Non-paper i Sllovenisë dhe Gjermanisë - a është ende e paarritshme heqja e së drejtës së vetos?

E kujtuar si frena e negociatave kroate për anëtarësimin në Bashkimin Evropian, Sllovenia është tani, së bashku me Gjermaninë, autori i non-paper-it, ideja e të cilit është t'u sigurojë vendeve që janë në proces negociatash me BE-në një rrugë pak më e shpejtë. Propozimi i tyre është që anëtarët e BE-së të heqin dorë nga e drejta e vetos kur marrin vendime në procesin e para-anëtarësimit, por jo të gjithë e shohin këtë iniciativë në mënyrë të favorshme. Sakrifikimi i të drejtave të vetos, edhe kur në tavolinë është vetëm vendimi për hapjen e një grupi, është dëshmuar të jetë mjaft sfidë.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Ministrja e Punëve të Jashtme dhe Evropiane të Sllovenisë, Tanja Fajon, tha se Sllovenia dhe Gjermania kanë përgatitur një non-paper i cili do të parashikojë se nuk do të ketë mundësi për veto apo bllokadë në procesin e para-anëtarësimit për shkak të çështjeve bilaterale me vendet fqinje.

“Është një iniciativë për të përshpejtuar të gjithë procesin e zgjerimit, pra procesin e para-anëtarësimit, se nuk do të kemi shumë mundësi për të vënë veton ndaj bllokadës së fqinjëve për shkak të çështjeve dypalëshe dhe se ne përdorim mundësinë e votimit me shumicë të cilësuar më shumë se një herë”, shpjegoi Fayon.

Sipas bashkëbiseduesve të Kosovo online, për non-paper-in e përmendur është diskutuar për gjysmë viti, por ende nuk ka marrëveshje për të mes 27 vendeve të BE-së. Kjo do të thotë se gjithçka është si më parë, sepse non-paper nuk ka forcë detyruese. Ndërkohë që ka shtete anëtare që vënë veton ndaj heqjes së të drejtës së vetos, të gjithë në rrugën e integrimit europian mund të pengohen nga interesat e ngushta të shteteve individuale, edhe nëse e kanë përmbushur kushtin e fundit.

Menaxheri i programit të Qendrës për Politika Evropiane, Strahinja Subotiq, thotë për Kosovo online se Sllovenia dhe Gjermania aktualisht nuk kanë mbështetjen e nevojshme nga anëtarët e BE-së për idetë që propozuan në non-paper, por se egziston një shumicë bindëse anëtarësh që e pëlqejnë idenë.

“Për të hequr unanimitet duhet një vendim unanim. Është një paradoks dhe është e vështirë ta kapërcesh. Kemi vende si Hungaria që këmbëngulin për të drejtën e vetos në të gjitha fushat ku është e mundur ta ruajmë atë, Qiproja si një vend i vogël beson se interesat e saj, veçanërisht nëse kanë të bëjnë me Turqinë, do të anashkalohen dhe neglizhohen nëse heq dorë nga e drejta e vetos, e kemi edhe një shtet të madh si Franca, që ende po mendon nëse do të heqë dorë nga e drejta e vetos, sepse është themelues i Unionit dhe mendon se duhet pytet”, thotë Subotiq.

Ai shpjegon se ideja e non-paper, e cila është diskutuar në gjashtë muajt e fundit, është të përshpejtojë procesin e vendimmarrjes në lidhje me politikën e zgjerimit.

“Vendimet politike dhe teknike që kanë të bëjnë me zgjerimin kërkojnë unanimitet dhe thonë se vendimet politike – për hapjen dhe mbylljen e negociatave duhet të vazhdojnë të merren unanimisht, por si zgjidhje kompromisi parashikojnë që për një lëvizje teknike, siç është hapja e grupit, të kalojë me shumicë të cilësuar. Me këtë ata donin të shpejtonin procesin e anëtarësimit, sepse dihet se shpesh një, dy ose tre vende mund të abuzojnë me të drejtën e vetos dhe të bllokojnë një vend edhe kur i ka përmbushur të gjitha reformat e nevojshme, në mënyrë që një grup të hapur. Dhe hapja e një grupi është një çështje teknike që mund të ketë një efekt stimulues si për qytetarët ashtu edhe për vendimmarrësit, dhe shpesh është turp që ende kërkohet unanimiteti për çështje të tilla teknike”, thotë Subotiq.

Nëse non-paper do të bëhej një politikë zyrtare, siç tregoi bashkëbiseduesi ynë, do të ishte e rëndësishme për ato vende që janë në "fazën fillestare të ndërmjetme" të anëtarësimit në BE, sepse ende do të kërkohet unanimiteti kur mbyllet një kapitull, si dhe kur marrjen e një vendimi përfundimtar për pranimin e një shteti në Bashkim.

"Non-paper, për shembull, nuk është relevante për Malin e Zi, sepse ai tashmë ka hapur të gjitha grupimet. Është e rëndësishme për Serbinë, e cila ende nuk ka hapur grupe të tjera, për Shqipërinë, Ukrainën dhe Moldavinë, domethënë për vendet që janë në fillim ose, si Serbia, diku në mes. Sa i përket Maqedonisë së Veriut, ky non-paper nuk do ta ndryshonte situatën në terren sepse duhet të mbyllet fillimi i hapjes së negociatave dhe kjo procedurë kërkon unanimitet. Edhe nëse Bullgaria do të pranonte non-paper-in, ajo do të kishte sërish të drejtën e vetos, prandaj mund të kërkonte që Maqedonia e Veriut të përmbushte gjithçka që është e nevojshme dhe negociatat do të hapeshin zyrtarisht”, thotë Subotiq.

Siç shton ai, nëse të gjithë në BE do të kishin pranuar non-paper, Serbia do të kishte mundur të hapte grupin 3, sepse edhe me tetë anëtarët që ishin kundër, do të kishte një shumicë të cilësuar.

Drejtori i Institutit për Studime Evropiane në Beograd, Sllobodan Zeçeviq, thotë për Kosovo online se një non-paper është një deklaratë joformale ose një çështje e vullnetit të mirë të dikujt për të thënë: "unë nuk do ta shfrytëzoj të drejtën e vetos", prandaj ai sheh si zgjidhje vetëm një ndryshim sistemik brenda BE-së, i cili do të përcaktonte se grupet dhe kapitujt në to hapen me shumicë të cilësuar.

“Ndryshimi sistemik që do të ishte i drejtë dhe që u diskutua në nivel ekspertësh në Francë dhe Gjermani, është që të mos vendoset më njëzëri kur bëhet fjalë për hapjen e grupeve dhe kapitujve në to, por me shumicë të cilësuar, që nënkupton se 55 për qind e ministrave në Këshillin e Evropës të Bashkimit votojnë 'po' dhe se përfaqësojnë 65 për qind të popullsisë së Bashkimit Evropian. “Nëse ai parim do të ishte miratuar dhe do të ishte ndryshuar metodologjia për hapjen e klasterave, Serbia do ta kishte hapur grupin 3 pa asnjë problem”, vlerëson Zeçeviq.

Nëse non-paper gjermano-slloven do të pranohej zyrtarisht nga të gjithë anëtarët e BE-së, siç shpjegon ai, atëherë një vend kandidat për anëtarësim në BE nuk mund të shantazhohej nga diçka që, kur i plotëson të gjitha kushtet për hapjen e një grupi nuk ka të bëjë me atë grup.

“Shumë shpesh, vendet fqinje përdorin ndonjë argument që nuk ka të bëjë absolutisht me temën e klasterit, por ka të bëjë me disa nga llogaritjet e tyre dhe interesat e politikës së jashtme, duke ngadalësuar kështu procesin e anëtarësimit në BE. Bullgaria mund të shantazhojë Maqedoninë e Veriut, por edhe Serbinë sepse ka interesa në Maqedoninë e Veriut dhe beson se Serbia është shumë afër Shkupit. Kroacia mund ta shantazhojë Serbinë sepse beson se pozita e saj në Evropë do të forcohej nëse do të bëhej anëtare e BE-së”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Shembulli më i dukshëm i bllokadës, siç kujton ai, ishte konflikti i dikurshëm midis Sllovenisë dhe Kroacisë në lidhje me ujërat territoriale.

“Ai krijoi një problem për Kroacinë gjatë anëtarësimit në BE deri në atë masë sa Kroacia tha: 'ne nuk do të përdorim kurrë një metodë të tillë në marrëdhëniet me vendet fqinje', e megjithatë shohim se Kroacia tani ishte kundër hapjes së grupit 3 ndaj Serbisë, kështu që ndoshta më vonë ka ndryshuar mendim”, thotë Zeçeviq.

Megjithatë, edhe ai thekson se nëse do të miratohej rregulli i shumicës së cilësuar për hapjen e grupeve, rregulli i unanimitetit sigurisht që do të mbetej kur vendoset për pranimin e një anëtari të ri në BE, sepse konsiderohet një akt serioz, formal rreth të cilit të gjithë anëtarët e BE-së duhet të bien dakord.

Sipas Avni Mazrekut, profesor i së drejtës evropiane në Prishtinë, nisma e nisur nga Sllovenia dhe Gjermania është vetëm në fazën preliminare.

“Çdo shtet anëtar i BE-së mund ta bllokojë këtë iniciativë ose të vërë veton ndaj anëtarësimeve të reja për vendet e Ballkanit Perëndimor”, tha Mazreku për Kosovo online, dhe shton se nismën e sheh më shumë në kontekstin e anëtarësimit të rajonit në tërësi, sesa në aderimin individual të shteteve.

Ai kujton se Sllovenia dikur vuri veton ndaj anëtarësimit të Kroacisë për shkak të ripërcaktimit të kufirit midis dy vendeve dhe se çështja më kritike mes tyre ishte termocentrali bërthamor i vendosur në kufi. Siç vëren ai, probleme të tilla teknike dhe politike janë gjithmonë të pranishme për vendet e Ballkanit Perëndimor.

“Në rastin e Maqedonisë së Veriut ka pyetje të hapura në lidhje me përdorimin e gjuhës bullgare dhe si rrjedhojë Bullgaria ka një qëndrim më pak konstruktiv ndaj anëtarësimit të Maqedonisë së Veriut, ndërsa për Shqipërinë çështja e kufirit mes saj dhe Greqisë është e hapur. Në rastin e Malit të Zi ka pakënaqësi me Kroacinë për përcaktimin e kufirit ndërmjet tyre në Prevllacë, po ashtu është edhe çështja e demarkacionit të kufirit ndërmjet Serbisë dhe Kroacisë”, thotë Mazreku.

Në rastin e Bosnje-Hercegovinës, siç thotë ai, ka kërcënim për veto nga Holanda.

“Një nga vendet e BE-së që mund të përdorë veton për Bosnje-Hercegovinën është Holanda, duke qenë se dihet se kishte kontigjent ushtarak në Srebrenicë, ku ndodhi masakra. Holanda nuk është e kënaqur me gjithçka që ndodhi me konfigurimin e Bosnjë-Hercegovinës”, vlerëson Mazreku.