Pamja gjithnjë e më shkatëruese demografike në rajon: Si po lufton Ballkani Perëndimor kundër “murtajës së bardhë”?

Ballkani Perëndimor prej dekadash përballet me statistika gjithnjë e më alarmante demografike, veçanërisht kur bëhet fjalë për shtesën natyrore. Kjo është pamja e zymtë e rajonit në Ditën Botërore të Popullsisë, e cila këtë vit i kushtohet nevojës për zgjidhjen e sfidave demografike. Për ekspertët – nga Tirana deri në Beograd – modelet e luftës janë të ndryshme, sepse problemi kyç janë migrimet e mëdha.

Shkruan: Gjorgje Baroviq

OKB e shpalli Ditën Botërore të Popullsisë në vitin 1987, kur numri i popullsisë në botë arriti në pesë miliardë. Qëllimi themelor i kësaj fushate, që organizohet çdo 11 korrik, është të tërheqë vëmendjen ndaj problemeve të mprehta dhe sfidave me të cilat përballet popullsia globale.

Në kontekstin e Ballkanit Perëndimor, situata është alarmante.

Sipas vlerësimeve të Entit Republikan të Statistikave të Serbisë, numri i banorëve në Serbi është zvogëluar për 437.205 mes viteve 2015 dhe 2024, vetëm për shkak të shtesës natyrore negative.

Rezultatet e regjistrimit të popullsisë në Shqipëri në vitin 2023 tregojnë se, për shkak të shtesës natyrore negative dhe shkallës së lartë të emigrimit, kjo është një nga vendet në botë ku popullsia po zvogëlohet më shpejt.

Sipas të dhënave të “Statist”-it, platformës gjermane për grumbullimin dhe vizualizimin e të dhënave, Kosova renditet në dhjetëshen e parë të vendeve me rënie më të shpejtë të popullsisë.

Edhe Agjencia e Statistikave të Kosovës (ASK) njoftoi pas regjistrimit se popullsia në Kosovë po plaket me shpejtësi. Raporti midis popullsisë mbi 65 vjeç dhe asaj nga 0 deri në 14 vjeç është dyfishuar që nga viti 2011, dhe është katërfishuar që nga viti 1981, gjë që, siç thuhet, përbën një rritje alarmante.

Në Maqedoninë e Veriut, vitin e kaluar ka pasur më shumë vdekje sesa lindje.

Si zgjidhje të mundshme, kryeministri i Maqedonisë së Veriut, Hristijan Mickoski, paralajmëroi futjen e një takse për beqarët dhe të pamartuarit.

Megjithatë, kjo deklaratë shkaktoi një valë pakënaqësie në vend, për çka Mickoski u detyrua të kërkojë falje.

„Sigurisht, nuk do të ketë një taksë të tillë. Kërkoj falje për ata që mund ta kenë keqkuptuar iniciativën time. Por është fakt që jam thellësisht i shqetësuar për situatën demografike në Maqedoni. Dhe është fakt që si kryeministër është përgjegjësia ime të shqetësohem për të ardhmen demografike të atdheut tim“, tha Mickoski.

Taksimi i beqarëve dhe “modeli polak”

Demografi nga Shkupi, Kristijan Fidanovski, në një bisedë për Kosovo online, thotë se “taksimi i beqarëve” është një veprim i gabuar.

„Që në fillim kam qenë kundër një ideje të tillë. Politikat ndëshkuese nuk e zgjidhin problemin. Përkundrazi, është e nevojshme të përmirësohen kushtet e jetesës për prindërit, e jo të ndëshkohen ata që nuk janë“, thekson Fidanovski.

Ai shton se është e gabuar të bëhet një lidhje e drejtpërdrejtë mes martesës dhe natalitetit. "Në shoqëritë moderne, fëmijët lindin edhe jashtë martese, shpesh në marrëdhënie të qëndrueshme dhe të pjekura. Martesa është një institucion i rëndësishëm, por nuk duhet të jetë kusht për prindërimin", specifikon ky demograf.

Ai thotë se problemi demografik është serioz, por jo i pazgjidhshëm.

"Kemi nevojë për një kombinim të politikave sociale, ekonomike dhe shëndetësore që do t'i ndihmojnë prindërit të arrijnë numrin e fëmijëve që dëshirojnë vërtet. Nuk ka zgjidhje të shpejta, por përmes masave të hartuara me zgjuarsi mund ta ngadalësojmë rënien dhe të zbusim pasojat", beson Fidanovski.

Ai paralajmëron se i gjithë rajoni është përballur me të njëjtat probleme demografike për një kohë të gjatë, veçanërisht me rritjen negative natyrore.

Deri në vitin 2019, Maqedonia e Veriut regjistroi një trend të lehtë pozitiv të rritjes natyrore.

"Pandemia e përkeqësoi situatën dhe trendi negativ mbeti edhe pas saj", thotë Fidanovski dhe shton se problemi kryesor nuk është vetëm shkalla e ulët e lindjeve, por edhe emigrimi i vazhdueshëm, i cili e zvogëlon më tej popullsinë dhe përshpejton plakjen e popullsisë.

Në përpjekje për të kthyer këto trende, shumë shtete të rajonit po zbatojnë politika të ndryshme pro-natalitetit, por sipas këtij demografi, rezultatet janë shpesh modeste.

Si shembull të mirë të politikës popullative ai përmend Poloninë.

Pikërisht në shembullin e këtij vendi ai mori doktoraturën në demografi.

“Në Poloni, për shembull, kemi një politikë progresive, e cila, ndonëse nisi nga një qeveri konservatore, më pas u pranua dhe u përmirësua edhe me ndërrimin e pushtetit. Vlera kryesore e kësaj politike nuk ishte rritja e drejtpërdrejtë e natalitetit, por ulja e ndjeshme e varfërisë tek fëmijët,” thotë Fidanovski.

Thelbi i politikës popullative në këtë shtet, thekson ai, është që familjeve, pavarësisht nga të ardhurat e tyre, t’u jepen “shtesa të bujshme për fëmijët”.

Ndryshe nga kjo, Hungaria dhe Serbia zbatojnë politika pronataliteti me theks të fortë në fëmijën e tretë dhe të katërt.

“Kjo mund të ketë efekte regresive, pasi përfitimet më të mëdha i marrin familjet më të pasura, veçanërisht përmes lehtësirave tatimore,” thekson Fidanovski.

Ai tregon se politika popullative në Hungari është e përqendruar në sistemin tatimor dhe ka disa pasoja regresive.

“Prindërit nuk paguajnë tatim deri në fëmijën e tretë, për sa kohë që fëmijët janë të mitur. E nëse kanë katër fëmijë, atëherë janë të liruar nga pagesa e tatimit për gjithë jetën e tyre të punës si prindër,” thotë Fidanovski.

Në praktikë, prindërit në këtë vend janë të liruar nga 15 për qind e tatimit total.

“Kjo në praktikë përkthehet në shumë më tepër para për familjet më të pasura. Pra, për këto arsye, personalisht nuk më pëlqen fare ky qasje. Serbia ka një politikë më pak regresive,” precizon ky ekspert.

Si mangësi të kësaj politike popullative ai thekson “mosmarrjen parasysh të realitetit” se shumica e prindërve dëshirojnë një ose dy fëmijë.

“Politikat që përqendrohen tek familjet e mëdha nuk do të ndikojnë ndjeshëm në shkallën e përgjithshme të natalitetit,” është i bindur Fidanovski.

Politikat popullative të rajonit

Edhe juristi dhe magjistri i demografisë nga Beogradi, Miodrag Pantoviq, pajtohet se të gjitha shtetet në Ballkanin Perëndimor përballen me procese negative demografike, por se Serbia veçohet për masat që ka ndërmarrë me qëllim ndalimit dhe përmbysjes së këtij trendi.

„Të gjitha shtetet e këtij rajoni përballen me procese negative demografike, vetëm se në disa vende ato kanë filluar më herët, ndërsa në disa më vonë. Serbia ishte ndër të parat që hyri në shtesë natyrore negative, që nga viti 1991, ashtu si edhe Kroacia, dhe më pas, një nga një, edhe vendet e tjera të rajonit hynë në procesin e depopullimit“, shpjegon Pantoviq për Kosovo online.

Ai thotë se përjashtimi i vetëm është Mali i Zi, i cili regjistron një shtim natyror pozitiv, por që është aq i ulët sa pritet që edhe ai këtë vit të hyjë në proces negativ demografik, ashtu si edhe Shqipëria.

“Në thelb, nuk do të ketë asnjë shtet në rajon që do të jetë në proces pozitiv demografik,” theksoi Pantoviq.

Ai thekson se secili nga shtetet e Ballkanit Perëndimor po përpiqet që përmes masave të ndryshme ta zgjidhë këtë problem.

“Nëse shikojmë shumën e parave dhe mjeteve financiare që përdoren, mund të thuhet se Serbia është ajo që jep më së shumti. Ekzistojnë një mori masash që lidhen me ndihmën për prindërit me fëmijë: nga shtesat për fëmijë nga fëmija i parë deri te i katërti, masa për mbështetje në fertilizimin e asistuar mjekësor, masa për blerjen e banesës së parë... Serbia është shteti në botë që ndan përqindjen më të madhe të PBB-së për masat e politikës popullative”, thotë Pantoviq.

Sa i përket situatës në Kosovë, ky demograf thekson se dekadat e fundit ka pasur “emigrim të madh dhe të dukshëm”.

“Kjo shihet më së lehti nga rezultatet e regjistrimit të fundit të popullsisë që e kanë kryer autoritetet në Prishtinë,” thotë Pantoviq.

Ai shton se këtë e tregojnë edhe të dhënat statistikore nga Gjermania, sipas të cilave numri i njerëzve që vijnë nga Kosova është dyfishuar në dhjetë vitet e fundit.

"Ka migrime të mëdha nga Kosova, por nga ana tjetër, ata ende kanë një rritje natyrore pozitive në atë territor për arsye se Kosova pati edhe rritjen më të lartë natyrore gjatë ish-Jugosllavisë, jo vetëm në Ballkan, por në të gjithë Evropën. Deri në vitet 1960, gruaja mesatare në Kosovë lindte pesë ose gjashtë fëmijë, dhe në Serbi jashtë Kosovës, ajo lindte më pak se dy. Kjo ishte një nga arsyet e shpërthimit të madh demografik që ndodhi në Kosovë", saktëson Pantoviq.

Sipas regjistrimit të vitit 1990, serbët përbënin rreth 70 përqind të popullsisë së Serbisë, duke përfshirë të dhënat nga Kosova, por ata ishin më pak se gjysma e atyre që lindën.

"Në të njëjtën kohë, shqiptarët përbënin rreth 16-17 përqind, por ata përbënin pothuajse një të tretën e të gjitha lindjeve të gjalla në territorin e Serbisë. Sa më e lartë ishte shkalla e lindjeve tek shqiptarët në zonën e Kosovës dhe Metohisë sesa në pjesën tjetër të vendit", shpjegon Pantoviq me gjallëri.

Ai beson se shumë vende të Ballkanit Perëndimor janë vonë me zbatimin e masave të politikës së popullsisë, të cilat tani po kryhen edhe në proceset demografike.

"Mund të thuhet se këto masa filluan më vonë në lidhje me Serbinë, kështu që ndoshta kjo është një nga arsyet pse proceset negative atje po bëhen gjithnjë e më të mëdha dhe më të larta se këtu", vëren Pantoviq.

Duke komentuar idenë e kryeministrit të Maqedonisë së Veriut, Hristijan Mickoski, se ky shtet mund të luftojë kundër rënies së natalitetit përmes vendosjes së një takse për beqarët, Pantoviq thotë se kjo është një ide që vjen që nga Roma e Lashtë.

“Janë të njohura ligjet e famshme të Augustit. Kur Roma, para 2.000 vitesh, filloi të përballej me lindshmëri të ulët, u fut taksa për beqarët, por edhe për familjet që nuk kishin fëmijë. Por sistemi për të cilin flet kryeministri i Maqedonisë është modeli gjerman, të cilin Gjermania e trashëgoi nga Prusia, e që Prusia e përdorte edhe para bashkimit të saj. Megjithatë, ai model nuk ka dhënë aspak rezultate,” thotë Pantoviq.

Prandaj, ai nuk e konsideron që këto lloj taksash do të ishin një zgjidhje e mirë për politikën popullative, por përkundrazi sugjeron “përputhjen më të mirë të punës dhe prindërimit në familjet ku të dy partnerët marrin pjesë në mënyrë të barabartë në punët e shtëpisë.”

“Nuk ekziston një zgjidhje universale. Qëndrimi im personal është se çështja e natalitetit është më shumë çështje kulturore sesa financiare. Sepse lindshmëria më e ulët është në vendet më të pasura të botës. Duket se sa më mirë që jetoni, aq më i ulët është nataliteti,” beson Pantoviq.

Migrimi dhe problemet ekonomike

Sociologu nga Prishtina, Artan Muhaxhiri, nuk e mohon se në Kosovë po vihet re një rënie e natalitetit, por thekson se vendi ende ka shtesë natyrore pozitive.

Shkaqet i sheh te migrimi dhe problemet ekonomike.

„Politika kombëtare popullative është ndryshuar gjatë dekadave të fundit. Më herët lindnin rreth 30.000 foshnje në vit, por vitin e kaluar kanë lindur vetëm 10.888 fëmijë. Kjo ende paraqet një trend pozitiv, por është e qartë se është më i ulët se më parë“, thekson Muhaxhiri për Kosovo Online.

Ai nënvizon se ekzistojnë disa arsye që kanë ndikuar në uljen e natalitetit, ndër të cilat më të rëndësishmet janë migrimi dhe problemet ekonomike.

“Sipas të dhënave zyrtare, vitin e kaluar rreth 32.000 persona kanë emigruar nga Kosova. Po ashtu, ekzistojnë probleme ekonomike dhe mungesë perspektive të qartë, gjë që është pothuajse e përbashkët në të gjithë Ballkanin. Të gjithë këta janë faktorë që kanë ndikuar që në Kosovë të kemi këtë nivel të natalitetit. Sipas të dhënave nga regjistrimi i fundit, Kosova ka 1.6 milion banorë, ndërkohë që më parë flitej se kishte më shumë. Megjithatë, ky është të dhëna zyrtare,” precizon ky sociolog.

Ai shton se Qeveria e Kosovës ka disa projekte për të nxitur politikën popullative

“Para së gjithash për të ndihmuar çiftet e reja nga ana ekonomike. Po ashtu, është rritur ndihma që u jepet fëmijëve dhe nënave lehona. Është thënë gjithashtu se do të ndërtohen blloqe banimi për çiftet e reja me mundësi të kufizuara ekonomike, në mënyrë që ata të mund të blejnë banesa me çmime shumë të ulëta. Por, kjo nuk ka ndodhur,” thotë Muhaxhiri.

“Tradita e familjeve të mëdha”

Shefja e Departamentit të Pedagogjisë dhe Psikologjisë në Fakultetin e Shkencave Sociale të Universitetit të Tiranës, Arjana Muçaj, paralajmëron se, ndryshe nga Shqipëria që po shënon shtesë natyrore gjithnjë e më të ulët, në vendet e rajonit ku jetojnë shqiptarët vërehet vazhdimësia e “traditës së ruajtjes së familjeve të mëdha”.

„Nëse dalim jashtë territorit të Shqipërisë dhe analizojmë situatën në rajonet fqinje ku jetojnë shqiptarët, shohim se shoqëria shqiptare atje vazhdon me mentalitetin apo traditën e asaj që quhet ‘ruajtja e familjes së madhe’. Kjo gjithashtu shpjegon pse në vendet e rajonit ku ka popullsi shqiptare numri i të porsalindurve është rritur, pra nuk është në rënie“, thotë Muçaj në intervistë për Kosovo online.

Ajo beson se përkeqësimi i pamjes demografike në Shqipëri është rezultat i prirjes së të rinjve për t’u përqendruar më shumë në karrierën profesionale, në vend që të krijojnë familje dhe të kenë fëmijë.

Nga ana tjetër, në rajon, shqiptarët i japin më shumë rëndësi traditës.

“Kjo do të thotë se numri i lindjeve në këto rajone është më i lartë se në Shqipëri. Shifrat e tregojnë shumë qartë. Kemi rastin e Maqedonisë, ku qeveria po ndërmerr hapa për t’u ofruar më shumë mundësi të rinjve maqedonas për të krijuar familje dhe për të pasur fëmijë, nga frika se raporti i popullsisë sipas grupeve etnike do të ndryshojë në atë zonë,” thekson Muçaj.

Ajo shton se sipas të dhënave të Institutit të Statistikave të Shqipërisë, gratë në këtë vend në mesatare lindin vetëm një fëmijë, dhe jo më dy si më parë.

“Këtë e ndikojnë shumë faktorë. I pari është shtyrja e martesës nga të rinjtë. Më herët kishte më shumë martesa tradicionale, ndërsa tani praktikohet më shumë bashkëjetesa dhe shpesh çiftet në këto bashkëjetesa nuk dëshirojnë të kenë fëmijë – ndihen më të lirë për t’iu përkushtuar karrierës. Pra, krijimi i familjes, asaj që e quajmë ‘bërthamë familjare’, i nënshtrohet zhvillimit profesional,” shpjegon Muçaj.

Si faktor tjetër të rëndësishëm, ajo thekson migracionin, të cilin e cilëson si problemin më të madh për gjithë Ballkanin Perëndimor.

“Largimi i popullsisë, veçanërisht i të rinjve, mund të ndikojë pozitivisht në lindshmërinë në vendet ku ata emigrojnë, por largimi i tyre nga vendi do të ndikojë gjithashtu në uljen e numrit të lindjeve. Jo vetëm kaq, por ndikon edhe në mentalitetin e grave. Vajzat i kushtojnë shumë më tepër rëndësi arsimimit dhe karrierës sesa lindjes së fëmijëve,” konsideron kjo specialiste.

Duke komentuar pamjen demografike të Shqipërisë, Muçaj thotë se, pavarësisht numrit më të ulët të të porsalindurve, raporti midis lindjeve dhe vdekjeve në Shqipëri në vitet e fundit nuk shënon luhatje drastike.

Ajo e sheh arsyen në faktin se po rritet jetëgjatësia e popullsisë, por edhe standardi i jetesës.

“Rritja e jetëgjatësisë ndikon patjetër në raportin ndërmjet lindjeve dhe vdekjeve, megjithatë nuk e di nëse këto janë edhe të dhëna nga INSTAT. Gjithashtu, një faktor i rëndësishëm është edhe përmirësimi i standardit të jetesës. Mos harrojmë se më herët, moshën e tretë e kategorizonim nga 65 vjeç e lart. Sot kemi një ndryshim, pasi nuk flasim më për një periudhë të vetme prej 65 vjeç, por është ndarë në dy nivele. Një nivel është nga 65 deri në 80 vjeç, dhe tjetri nga 80 vjeç e lart. Kjo tregon për rritjen e jetëgjatësisë së popullsisë,” shpjegon kjo specialiste.