Nga Sheshi i Teslës deri te Kombet e Bashkuara – vuajtjet e serbëve përmes ndryshimeve të rendit botëror

Shkruan posaçërisht për Kosovo online nga Nju Jorku: Zelko Shajn

Ka pak qytete në botë ku e kaluara dhe e ardhmja takohen kaq drejtpërdrejt sa në Manhatan. Aroma e asfaltit të nxehtë, zhurma e East River-it, tingujt e sirenave dhe rrjedha e pandërprerë e njerëzve nga të gjitha kontinentet krijojnë ndjesinë se pikërisht këtu, çdo ditë, po shkruhet historia.

Në rrugët e Nju Jorkut dëgjohen pothuajse të gjitha gjuhët e botës, ndërsa vetëm disa blloqe më tej, në selinë e Kombeve të Bashkuara, çdo ditë mblidhen përfaqësuesit e 193 shteteve anëtare, misionet e përhershme të të cilave ndodhen pikërisht në Manhatan. Prej këtu botës i dërgohen mesazhe paqeje, bashkëpunimi, të drejtave të njeriut dhe respektimit të së drejtës ndërkombëtare.

Pikërisht nëpër këtë hapësirë, këto ditë po kalon ekspozita lëvizëse multimediale e Qendrës Memoriale të Republikës Srpska me titull „Njihuni me vuajtjet e serbëve“, duke i sjellë publikut ndërkombëtar dëshmi të dokumentuara mbi vuajtjet e popullit serb.

Ekranet digjitale me fotografi arkivore, dokumente historike dhe dëshmi kalojnë nëpër rrugët e Manhatanit, duke tërhequr vëmendjen e kalimtarëve, të cilët, duke skanuar kodin QR, hyjnë në bazën digjitale të Qendrës Memoriale të Republikës Sërpska.

Një simbolikë të veçantë ka momenti kur ekspozita lëvizëse kalon pranë Sheshit të Nikolla Teslës. Në vendin që mban emrin e njeriut, shpikjet e të cilit ndryshuan rrjedhën e qytetërimit modern, në ekrane shfaqen imazhe që kujtojnë vuajtjet njerëzore. Sikur në një vend të vetëm të takoheshin dy histori të të njëjtit popull – historia e krijimtarisë që ndriçoi botën dhe historia e viktimave që nuk duan të mbeten të harruara.

Nju Jorku i kujton serbët e mëdhenj. Nikolla Tesla pikërisht këtu realizoi arritjet e tij më të rëndësishme shkencore.

Mihajlo Pupin nuk ishte vetëm një shkencëtar i shquar, por edhe humanist, bamirës dhe një nga mbrojtësit më të respektuar të Serbisë dhe popujve sllavë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës gjatë Luftës së Parë Botërore. Si bir i popullit serb, ai e përdori autoritetin e tij shkencor për ta ndihmuar Serbinë, për të mbledhur ndihma humanitare dhe për të ndikuar në opinionin publik amerikan dhe në qarqet politike në mbrojtje të të drejtave të kombeve të vogla. Millutin Milankoviq, me veprën e tij shkencore, ndryshoi përgjithmonë mënyrën e të kuptuarit të historisë klimatike të Tokës, ndërsa emri i Milleva Mariq mbetet pjesë e historisë së fizikës moderne.

Bota i njeh Teslën, Pupinin, Milankoviqin, Novak Gjokoviqin dhe Nikolla Jokiqin. Pikërisht nga kjo ide nis edhe kjo fushatë ndërkombëtare, duke shtruar pyetjen nëse bota e njeh po aq mirë edhe historinë e vuajtjeve të popullit nga i cili dolën këta personalitete të mëdhenj.

Historia e popullit serb mund të shihet edhe përmes prizmit të ndryshimeve të mëdha të rendit botëror. Nga shpërbërja e perandorive të mëdha pas Luftës së Parë Botërore, përmes tragjedisë së Luftës së Dytë Botërore, krijimit të Kombeve të Bashkuara dhe ndarjes së botës gjatë Luftës së Ftohtë, e deri te shpërbërja e sistemit bipolar dhe transformimi i sotëm i marrëdhënieve ndërkombëtare, serbët kanë qenë shpesh pjesëmarrës të drejtpërdrejtë ose viktima të ndryshimeve të thella gjeopolitike.

Ndërsa shkencëtarë si Tesla, Pupin dhe Milankoviq e ndryshuan botën me veprat e tyre, historia e popullit serb u shënua nga luftërat, shkatërrimet, dëbimet dhe vuajtjet e mëdha njerëzore.

Në një kohë kur shumë analistë flasin për revolucionin, evolucionin dhe transformimin e rendit ndërkombëtar, organizatorët vlerësojnë se po hapet një hapësirë për t'ia paraqitur publikut ndërkombëtar edhe përvojën historike të popullit serb.

Prandaj zgjedhja e Nju Jorkut si pikënisje e kësaj fushate mbart një simbolikë të veçantë. Në qytetin ku çdo ditë takohen diplomacia, politika dhe opinioni publik botëror, rrëfimi për vuajtjet e serbëve fiton mundësinë të bëhet pjesë e një debati më të gjerë mbi kulturën e kujtesës, të drejtat e njeriut dhe dinjitetin e çdo viktime të pafajshme.

Nëse dëshironi, mund ta përshtas për stil gazetaresk në shqipen e Kosovës ose në standardin e Shqipërisë.

Drejtori i Qendrës Memoriale të Republikës Sërpska, Denis Bojiq, thotë se qëllimi i fushatës nuk është të hapë ndarje të reja, por t'i japë publikut ndërkombëtar mundësinë të njihet me faktet historike dhe dëshmitë që kanë mbetur pak të njohura jashtë rajonit.

„Bota i njeh emrat e mëdhenj të popullit serb dhe kontributin e tyre në shkencë, kulturë dhe sport. Qëllimi ynë është t'ia prezantojmë publikut ndërkombëtar edhe atë pjesë të historisë sonë që nuk njihet sa duhet – vuajtjet e popullit serb“, theksoi Bojiq.

Ky mesazh përbën thelbin e gjithë fushatës. Qendra Memoriale e Republikës Sërpska vlerëson se kultura e kujtesës nuk duhet të mbetet e kufizuar brenda kornizave kombëtare, por të bëhet pjesë e dialogut ndërkombëtar mbi viktimat civile, të drejtat e njeriut dhe ruajtjen e kujtesës historike.

Në ekranet digjitale janë paraqitur dokumente dhe materiale arkivore mbi vuajtjet e serbëve gjatë Luftës së Dytë Botërore, duke përfshirë krimet e kryera në Shtetin e Pavarur të Kroacisë, si dhe materiale që lidhen me luftërat e viteve nëntëdhjetë, vuajtjet e serbëve në Bosnje dhe Hercegovinë, dëbimin e serbëve nga Kroacia, ngjarjet në Kosovë dhe Metohi dhe bombardimet e NATO-s ndaj Republikës Federale të Jugosllavisë në vitin 1999. Një pjesë e veçantë e ekspozitës i kushtohet vuajtjeve të fëmijëve serbë, me synimin që përmes fatit të tyre të paraqitet dimensioni njerëzor i tragjedive të luftës.

Nuk është rastësi që kjo fushatë është prezantuar pikërisht në Nju Jork. Qyteti, i cili prej dekadash është simbol i diplomacisë ndërkombëtare, ofron mundësinë që mesazhi të arrijë te përfaqësuesit e pothuajse të gjithë botës. Vetëm disa qindra metra nga vendi ku kalon ekspozita lëvizëse ndodhet selia e Kombeve të Bashkuara – organizatë e themeluar pas Luftës së Dytë Botërore me synimin që brezat e ardhshëm të kursehen nga vuajtjet e luftës.

Megjithatë, historia tregon se marrëdhëniet ndërkombëtare nuk i kanë ndjekur gjithmonë idealet e përcaktuara në Kartën e Kombeve të Bashkuara. Ndërhyrja ushtarake e NATO-s kundër Republikës Federale të Jugosllavisë në vitin 1999 u krye pa miratimin e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, gjë që edhe sot mbetet objekt debatesh juridike ndërkombëtare dhe politike. Pikërisht për këtë arsye, zgjedhja e Nju Jorkut për prezantimin e kësaj fushate mbart një simbolikë shtesë – vendi nga ku çdo ditë i dërgohen botës mesazhe paqeje bëhet edhe hapësirë për prezantimin e kulturës së kujtesës.

Ndërsa kolona e automjeteve kalon pranë flamujve të shteteve anëtare të Kombeve të Bashkuara, është e vështirë të mos vihet re simbolika e kësaj pamjeje. Nga Sheshi i Teslës deri te selia e OKB-së janë vetëm disa bulevarde të Nju Jorkut, por në kuptimin simbolik kjo rrugë lidh shkencën dhe diplomacinë, krijimtarinë dhe kujtesën, të kaluarën dhe të ardhmen.

Ndoshta pikërisht këtu qëndron mesazhi më i thellë i kësaj ekspozite. Popujt kujtohen për atë që i kanë dhënë njerëzimit, por edhe për mënyrën se si e ruajnë kujtimin për viktimat e tyre. Nëse Nju Jorku është qyteti ku çdo ditë formësohen mesazhe të destinuara për botën, atëherë prezantimi i kulturës së kujtesës pikërisht në rrugët e tij është një ftesë që historia e të gjithë popujve të shihet në të gjithë kompleksitetin e saj, me respekt për dinjitetin e çdo viktime të pafajshme dhe me bindjen se paqja e qëndrueshme mund të ndërtohet vetëm mbi të vërtetën, dialogun dhe mirëkuptimin e ndërsjellë.