A mund shqiptarët në Maqedoninë e Veriut të mbeten pa të drejtë vetoje në miratimin e disa ligjeve?

Idenë e ministrit të Drejtësisë Igor Fillkov për rishikimin e parimit të Badinterit në Maqedoninë e Veriut, disa e interpretojnë si përpjekje për të parandaluar keqpërdorimin e këtij rregulli, ndërsa të tjerë si një hap të ri drejt çmontimit të Marrëveshjes së Ohrit.

Shkruan: Millorad Vesiq

A do të mbeten shqiptarët në Maqedoninë e Veriut pa mundësinë e vetos në miratimin e disa ligjeve që kanë të bëjnë, para së gjithash, me identitetin kombëtar, është çështja që hapi ministri i Drejtësisë Igor Fillkov me deklaratën e tij se duhet të shqyrtohet rishikimi i parimit të Badinterit.

Edhe pse kryeministri dhe lideri i VMRO-DPMNE-së, Hristijan Mickoski, duke iu përgjigjur pyetjeve të gazetarëve nëse qeveria synon ta bëjë këtë, tha se parimi i Badinterit është pjesë e Marrëveshjes Kornizë të Ohrit, që është temë e mbyllur, politikanët shqiptarë, kryesisht opozitarë, në atë vend kanë sjellë një varg kritikash ndaj qeverisë, duke theksuar se bëhet fjalë për përpjekje të reja për çmontimin e Marrëveshjes së Ohrit të vitit 2001.

Nga disa parti shqiptare, si lëvizja Populi, që është pjesë e Frontit Evropian opozitar të mbledhur rreth partisë më të fuqishme shqiptare BDI, por edhe nga Aleanca për Shqiptarët, e cila kohët e fundit la koalicionin qeverisës, vijnë akuza se qeveria e Mickoskit është monoetnike dhe diskriminon shqiptarët, si dhe se nuk ka legjitimitet etnik.

Kjo e fundit lidhet pikërisht me parimin e Badinterit, sipas të cilit për miratimin e ligjeve dhe vendimeve që ndikojnë në të drejtat e komuniteteve etnike pakicë kërkohet një shumicë e dyfishtë në parlament. Përveç shumicës nga numri i përgjithshëm i deputetëve, është e nevojshme që aktin ta mbështesë edhe shumica e deputetëve ose këshilltarëve nga komuniteti etnik që prek ligji. Përveç në Kuvend, ky parim zbatohet edhe në institucione të tjera shtetërore, si dhe në vetëqeverisjet lokale, me qëllim sigurimin e barazisë ndëretnike dhe parandalimin e marrjes së vendimeve vetëm në interes të një grupi etnik.

Që qeveria aktuale ka problem të sigurojë shumicën mes deputetëve shqiptarë, dëshmon edhe fakti që disa ligje të rëndësishme kohët e fundit nuk kanë kaluar, ndër të fundit edhe ndryshimet e Ligjit Zgjedhor, para zgjedhjeve lokale të caktuara për 19 tetor. Kjo ishte edhe arsyeja që ministri i Drejtësisë Igor Fillkov, përndryshe kuadër i Lëvizjes ZNAM, partner i vogël i koalicionit të VMRO-DPMNE-së, në një intervistë për gazetën Fokus të deklarojë se shpreson që Kuvendi ta përfundojë punën e tij, por nëse kjo nuk ndodh, atëherë do të thotë se “shumica e Badinterit po keqpërdoret” dhe se ndoshta ka ardhur koha të mendohet për rishikimin e këtij rregulli.

Kryeministri Mickoski nuk e ka mbështetur idenë e Fillkovit, por deklarata e tij nuk i ka qetësuar politikanët shqiptarë. Aq më tepër kur ai ka theksuar se një rregull tjetër, i quajtur “balanser”, i cili dikur ishte futur për të siguruar barazinë gjatë punësimeve në sektorin publik, e që Gjykata Kushtetuese e ka shfuqizuar vjeshtën e kaluar, përbënte një problem institucional.

Edhe shfuqizimi i atij rregulli tani përdoret nga politikanët shqiptarë opozitarë si një nga argumentet për pretendimet se pushteti po shkon hap pas hapi drejt çmontimit të Marrëveshjes së Ohrit. Nga ana tjetër, disa analistë vlerësonin se për shkak të atij rregulli kishte rënë cilësia e administratës shtetërore, sepse shpeshherë merrej më shumë parasysh përkatësia kombëtare sesa kualifikimet e kandidatëve për pozita të caktuara.

Mesazhe ditore politike në prag të zgjedhjeve

Analistët janë gjithashtu të ndarë kur bëhet fjalë për seriozitetin e njoftimit të rishikimit të parimit të Badinterit. Analisti Bllagojçe Atanasovski thotë për Kosovo online se Qeveria e Maqedonisë së Veriut nuk ka ndërmend të shfuqizojë parimin e Badinterit.

"Këto janë lloj deklaratash që synojnë pikat ditore politikr para zgjedhjeve lokale, pasi është një dispozitë e përcaktuar nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit. Mendoj se për diçka të tillë duhet të ketë një konsensus të përgjithshëm kombëtar midis të gjitha bashkësive etnike dhe të gjitha partive të përfaqësuara politikisht. Përveç reagimit të BDI-së, nuk mendoj se edhe koalicioni VLEN, i cili është në pushtet, do ta pranonte shfuqizimin e parimit të Badinterit. Mendoj se absolutisht nuk do të shkojë në atë drejtim të anulohet ndonjë dispozitë e Marrëveshjes Kornizë të Ohrit, diçka që nuk ka ndodhur në 24 vitet e fundit", beson Atanasovski.

Megjithatë, ai pajtohet me vlerësimin se ka një problem kur bëhet fjalë për zbatimin e parimit të Badinterit në praktikë.

"Ne shohim se gjatë miratimit të ligjeve me shumicë Badenter, institucionet e sistemit mund të bllokohen në çdo moment dhe kjo është një lloj e metë në demokracinë kornizë të Ohrit të Maqedonisë. Unë absolutisht pajtohem që është kështu, në shkencën politike quhet demokraci konsociative ose konsociacionale", vlerëson Atanasovski.

"Por të besosh se do të krijohet një klimë politike për heqjen e parimit të Badenterit... mendoj se në këtë moment të caktuar nuk ka kushte politike dhe shoqërore për këtë për arsyen e thjeshtë se nuk mendoj se ndonjë parti politike etnike shqiptare do të pajtohej, domethënë, ata do të vinin menjëherë veton ndaj një ligji të tillë ose do të largoheshin nga shumica qeverisëse", shton ai.

Kjo u konfirmua edhe nga koalicioni i partive shqiptare VLEN, i cili mbeti në pushtet edhe pasi tre deputetë të Aleancës për Shqiptarët u larguan prej tij dhe kaluan në opozitë, duke e bërë kështu edhe më të vështirë për qeverinë të sigurojë shumicën midis deputetëve shqiptarë, të nevojshme për miratimin e disa ligjeve. Kështu, Zëvendëskryeministri për Administratë në Qeverinë e Maqedonisë së Veriut, Arben Fetai, shkroi në llogarinë e tij në Facebook pas deklaratës së Fillkov se parimi i Badinterit është "i paprekshëm".

Ai kujtoi se pa mbështetjen e deputetëve shqiptarë, çdo iniciativë për të ndryshuar Badinterin është ligjërisht e pamundur dhe se diskutimet në atë drejtim vetëm sa po e largojnë vëmendjen nga prioritetet reale.

Megjithatë, edhe në VLEN, e cila u mbështet publikisht nga Vetëvendosja e Kosovës e Aljbin Kurtit para zgjedhjeve të vitit të kaluar, ata kanë kundërshtime ndaj përfaqësimit të shqiptarëve në institucionet shtetërore, thuhet në deklaratën e mëparshme të Fetajes, kur ai theksoi se, megjithëse gjuha shqipe është zyrtare edhe në Maqedoninë e Veriut, sipas kushtetutës së atij vendi, vetëm maqedonishtja është gjuhë zyrtare në marrëdhëniet ndërkombëtare. Në atë kohë, ai tha gjithashtu se ka rreth 21 përqind të shqiptarëve në institucionet publike të shtetit, por se ende ka institucione që nuk kanë shqiptarë, duke vënë në dukje se, për shembull, sektori i sigurisë është monoetnik.

Një pasojë e mundshme - ndryshimi i sistemit politik

Edhe pse Kryeministri Mickoski i dha fund idesë së Ministrit Fillkov për rishikimin e parimit të Badinterit për momentin, historia nuk ka ndaluar dhe analisti politik Sefer Selimi për Kosovo online kujton se si Mickoski ashtu edhe përfaqësues të tjerë të VMRO DPMNE, ndërsa ishin në opozitë, njoftuan në disa raste mundësinë e rishikimit ose tërheqjes së parimit të Badinterit, dhe se deklarata e Ministrit të Drejtësisë nuk ishte një surprizë për të. Ai thekson pasojat e mundshme të një akti të tillë.

"Badinteri është thelbi dhe shtylla më e rëndësishme e Marrëveshjes së Ohrit. Dhe Marrëveshja e Ohrit është një nga dy shtyllat mbi të cilat mbështetet natyra unitare e Maqedonisë si sistem politik. Tërheqja e Badinterit mund të kryhet nëse lejohen ndryshime të tjera në sistemin politik si opsion, dhe kjo mund të përfshijë, për shembull, një parlament dydhomësh ose autonomi territoriale ku shqiptarët janë shumicë", thotë Selmi.

Sipas tij, tendenca për një rishikim politik të Marrëveshjes së Ohrit dhe të të drejtave ligjore e politike të arritura të shqiptarëve e kthen kohën kur, siç thotë ai, “për fat të keq, Maqedonia i ngjante më shumë Serbisë nën udhëheqjen e Millosheviqit sesa një shteti evropian që kujdeset për të gjithë qytetarët e saj”.

“E gjithë kjo do të na kthejë aty ku besimi i shqiptarëve në këtë vend do të shkatërrohet. Do të kthehemi në kohën kur shqiptarët në këtë vend e shihnin kundërshtarin, e jo dikë që i mbron dhe kujdeset për ta, dhe do të kthehemi në kohën kur do të hapen tema që duhej të ishin mbyllur me Marrëveshjen e Ohrit. Më duket se Qeveria ka luajtur në mënyrë aktive dhe të qëllimshme një rol në destabilizimin e këtij vendi. Kjo nuk do t’i shërbejë as neve si shqiptarë, as maqedonasve, as shtetit, e as perspektivës sonë, e cila tashmë është e bllokuar në raport me integrimet evropiane”, vlerëson Selimi.

I pyetur nëse mendon se ekziston mundësia për ndonjë rishikim të parimit të Badinterit, meqë askush, as Fillkov, nuk ka përmendur heqjen e tij, Seljimi përgjigjet se tendenca është e qartë, por nuk di nëse po përgatitet terreni për diçka të tillë dhe përsëri tërheq vëmendjen për pasojat e mundshme.

“Heqja e Badinterit do të hapë tema të reja dhe ato tema përfshijnë madje edhe federalizimin, një rregullim të ri të shtetit. Sepse ato marrëveshje që janë arritur pas një investimi kaq të madh, si në jetë njerëzish ashtu edhe në kapital politik, ne si shoqëri kemi punuar këto 20 apo më shumë vite për të dalë mbi tendencat për dominim, përkatësisht për margjinalizim politik të një komuniteti të caktuar. Këto tema duhet të mbeten në të kaluarën. Kjo qeveri, me Mickoskin në krye, në vend që të fokusohet në krijimin e modelit ose gjetjen e mënyrave për shfuqizimin e marrëveshjeve tashmë të arritura, duhet të gjejë mënyra për t’i përmirësuar ato dhe si të na lidhë më shumë me shtetin. Lojaliteti ndaj këtij vendi dhe i të gjithë qytetarëve të tij nuk mund të mbështetet në dëshirat e një kryeministri, dhe ky është një çmim tepër i lartë që do të duhet ta paguajmë të gjithë bashkë”, përfundon Selimi.

Ndryshe, parimi i Badinterit është përfshirë edhe në Kushtetutën e Maqedonisë së Veriut, pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Ohrit, e cila u arrit me ndërmjetësimin e përfaqësuesve të BE-së dhe SHBA-së, pas disa muajve të konfliktit të armatosur ndërmjet formacioneve paraushtarake shqiptare të quajtura Ushtria Çlirimtare Kombëtare dhe forcave të sigurisë maqedonase.

Ky rregull parashikon shumicë të dyfishtë gjatë miratimit të ligjeve dhe vendimeve që ndikojnë drejtpërdrejt në të drejtat e komuniteteve etnike. Përveç shumicës së përgjithshme të deputetëve, kërkohet edhe shumica e votave të deputetëve që i përkasin komuniteteve që nuk janë shumicë në vend.

Parimi i Badinterit zbatohet në Parlament, në këshillat komunale dhe në institucione të tjera shtetërore, veçanërisht në fusha si gjuha, simbolet, arsimi dhe kultura, dhe është futur me qëllim sigurimin e barazisë ndëretnike.