnë për një mospërputhje kritike ndërmjet sistemit arsimor dhe nevojave të tregut të punës, nga ana tjetër, për mungesën e vendeve të punës cilësore. Si pasojë, të gjithë janë dakord, ikja e të rinjve është e pashmangshme.

Shkruan: Petar Rosiq

Në raportin e Bankës Botërore thuhet se Kosova ka numrin më të madh të të papunëve në rajon dhe se vetëm 37.1 për qind e popullsisë në moshë pune është e punësuar.

Ministri i Financave të Kosovës, Hekuran Murati, megjithatë pohon se raporti i fundit i Bankës Botërore është cituar gabimisht në Kosovë dhe se në fund të vitit 2023 është shënuar rënia më e shpejtë e papunësisë në 10.9 për qind.

Deklarata e tij shkaktoi reagime të shumta nga ekspertë të opozitës të cilët thanë se vetëm pushteti në Kosovë është i prirur për keqinterpretime dhe manipulime.

“Nuk ka asnjë keqinterpretim të raportit të Bankës Botërore nga opozita dhe as nga ‘mediat pranë opozitës’. Jemi më keq se më të këqijtë në rajon”, ka shkruar në Facebook, Hikmete Bajrami, deputetja e Lidhjes Demokratike të Kosovës.

Në raportin e Bankës Botërore nuk ka dyshime as kryetari i Aleancës së Biznesit të Kosovës, Agim Shahini. E hulumtimi i tyre i publikuar në qershor tregon se Kosova është në krizën më të madhe ekonomike dhe se jeta e qytetarëve po bëhet çdo ditë e më e vështirë.

“Ne jemi vendi më i varfër në Evropë, menjëherë pas Ukrainës, e cila është në luftë. Për frymë, ne kemi GDP-në më të ulët, gjë që tregon se jemi një komb vërtet i varfër. Po kështu, papunësia është mjaft e lartë. “Sipas raportit të Bankës Botërore, 37 për qind e qytetarëve janë duke punuar, që do të thotë se edhe 63 për qind e qytetarëve që duan të punojnë nuk mund të gjejnë punë”, thotë për Kosovo online.

Sa i përket mundësive të punësimit, Shahini thekson se të rinjtë punësohen më shpejt në sektorin e IT-së, ndërsa situata në të gjitha profesionet e tjera është pothuajse e njëjtë.

“Në industrinë e ndërtimit nevojiten çdo ditë punëtorë dhe punëtorë nuk ka as për shkak se pagat janë të ulëta, as për shkak se punëtorët nuk kanë arsim profesional. Është e ngjashme në mjekësi. Kemi shumë njerëz që mbarojnë shkollën dhe më pas largohen nga vendi. Kosova nuk ka strategji se si të luftohet varfëria dhe si të zhvillohet ekonomia”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Ai shton se problemi kyç i papunësisë është se Qeveria e Kosovës nuk e di se cili është prioriteti i zhvillimit të Kosovës.

“Në strategji krijohet një vizion, pra krijohet edhe një strategji për të arritur vizionin për zhvillimin e ekonomisë. Ne si Aleancë Biznesi besojmë se qeveria ka humbur kohë të vlefshme duke u fokusuar në dialogun me Serbinë, ndërsa ekonomia e cila nuk është në gjendje të mirë ka mbetur anash. Pavarësisht se kemi rritje pozitive, më të lartën në Ballkan, ritmi ynë i zhvillimit është mjaft i ulët. Kemi varfëri të madhe, moszhvillim të madh dhe shumë njerëz që nuk janë të kënaqur me jetën në Kosovë, pavarësisht nëse janë shqiptarë, serbë apo ndonjë qytetar tjetër të Kosovës”, thotë Shahini.

Ai shprehet se në Aleancën e tij do të donin që qeveria të kishte të drejtë.

“Por, një ditë më parë doli ministri i Financave dhe tha se papunësia është katër për qind, pas pesë ditësh tha 10.6 për qind. Tani, sipas të dhënave, më shumë se 30 për qind. Kemi shumë njerëz që janë jashtë statistikave, shumë njerëz që janë të papunë dhe që kanë humbur shpresat se do të gjejnë punë dhe nuk janë të regjistruar askund”, thotë ai.

Analisti dhe profesori i ekonomisë në Universitetin e Tiranës Eduart Gjokutaj thotë se, ndryshe nga Kosova, Shqipëria është një nga vendet në rajon me shkallën më të ulët të papunësisë, por problemi kryesor është punësimi i të rinjve, gjë që ndikon edhe në largimin e tyre nga vendi.

“Shkalla mesatare e papunësisë në Shqipëri është një nga më të ulëtat në rajon dhe është rreth 10.7 për qind, por grupmosha 15-29 vjeç ka një nivel papunësie mbi 22 për qind, që është dukshëm më lart se mesatarja shqiptare. Sigurisht që është edhe mbi mesataren e rajonit dhe ka të bëjë me atë që ofron tregu i punës, ndaj kjo është edhe arsyeja që ndikon në largimin e të rinjve. Natyrisht, kështu do të jetë edhe në të ardhmen, derisa të merren masa përtej asaj që shprehet në media si shqetësime nga ekspertë apo përfaqësues të qeverisë”, thotë profesori nga Tirana për Kosovo online.

Ai vlerëson se të rinjtë nuk inkurajohen nga ky treg pune, as në Shqipëri dhe as në vendet e rajonit. Ai shprehet se Shqipëria duhet të krijojë një model të ri që do të përfitojë më shumë nga “tregu i përbashkët ballkanik”.

“Do të thosha se Serbia bën diferencën deri diku sepse diversifikoi portofolin e ekonomisë së saj dhe rriti prodhimin dhe eksportin e produkteve bujqësore, por në mënyrë eksponenciale. Për sa i përket përshtatjes me tregun në të ardhmen, Kosova ka potencial që të shfaqet si eksportuese e shërbimeve të teknologjisë informative. Ajo që duhet të bëjë Shqipëria është të adoptojë një model të ngjashëm. Diçka mes Kosovës, Serbisë dhe Maqedonisë, të bëhet me radhë dhe të shërbejë si ekonomi plotësuese, sidomos tani që kemi Procesin e Berlinit dhe të gjitha ato iniciativa e projekte që synojnë të lidhin njerëzit”, përfundon Gjokutaj.

Shefja e Departamentit për Hulumtime dhe Analiza të Tregut të Punës në Agjencinë për Punësim të Maqedonisë së Veriut, Bilana Dellovska, thotë se të dhënat zyrtare të Agjencisë për Statistikat tregojnë se papunësia është ulur në vitet e fundit, por është ende e lartë në krahasim me vendet e BE-së.

Në tremujorin e dytë të vitit 2024, ajo arrin në 12.5 për qind, nga të cilat 18 për qind janë nën moshën 29 vjeç.

Sipas strukturës arsimore, sqaron, gati 61 për qind e tyre janë pa arsim dhe me shkollë fillore, ndërsa 7.6 për qind e të papunëve janë të regjistruar me arsim të lartë dhe të lartë profesional. Mes tyre janë 530 diploma Master i Shkencave dhe 18 Doktor i Shkencave.

Dollevska deklaron për Kosovo online se çdo i ri pret që pas përfundimit të arsimit formal (të mesëm apo të lartë) një diplomë t'i sjellë punësim më të shpejtë, por paralajmëron se zhvillimi dinamik i tregut të punës, ndryshimet e reja tekniko-teknologjike krijojnë vende pune që kërkojnë njohuri dhe aftësi që nuk mund të fitohen gjithmonë në procesin e arsimit formal.

“Punëdhënësit shpesh kërkojnë punëtorë të cilët përveç diplomës së arsimit të përfunduar, duhet të posedojnë edhe një sërë certifikatash për njohuritë dhe aftësitë e fituara jashtë procesit të arsimit formal. Ndaj për integrimin e suksesshëm të të rinjve në tregun e punës është e nevojshme lidhja e arsimit formal dhe joformal”, thekson ajo.

Ajo vlerëson se problemi i papunësisë në Maqedoninë e Veriut është mjaft kompleks dhe i përcaktuar nga disa faktorë, sepse pavarësisht se në gusht 2024 në Agjencinë e Punësimit janë regjistruar 99142 punëkërkues aktiv, punëdhënësit po shprehin gjithnjë e më shumë shqetësimin për vështirësitë në gjetjen e punëtorëve të kualifikuar.

“Një nga arsyet është mungesa e punëtorëve me arsim dhe kualifikim të duhur. Gjegjësisht, 61 për qind e punëkërkuesve të regjistruar nuk kanë arsim apo kanë përfunduar arsimin bazë. Shumica prej tyre nuk kanë njohuri dhe aftësi për të kryer detyra specifike të punës, pra janë pa asnjë profesion. Nga ana tjetër, një numër i madh i tyre janë përfitues të ndihmës financiare sociale, dhe Ligji për Mbrojtjen Sociale i obligon që të regjistrohen në Agjencinë e Punësimit si punëkërkues aktiv”, sqaron bashkëbiseduesja jonë.

Ajo shton se çdo vit e më shumë ndahen mjete për realizimin e programeve dhe masave aktive për punësim dhe shërbime në tregun e punës dhe kështu gjithnjë e më shumë qytetarë marrin mundësinë për t'iu bashkuar tregut të punës.

“Në të njëjtën kohë, fokus i veçantë ka në përfshirjen e të rinjve, me qëllim që të parandalohet dalja e fuqisë punëtore të re jashtë vendit dhe të krijohen kushte që studentët tanë që studiojnë jashtë vendit praktikisht të aplikojnë njohuritë e tyre në këtë vend”, thotë Dollevska.

Nga të gjitha vendet e rajonit që janë kandidate për anëtarësim në BE, Serbia është e para sa i përket punësimit, sqaron kryetari i Shoqatës së Sindikatave të Pavarura të Beogradit, Dragan Todoroviq. Ai tregon për Kosovo online se në Serbi patjetër ka punë, por paralajmëron mungesë të vendeve të punës cilësore.

Ai shprehet, po ta shikosh nga jashtë, tingëllon shumë bukur që në Serbi janë vetëm 257 mijë të papunë.

“Megjithatë, nëse shohim shkallën e popullatës joaktive dhe përjashtojmë pensionistët dhe disa grupe të tjera, siç janë personat e mvaruar që marrin ndihmë sociale dhe të ngjashme, sigurisht që janë rreth 500.000 persona që mungojnë në ato statistika”, thotë Todoroviq.

Nëse marrim parasysh 600.000 me punë informale, shton ai, më shumë se një milion njerëz janë në një zonë gri.

"Ata patjetër po bëjnë diçka. Ajo që dua të theksoj është se në Serbi ka punë, por nuk ka punë cilësore dhe atë që njerëzit do të donin të kishin - paga solide me të cilat ata mund të jetojnë. Kjo është arsyeja pse ne kemi një një numër të madh të këtyre njerëzve që janë në formë joformale, ata enden, pra bëjnë më shumë punë për të mbijetuar. Secili e përballon në mënyrën e vet dhe më pas të dhënat e statistikave nuk janë shumë përfaqësuese që ne të themi “po kështu është”, thotë ai. 

Kur bëhet fjalë për trendet, siç thotë Todoroviq, nëse krahasojmë Serbinë me vendet kandidate për anëtarësim në BE - BeH, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe Shqipërin, shkalla e punësimit në Serbi është më e larta. Nëse shikojmë vendet e rajonit të BE-ja, Bullgarët janë ndoshta edhe një për qind më poshtë, por të gjithë të tjerët janë më lart.

“Kroatët janë në vendin e 68-të, Rumania në vendin e 66-të dhe janë ndër vendet më të ulëta në Evropë. Vetëm italianët kanë një normë punësimi prej 65 për qind, ndërsa vendet në veri shkojnë mbi 70, disa edhe mbi 80. Kur shtojmë ajo që na mungon në statistikat zyrtare, arrijmë rreth shtatëdhjetë për qind, që për mendimin tim duhet të jetë synimi për të cilin ne përpiqemi”, thotë ai.

Një nga çështjet kryesore, sipas Todoroviqit, është gjetja e punës për të rinjtë.

"Të rinjtë në Serbi mund të gjejnë punë relativisht shpejt. Sigurisht që në vitin e parë pas shkollës, por pyetja është cilësia e punës. Disa prej tyre janë të cilësisë më të ulët, me të ardhura më të ulëta, mund t'i gjejnë për disa muaj. Dhe për atë që është profesion dhe punë cilësore, duhet rreth një vit. Ka edhe shumë pozicione ku dikujt priten njohuri dhe eksperiencë që në fillim dhe nuk e kanë atë dhe pastaj kemi këtë mospërputhje mes kërkesave të punëdhënësve dhe asaj që realisht mund të ofrojë një i ri”, thotë ai.

Pasojat e gjithë kësaj janë në radhë të parë largimi i të rinjve, thotë Todoroviq dhe shton se më nuk bëhet fjalë vetëm për të rinjtë.

“Është një trend edhe në Evropë, por nuk mendoj se është një justifikim për të mos bërë atë që mundemi”, përfundon ai.