Fati i të zhvendosurve brenda vendit: Vitet kalojnë, statistikat mbeten të njëjta

Konfliktet e vitit 1999 dhe Pogormi i marsit 2004 detyruan më shumë se 200,000 njerëz nga Kosova të largohen nga shtëpitë e tyre, ndoshta me shpresën se do të kthehen një ditë. Sot, 25 vite më vonë, numri i personave të zhvendosur brenda vendit në Serbi pothuajse nuk është zvogëluar. Konfliktet më brutale kanë përfunduar, por jeta, të paktën ajo normale dhe e denjë për një njeri, për shumicën prej tyre nuk ka vazhduar. Siç vëren me zgjuarsi Crnjanski në "Migrimet", "fatkeqësia e përgjithshme është shndërruar në njëqind fatkeqësi personale."

Shkruar nga: Dragana Saviq

Sipas ligjit ndërkombëtar, ata që u larguan nga shtëpitë e tyre përballë elementëve të ndryshëm duhet të jenë në gjendje të zgjedhin nëse duan të kthehen tek ata, të qëndrojnë aty ku i ka sjellë fati apo të shkojnë në një vend tjetër.

Për shumicën prej tyre, të cilët prej dekadash jetojnë në Serbi me statusin e personave të zhvendosur brenda vendit, zgjedhja është mjaft e ngushtë. Ata që mund të vendosin të kthehen, ndoshta do të takonin bashkatdhetarët e tyre në një nga vendkalimet me Kosovën, të cilët nga frika, pasiguria apo kërcënimi financiar po nxitojnë për në Serbi.

Mirëpo, siç thekson për Kosovo online Sandra Xhormen, profesoreshë e shkencave politike në Universitetin e Riçmondit, edhe nëse jeta juaj nuk është e kërcënuar dhe jeni ekonomikisht stabil - kjo nuk mjafton.

"Duhet të jetë i sigurt para se njerëzit të kthehen, por njerëzve gjithashtu u pëlqen të jetojnë me bashkatdhetarët e tyre, në komunitete ku ata njohin dhe besojnë fqinjët e tyre," thekson ajo, duke na bërë të pyesim veten se në cilën pikë në Kosovë nuk ka mbishkrime të UÇK-së, zjarrvënie, sulme fizike, arrestime dhe aktakuza për gjoja krime lufte.

Kur bëhet fjalë për kthimin, ajo thotë se ka raste në Evropë ku njerëzit ende kundërshtojnë konfiskimet e pronave që ndodhën gjatë Luftës së Dytë Botërore.

A është kjo arsyeja pse ata janë duke u paditur për gjoja krime lufte dhe çfarë do të thoshte për këtë Tomisllav Pantiq (84) nga Istogu, i cili u arrestua nga policia e Kosovës me dyshimin se ka kryer një krim të supozuar të luftës kundër popullatës civile në fund të viteve 1990, dhe djali i kujt pretendon se faji i vetëm i babait të tij është se nuk ka dashur të shlesë banesën dhe pronën e tij?

Për këtë për Kosovo online flet edhe Millica Matijeviq nga Instituti për të Drejtën Krahasuese, duke insistuar në termin “zhvendosje e zgjatur”, duke shpjeguar se zhvendosja e brendshme nuk përfundon me përfundimin e konfliktit, por zgjat, në rastin tonë, për më shumë se 20 vjet.

Ajo kujton se në Serbi jetojnë ende afër 200 mijë persona të zhvendosur brenda vendit, një e treta e të cilëve janë të ekspozuar ndaj kushte shumë të pafavorshme jetese.

“Prandaj ata jetojnë në kushte të vështira sociale dhe ekonomike, në mesin e tyre ende ka një shkallë të lartë të papunësisë dhe shprehet pamundësia për realizimin e të drejtave pronësore. Njëkohësisht, statistikat tregojnë se nëntë në dhjetë familje të arratisura nga Kosova dhe Metohija në vitin 1999 dhe më vonë gjatë marsit pas pogromit u zgjidh çështja e banimit, ata kishin pronë të paluajtshme”, shpjegon ajo.

Ata më së shpeshti nuk mund të ushtrojnë sigurimin e të drejtave të tyre pensionale, as edhe të drejtën e tyre pronësore të kategorive të ndryshme, më së shpeshti nuk mund të ushtrojnë të drejtën e kthimit të pronës për shkak se u është uzurpuar prona, por pikërisht ata shpesh nuk mund të ushtrojnë as disa nga të drejtat e tyre më elementare, siç është e drejta për lirinë e lëvizjes.

“Ata shpesh kanë tehun e raporteve të mundshme keqdashëse të varur në qafë për pjesëmarrje në disa aktivitete të paligjshme gjatë luftës, krimeve, etj., të cilat mund të frymëzohen me qëllim të keq nga motive krejtësisht të ndryshme nga ato për të vërtetuar të vërtetën”, paralajmëron Matijeviq.

Ajo thekson se pozita e PZHBV-ve duhet të rregullohet edhe më mirë ligjërisht, se statistikat duhet të mbahen rregullisht për disa arsye, ndër të cilat më e rëndësishmja është se në këtë mënyrë do të tregohej qartë se cila duhet të jetë përmbajtja e negociatave për Kosovën.

" Ato personat e zhvendosur brenda vendit nuk do të jenë më në ngërç të atyre negociatave, do të jetë një temë legjitime e atyre negociatave dhe përfshirja e tyre në negociata, qoftë drejtpërdrejt përmes shoqatës, qoftë duke u marrë me ato tema që kanë qenë një problem jetik për të gjithë ata. këto dekada do t'u mundësojnë atyre negociatave që ndoshta dhe të kenë një shans për të ardhur në jetë dhe për të sjellë një zgjidhje më të përhershme dhe paqe që ne të gjithë dëshirojmë", përfundon Matijeviq.

Radosh Dabetiq, udhëheqësi i ekipit të projektit, qëllimi i të cilit është të ofrojë ndihmë juridike falas për personat e zhvendosur brenda vendit (PZHBV) nga Kosova, thotë se deri më tani janë zgjidhur 5.600 raste dhe se njerëzit kryesisht u drejtohen atyre për ndihmë për shkak të paligjshmërisë për shfrytëzimin e pasurisë së tyre.

Ai thekson se para së gjithash është e nevojshme që njerëzit t'i thërrasin në numrin e telefonit pa pagesë 0800 108 208 të ofruar nga Telekom Srbije, në mënyrë që t'u japin informacionet që u nevojiten për pronën e tyre. Ekipi përfshin ekspertë, jurist dhe avokatë të shumtë në Beograd, Kralevë, Nish, Graçanicë dhe Mitrovicë të Kosovës.

“Ata pyesin dhe marrin të gjithë ndihmën që u nevojitet, nëse munden në vend, dhe nëse prona e tyre kërcënohet në kuptimin që dikush e ka marrë në mënyrë të paligjshme pronën e tyre ose e ka dëmtuar atë, ne më pas i dërgojmë avokatët tanë në gjykime në të gjithë vendin origjina, pavarësisht nëse është Pejë, Prishtinë, Podujevë, Gjakovë apo Zveçan, çdo qytet ku ka gjykatë, ne dërgojmë avokatët tanë që i përfaqësojnë në emër të tyre për të rimarrë pronën e tyre dhe atë krejtësisht pa pagesë”, shpjegon për Kosovo online.

Ai shton se projekti ndihmon në marrjen e 20 për qind nga privatizimi i ndërmarrjeve sociale për ata persona që kanë punuar deri në ditën e shpërngulje, dhe se një nga mënyrat që ata ndihmojnë në ngritjen i llojeve të ndryshme të dokumenteve.

“Qoftë kadastër, ekstrakt nga libri amzë, nëse është dokument pronësie apo në komuna, ekstrakt nga libri amzë, qoftë edhe diplomë, shkollë fillore, shkollë e mesme, ndonjë dokument. Madje ndihmojmë duke thënë se nëse ata nuk janë të sigurt se çfarë është me pronën e tyre, ne mund të shohim në kadastër se çfarë po ndodh, kush është aktualisht pronar apo thotë se është pronar”, thotë ai.

Ai thekson se njerëzit shpesh janë skeptikë dhe të dekurajuar, sidomos për shkak të kalimit të kohës, por thotë se nuk duhet të dorëzohet.

Lubomir Milladinoviq, Sekretar i Përgjithshëm i Kryqit të Kuq të Serbisë, thotë për Kosovo online se në programet humanitare të kësaj organizate janë përfshirë edhe personat e zhvendosur brenda vendit nga Kosova, me të cilët, siç thekson ai, Kryqi i Kuq ka qenë gjithmonë që nga ngjarjet tragjike që detyruan ata të largohen nga shtëpitë e tyre.

Ai thekson se Kryqi i Kuq është i fokusuar në pjesën humanitare dhe se ky është mandati i tyre themelor si organizatë humanitare.

“Natyrisht, periudha e fundit e kushteve të shtrënguara për punën e punëtorëve humanitarë dhe rreziqet e mëdha ndaj të cilave janë të ekspozuar punëtorët tanë humanitarë, si dhe të gjithë qytetarët e tjerë në KdheM ndaj të cilëve u drejtohet Kryqi i Kuq, kanë çuar në faktin se e gjithë kjo është dukshëm më e vështirë dhe e realizuar dhe në një farë mënyre na pengon të arrijmë tek secili prej atyre që kanë nevojë për ndihmë, por kjo kurrë nuk do të thotë për Kryqin e Kuq që të heqë dorë”, thotë Milladinoviq.

Siç thotë ai, kjo organizatë është gjithmonë këmbëngulëse në gjetjen e mënyrës për të arritur tek të gjithë ata që kanë nevojë për ndihmë “sepse ky është mandati ynë humanitar dhe ne vërtet përpiqemi ta përmbushim atë mandat humanitar në masën maksimale”.

Ai gjithashtu kujton se gjatë Pogromit në mars të vitit 2004, ka pasur zhvendosje të brendshme brenda territorit të Kosovës.

“Në atë kohë, rreth 4.000 njerëz praktikisht duhej të shpërnguleshin nga shtëpitë e tyre, por mbetën në territorin e Kosovës dhe Metohisë. Për të gjithë këta njerëz, Kryqi i Kuq i Serbisë, me ndihmën e Zyrës për Kosovë dhe Metohi dhe me rganizatat krahinore në Kosovë dhe Metohi, ka vite që siguron nga buxheti i Republikës së Serbisë pako familjare me ushqime dhe higjienë që u shpërndahen shtresave më të cenueshme”, shton Milladinoviq.