Heqja e të drejtës së vetos në BE – a do të kishte përfitime për vendet e Ballkanit Perëndimor?

Partia Popullore Evropiane (EPP) së fundmi ka hapur çështjen e heqjes së të drejtës së vetos për shtetet anëtare të Bashkimit Evropian, gjë që – sipas bashkëbiseduesve të Kosovo online – do të ishte një proces i gjatë që do të kërkonte ndryshime të traktateve themeluese të BE-së, por një skenar i tillë mund të ndihmonte në procesin e integrimit të vendeve të Ballkanit Perëndimor. Duke folur për mundësinë e anëtarësimit të vendeve të rajonit në BE pa të drejtë vetoje, sipas propozimit të Edi Rama, bashkëbiseduesit thonë se çështja e vetos nuk duhet të jetë fokusi i vendeve të rajonit, pasi për çështjet kyçe gjithsesi do të vendosin fuqitë më të mëdha ekonomike dhe ushtarake të Unionit.

Shkruan: Jellena Novakov

Kryeministri hungarez Viktor Orban së fundmi deklaroi se EPP, pjesë e së cilës është partia opozitare hungareze Tisa, ka miratuar një strategji me të cilën synohet t’u hiqet shteteve anëtare të Bashkimit Evropian e drejta e vetos dhe që Unioni të shndërrohet në një aleancë ushtarake.

Budapesti zyrtar një hap të tillë do ta konsideronte si cenim të sovranitetit, ndërsa sipas fjalëve të Orbánit, Hungaria nuk do të heqë dorë nga as edhe pjesa më e vogël e interesave të saj kombëtare, pavarësisht “lobistëve opozitarë dhe lobistëve nga Brukseli”.

E drejta e vetos në BE, ndër të tjera, përdoret si mekanizëm për të bllokuar anëtarësimin e vendeve të caktuara, ndërsa Orbán është përplasur hapur me Brukselin lidhur me anëtarësimin e mundshëm të Ukrainës me procedurë të përshpejtuar pas përfundimit të luftës, si dhe me vazhdimin e importit të energjisë ruse. Udhëheqja e BE-së, për shkak të mosmarrëveshjeve me Hungarinë lidhur me këtë politikë zgjerimi që Brukseli e sheh si çelës të sigurisë evropiane, thuhet se ka shqyrtuar mënyra për të anashkaluar miratimin e Budapestit.

Qëndrimin e Orbánit për Ukrainën e ndan edhe kryeministri sllovak Robert Fico, vendi i të cilit gjithashtu mbështetet ndjeshëm në gazin rus. Sipas tij, Serbia, Mali i Zi dhe Shqipëria janë shumë më të përgatitura për anëtarësim sesa Ukraina.

“Hungaria ka qenë prej kohësh e drejtë ndaj Ukrainës kur ka thënë se nuk do të pajtohet me anëtarësimin e saj në BE, ndërsa Sllovakia do të thoshte se Ukraina mund t’i bashkohet BE-së me kusht që të përmbushë të gjitha kriteret e nevojshme. Nuk mund t’i gënjejmë tani Serbinë, Malin e Zi apo Shqipërinë. Këto vende janë 100 herë më të përgatitura për anëtarësim sesa Ukraina”, ka deklaruar Fico.

Sa i përket anëtarësimit të mundshëm të anëtarëve të rinj pa të drejtë vetoje, Rama së fundmi theksoi se Shqipëria është e gatshme të heqë dorë nga e drejta e vetos dhe nga komisioneri i saj në Komisionin Evropian në këmbim të anëtarësimit. Kjo, sipas tij, do të shërbente si garanci për partnerët se Shqipëria nuk do të bëhej faktor bllokues brenda Unionit, ndërsa interesat shqiptare mund t’i përfaqësonte një shtet tjetër anëtar.

Heqja e rregullit të vendimmarrjes me konsensus për disa çështje do të kërkonte ndryshime të traktateve themeluese, por eliminimi i vetos do t’i jepte Evropës mundësinë për vendimmarrje më të shpejtë dhe më efikase në rrethanat e reja gjeopolitike. Nga ana tjetër, anëtarësimi i shteteve të reja që do të pranonin për një periudhë të mos kenë të drejtë vetoje do të rrezikonte krijimin e “anëtarëve të dorës së dytë” dhe cenimin e demokracisë evropiane.

Proces i ndërlikuar

Drejtori ekzekutiv i Institutit Prespa në Maqedoninë e Veriut, Andreja Stojkovski, vlerëson se ekziston mundësia që në të ardhmen shteteve anëtare të BE-së t’u hiqet e drejta e vetos, por se ky është një proces “shumështresor”, i ndërlikuar dhe i gjatë. Ai shton se për momentin ky është qëndrim i një grupimi politik, i cili nuk mund të vendosë i vetëm për këtë çështje.

Duke komentuar strategjinë e EPP-së, Stojkovski vlerëson se heqja e vetos është e mundur, por shton se e kupton pozicionin e Orbanit.

“Duke pasur parasysh marrëdhëniet globale, ndoshta është e mundur, shumë e mundur. Por sa shpejt do të ndodhë kjo? Me gjasë jo shumë shpejt, sepse procedurat janë të tilla. Procedurat nuk përfundojnë gjithmonë në parlamentet kombëtare. Pra, kjo është ndoshta një pozicion politik për të cilin më vonë duhet të diskutohet me partitë e tjera politike evropiane, për të gjetur një qëndrim të përbashkët”, tha Stojkovski për Kosovo online.

Zgjerimi i radhës i BE-së pritet deri në vitin 2030, ndërsa ai thekson se procesi i miratimit të strategjisë së EPP-së do të zgjaste më shumë se kaq.

“Në këtë moment, projekcioni i BE-së dhe i Komisionit është që zgjerimi i parë i radhës mund të ndodhë në vitin 2028 ose 2030. Kjo është shumë shpejt që të përfundojë e gjithë procedura. Dhe ky është qëndrim i një grupimi. Do të ketë hapësirë për marrëveshje dhe negociata. Kjo duhet të përfshihet në traktatet themeluese. Ekziston mundësia që në traktatet e anëtarësimit, për shembull të Malit të Zi dhe Shqipërisë, të përfshihen këto elemente, sepse përmes traktateve të anëtarësimit modifikohen traktatet themeluese dhe mund të bëhet një modifikim i tillë”, vlerëson bashkëbiseduesi i Kosovo online.

Sipas tij, heqja e vetos mund të jetë e dobishme për vendet e Ballkanit Perëndimor, por asgjë nuk do të arrihet në një periudhë kaq të shkurtër kohore.

"Nuk mendoj se shtetet anëtare do të bien dakord. Me një qasje të tillë, ato do të duan të reformojnë traktatet themeluese, të cilat do të përfshijnë të paktën një konferencë ndërqeveritare. Dhe nëse periudha e negociatave është e shkurtër, atëherë do të pasojë procesi i ratifikimit, i cili përfshin jo vetëm ratifikimin në institucionet evropiane, por edhe në nivel kombëtar. Ratifikimi në nivel kombëtar në të paktën dy shtete anëtare është i ndërlikuar. Në Francë dhe Holandë, do të duhet të mbahet një referendum kombëtar, gjë që mund të jetë një problem serioz. Pra, procesi nuk mund të përfundojë para të paktën tre vjetësh, dhe ndoshta më shumë. Mund të jetë mirë për Ballkanin Perëndimor, por në kushtet në të cilat duam të presim integrim të përshpejtuar, anëtarësim më të shpejtë, kjo është një periudhë shumë e gjatë për ne", shpjegon Stojkovski.

Shumica e kualifikuar

Nga ana tjetër, studiuesi i Institut za evropske studije në Beograd, Petar Qurçiq, vlerëson se heqja e të drejtës së vetos në Bashkimin Evropian nuk do të ndodhë, sepse kjo do të kërkonte ndryshimin e traktateve themeluese të BE-së. Ai pret që edhe në të ardhmen shumica e vendimeve të miratohen me shumicë të kualifikuar, ndërsa vendimet e tjera kyçe të mbeten në kompetencë të shteteve anëtare të BE-së.

Qurçiq tha për Kosovo online se e drejta e vetos është relativizuar në masë të madhe, duke pasur parasysh vendimmarrjen me shumicë të kualifikuar, e cila aktualisht nënkupton se të paktën 15 nga 27 shtete anëtare, që përfaqësojnë së paku 65 për qind të popullsisë së BE-së, duhet të votojnë pro një vendimi të caktuar.

“Mund të themi se shumica e vendimeve merren me shumicë të kualifikuar. Në këto reforma të BE-së, të cilat përmenden shpesh, prinë si Franca ashtu edhe Gjermania, varësisht nga faza. Gjermania ka propozuar heqjen e të drejtës së vetos dhe vendosjen e parimit të shumicës së kualifikuar. Disa parti, natyrisht, kanë insistuar edhe më shumë në këtë”, vuri në dukje Qurçiq.

Megjithatë, ai thekson se heqja e vetos do të kërkonte ndryshimin e traktateve themeluese të Bashkimit Evropian, prandaj nuk pret që një reformë e tillë të ndodhë. Sipas tij, shumica e vendimeve do të vazhdojnë të merren me shumicë të kualifikuar, ndërsa vendimet e tjera thelbësore do të mbeten në kompetencë të shteteve anëtare. Ndryshimi i traktateve themeluese, shton ai, do të ishte i nevojshëm edhe për anëtarësimin e vendeve të reja pa të drejtë vetoje.

Qurçiq thekson se vendet kandidate në rajon kanë mosmarrëveshje me disa shtete anëtare dhe se ekziston një grup vendesh që bllokon zgjerimin.

“Gjithmonë kemi ndonjë shtet ose grup shtetesh që bllokon procesin e zgjerimit. E shohim në rastin e Maqedonisë dhe Malit të Zi – Mali i Zi ka tensione në marrëdhëniet me Zagrebin, ndërsa nga ana tjetër Maqedonia ka probleme me Bullgarinë, dhe dikur kishte probleme me Greqinë. Serbia, nga ana tjetër, për shkak të marrëdhënieve politike dhe mosvendosjes së sanksioneve ndaj Rusisë, përballet me pasoja në marrëdhëniet me vendet baltike, Poloninë dhe vendet skandinave; në këtë kontekst përmendet shpesh edhe Kroacia”, shpjegon Qurçiq.

Fokusi te anëtarësimi

Çështja e vetos dhe heqjes së saj të mundshme në Bashkimi Evropian duhet të zgjidhet nga vetë shtetet anëtare dhe nuk mund të zgjidhet përmes sugjerimeve të vendeve kandidate, thotë analisti dhe kryeredaktori i TV Suri nga Tirana, Bledian Koka, duke shtuar se për vendet kandidate të Ballkanit Perëndimor qëllimi duhet të jetë anëtarësimi në BE dhe përmirësimi i standardit të jetesës, pasi e drejta e vetos nuk do të thotë domosdoshmërisht se fjala e tyre do të kishte të njëjtën peshë si ajo e vendeve ekonomikisht të fuqishme.

Sipas tij, ideja për heqjen e vetos vjen më shumë nga vendet kandidate sesa nga vetë shtetet anëtare.

“Propozimi për heqjen e vetos në kuadër të anëtarësimit të vendeve të reja në BE, sipas mendimit tim, është para së gjithash një kërkesë ose propozim i vendeve kandidate për të larguar dyshimet që vendet euroskeptike mund të kenë në lidhje me anëtarësimin e tyre. Sidomos duke pasur parasysh se jemi në procesin e anëtarësimit të vendeve të Ballkanit Perëndimor si Shqipëria, Mali i Zi apo Maqedonia e Veriut, problemet historike të të cilave mund të shërbejnë si pengesa për anëtarësimin e tyre, madje edhe për anëtarësimin e Serbisë, nëse do të ndodhte kjo. Pra, mendoj se ky propozim nuk është aq qëndrim i BE-së, sa është propozim i vendeve që synojnë anëtarësimin. Pyetja është nëse vetoja duhet të hiqet në Bashkimin Evropian”, ka thënë Koka për Kosovo online

Ai thekson se vendet kandidate nga Ballkani Perëndimor duhet të përcaktojnë prioritetet e tyre sa i përket asaj që duan të arrijnë me anëtarësimin e mundshëm në Bashkimin Evropian.

“Shtetet anëtare të BE-së, ose ‘luanët’ në tryezën e madhe, duhet ta zgjidhin mes tyre këtë çështje (të vetos). Kjo zgjidhje nuk mund të arrihet duke përdorur ‘propozime proksi’ nga vendet që synojnë të anëtarësohen. Duhet të jemi të sinqertë si qytetarë të këtyre vendeve. A është më e rëndësishme për ne të marrim vendime gjeopolitike për anëtarësimin tonë në këtë organizatë apo të arrijmë qëllimin para se të bëhemi anëtarë? E ai qëllim është afrimi, apo pse jo edhe barazimi, i standardeve të cilësisë së jetesës, funksionimit të demokracisë dhe lirive ekonomike me standardet e Bashkimit Evropian. Ky është qëllimi i anëtarësimit në BE”, tha Koka.

Prandaj ai vlerëson se çështja e anëtarësimit të rajonit në BE dhe përmirësimi i standardit të jetesës së qytetarëve duhet të jenë në fokus, sepse, siç thekson ai, vendet e Ballkanit Perëndimor në çdo rast nuk do të kishin mundësi t’i mbivotonin fuqitë e mëdha brenda Unionit.

Vullneti i shteteve anëtare të BE-së, të cilat janë ekonomikisht dhe ushtarakisht të forta, nuk mund të ketë të njëjtin ndikim si dëshirat e atyre që janë në një pozicion më të dobët, shton ai.

"George Orwell e tha shumë mirë këtë në veprën e tij 'Ferma e Kafshëve'. Edhe në 'Fermën e Kafshëve' disa kafshë janë më të forta se të tjerat. Nuk është se kjo logjikë nuk funksionon edhe në BE. Sigurisht, vullneti i Gjermanisë, e cila është 'lokomotiva' ekonomike e Evropës, nuk mund të barazohet me vullnetin e Rumanisë apo Bullgarisë, të cilat gjithashtu kanë të drejtën e vetos. Kur bëhet fjalë për vendime të mëdha, për kohezionin politik të vendimmarrjes, sigurisht që mbizotëron vullneti i 'elefantëve', që në këtë rast është Franca, Gjermania dhe Anglia nëse kthehet në Bashkim. Nuk duhet shumë për ta kuptuar. Për këtë arsye, them se të gjithë ata që mendojnë se anëtarësimi në BE është diçka që duhet fituar lehtë, ose që parashikojnë natyrën e përkohshme të Bashkimit Evropian, janë të njëjtët që parashikojnë shpërbërjen e SHBA-së, por për aq sa di unë, nuk pritet të ndodhë", përfundoi Koka.

SHBA-të dhe forcimi i Evropës

Diplomati Albert Prenkaj tha se kohët e fundit, për shkak të nevojës për pavarësi më të madhe të Evropës nga SHBA-të, është krijuar një koalicion i ri i gjashtë prej ekonomive më të forta evropiane, të cilat, sipas tij, shpesh funksionojnë pa nevojën e një konsensusi të plotë të të gjithë 27 anëtarëve të Bashkimit Evropian, gjë që mund të përshpejtojë integrimin evropian të vendeve të Ballkanit Perëndimor.

"Nga janari i vitit 2026, një koalicion i ri i gjashtë ekonomive të mëdha evropiane - Gjermania, Franca, Spanja, Italia, Polonia dhe Holanda - po shfaqen për të përshpejtuar vendimmarrjen në mbrojtje, ekonomi dhe siguri, duke krijuar një 'Evropë me dy shpejtësi' për t'iu kundërvënë rritjes së ngadaltë dhe sfidave gjeopolitike. Kjo iniciativë synon të forcojë konkurrueshmërinë dhe aftësitë mbrojtëse, shpesh duke vepruar pa nevojën e konsensusit të plotë të të gjithë 27 anëtarëve të BE-së", thotë ai.

Ai theksoi se kjo mund të përshpejtojë integrimin e Bosnjës dhe Hercegovinës, Serbisë, Maqedonisë së Veriut dhe Kosovës.

"Mendoj se kjo iniciativë, sa më shumë që të jetë e mundur, do të përshpejtojë integrimin e shteteve të mbetura të rajonit tonë, pasi Shqipëria dhe Mali i Zi janë tashmë në një rrugë të sigurt klasike drejt integrimit. Në rast të një mosmarrëveshjeje të interesave gjeopolitike pikërisht në vijën e përcaktuar nga Marrëveshja e Jaltës (1945) që shtrihet në rajonin tonë, ajo mund të shihet si një zonë e re tampon që, për sa i përket sigurisë, do të garantohet nga NATO", vlerësoi Prenkaj.