Plani i rritjes dhe Ballkani Perëndimor: A e ndjekin dinamikën e pagesave edhe mesazhet politike të BE-së, çfarë kërkohet nga Prishtina?

Tranzat e para nga Plani i premtuar i rritjes kanë arritur në Ballkanin Perëndimor, ndërsa Bosnja e Hercegovina dhe Kosova janë të vetmet adresa ku këto mjete nuk janë transferuar. Plani ambicioz i BE-së me vlerë rreth gjashtë miliardë euro sjell stimul të rëndësishëm për rajonin, por gjithashtu bart edhe mesazhe të qarta politike. Për Prishtinën, ai është i pashmangshëm: pa formimin e institucioneve dhe bashkëpunimin në zbatimin e marrëveshjeve nga dialogu i Brukselit – nuk do të ketë para, theksojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online.

Shkruan: Gjorgje Baroviq

Delegacioni i Bashkimit Evropian në Serbi njoftoi në fund të javës së kaluar se Komisioni Evropian ka transferuar 51,7 milionë euro – shumë që i korrespondon një pjese të parave paraprake të parashikuara nga Plani i rritjes i BE-së për Ballkanin Perëndimor.

Ministri i Integrimeve Evropiane të Serbisë, Nemanja Staroviq, vlerësoi se kjo pagesë është “konfirmimi më i mirë i përparimit të Serbisë në procesin e reformave”.

„Kjo është njëkohësisht edhe mohimi më efektiv i të gjitha pretendimeve dashakeqe për ndërprerjen e mbështetjes së BE-së për Serbinë. E ardhmja evropiane e Serbisë, e cila sjell mirëqenie për të gjithë qytetarët tanë, nuk mund dhe nuk do të bllokohet“, theksoi Staroviq.

Më herët, Shqipëria ka marrë 30 milionë euro, Maqedonia e Veriut 24,4 milionë, ndërsa Mali i Zi 12,5 milionë euro nga fondet paraprake.

Sipas planit të mëparshëm, Bosnja e Hercegovina duhej të merrte rreth 70 milionë euro, por procesi u pezullua për shkak se Këshilli i Ministrave të BeH nuk përmbushi detyrimet e marra, dhe nuk janë miratuar ligjet e nevojshme.

As në llogarinë e Prishtinës nuk është transferuar asnjë euro, megjithëse ministrja e Punëve të Jashtme dhe Diasporës në detyrë, Donika Gërvalla, pohon se Kosova ka dorëzuar Agjendën e Reformave 2024–2027 dhe ka ndërmarrë hapa konkretë për përdorimin e fondeve nga Plani i rritjes për Ballkanin Perëndimor.

Grupi për Studime Juridike dhe Politike (GLPS) paralajmëron se mbi 800 milionë euro nga Plani i rritjes i BE-së vazhdojnë të jenë të bllokuara për shkak të dështimit për të konstituuar parlamentin e Kosovës.

„Nëse institucionet nuk formohen deri më 1 korrik, Kosovës do t’i mohohet pagesa e parë paraprake prej 61,8 milionë eurosh nga Plani i rritjes, si dhe edhe 32,8 milionë euro nga reformat që Kosova tashmë i ka zbatuar“, pohonë këta studiues.

Pozita pati

Analisti ekonomik nga Tirana, Eduard Gjokutaj, thekson se Bosnja dhe Hercegovina dhe Kosova janë në një lloj ngërçi në raport me BE-në.

Ai thekson se Bashkimi Evropian përdor kritere politike dhe ekonomike në miratimin e fondeve nga Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor, dhe se një mesazh i qartë politik iu dërgua BeH-së dhe Kosovës duke mos paguar shumat e parafinancimit.

"Bosnja dhe Kosova ende nuk përfitojnë nga fondet nga Plani i Rritjes së BE-së, kryesisht për shkak të problemeve politike dhe faktit se ato ende nuk kanë filluar reforma të caktuara dhe nuk kanë miratuar dokumente që janë çelësi për nisjen e një projekti kaq të madh. Në këtë mënyrë, BE po u thotë atyre se aktualisht janë në një bllokim, gjë që krijon problemet më të mëdha për politikat e tyre ekonomike", thotë Gjokutaj për Kosovo online.

Ai shpjegon se Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor është një projekt i BE-së që bazohet jo vetëm në politikën e lidhjes ekonomike të secilit vend me tregun evropian, por edhe në ndërlidhjen e tregjeve të rajonit.

"Kriteret e përdorura nga BE-ja në lidhje me këtë plan janë si politike ashtu edhe ekonomike, gjë që është brenda kornizës së qëllimeve strategjike të bazuara në prioritetet e Bashkimit Evropian. Në këtë qasje, BE-ja kërkon që secili vend të përdorë kapacitetet e tij për të thithur projekte dhe për t'i bërë ato projekte efektive. E gjithë kjo matet me rezultate, siç është rasti në procesin e integrimit të vendeve në BE", thekson Gjokutaj

Ai deklaron se Serbia është ekonomia kryesore në Ballkanin Perëndimor, gjë që ka ndikim edhe në BE.

"Serbia është ekonomia kryesore në Ballkanin Perëndimor. Kësti i dytë i parave që mori Serbia përkon me këtë qasje. Ky vend ka treguar gatishmërinë e tij për të harmonizuar politikat e tij të investimeve me politikat e BE-së dhe duhet të kishte përfituar nga më shumë fonde, duke marrë parasysh dimensionet e ekonomisë së tij. Kjo nuk ndodhi për shkak të sfidave të brendshme politike dhe për shkak të rezultateve në luftën kundër korrupsionit dhe forcimin e sundimit të ligjit", thotë ky analist.

Ai beson se Shqipëria mori projekte falë përparimit në reforma dhe investime.

"Shqipëria ka bërë përparim të kënaqshëm në këtë drejtim, është në një moment të mirë politik në Ballkan, madje është edhe në një nivel lidershipi. Vendi ynë pasohet nga Maqedonia, e cila gjithashtu zbaton siç duhet gjithçka që lidhet me Planin Rasta. Kështu është edhe Mali i Zi, megjithëse është një vend i vogël dhe ka sfida më të mëdha se vendet e tjera", thekson Gjokutaj.

Bazuar në gatishmërinë e vendeve të Ballkanit Perëndimor për të zbatuar reforma dhe projekte, mund të bëhen edhe parashikime për të ardhmen, specifikon ky analist ekonomik.

"Edhe pse Serbia ka probleme të brendshme, ajo ishte korrekte në shumicën e detyrimeve të saj për reforma, zbatim sipas nevojës. E njëjta gjë vlen edhe për Shqipërinë, e cila ka një moment politik më të mirë se të gjitha vendet e tjera, dhe nga i cili mund të përfitojnë më shumë vende, por do të varet nga kapacitetet e brendshme në mënyrë që këto projekte të mund të zbatohen më shpejt. Shqipëria duhet të rrisë më shumë kapacitetet e saj të brendshme", thotë Gjokutaj.

Kur bëhet fjalë për pozicionin e Kosovës, ai e krahason atë me krizën institucionale të vitit 2014.

"Edhe atëherë, pati vonesa në formimin e qeverisë, pati probleme të brendshme që, kur zgjasin për një kohë të gjatë, krijojnë ndërlikime më të thella. Duke marrë parasysh që ekonomia e Kosovës është e dobët, e bazuar në importe dhe ka nevojë urgjente për të investuar në projekte infrastrukturore dhe projekte të tjera që lidhen me reformat, kjo situatë shkakton dëme të mëdha. Kjo, jo vetëm për shkak të mungesës së fondeve, por edhe për shkak të zbehjes së mbështetjes politike, e cila dëmton jo vetëm një parti, por dëmton vetë Kosovën në skenën ndërkombëtare", paralajmëron Gjokutaj.

Dy pengesat

Alma Lama, ekspertja e integrimeve evropiane nga Prishtinavlerësoi se Kosova përballet me dy pengesa për të marrë këstin e parë të fondeve të premtuara nga Plani i Rritjes së BE-së, ratifikimin e asaj marrëveshjeje në Parlament dhe zbatimin e asaj që u ra dakord në dialogun e Brukselit.

"Arsyeja pse Kosova ende nuk e ka filluar procesin e përfitimit nga plani i rritjes së BE-së lidhet me situatën në parlamentin e Kosovës. Marrëveshja duhet të miratohet në parlament në mënyrë që ky proces të mund të fillojë. Kosova mori një vlerësim pozitiv nga BE-ja në lidhje me proceset e reformës, por për të arritur përfitimin financiar prej shtatë përqind në fillim, është e rëndësishme të ketë institucione funksionale. Një situatë shumë e keqe për Kosovën është se ende nuk kemi një parlament ose një qeveri të formuar", thotë Lama për Kosovo online.

Ajo shpjegon se procedura për përdorimin e fondeve nga Plani i Rritjes është e qartë dhe se ajo duhet të miratohet në parlament sepse është një marrëveshje ndërkombëtare që duhet të ratifikohet.

"Fatkeqësisht, pa konstituimin e parlamentit, kjo nuk është e mundur, dhe për këtë arsye e konsideroj këtë një humbje të madhe", thekson ajo.

Ajo shton se një pengesë tjetër për Kosovën është zbatimi i asaj që u ra dakord në dialogun e Brukselit.

"Plani i rritjes, si për Kosovën ashtu edhe për Serbinë, është i kushtëzuar nga zbatimi i marrëveshjeve dhe ndërtimi i marrëdhënieve. Pra, jo vetëm nga reformat që vlejnë për të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor, por edhe nga dialogu dhe zbatimi i marrëveshjeve të arritura brenda atij dialogu. Por, në këtë moment, gjëja më e rëndësishme është se parlamenti nuk po funksionon", beson Lama.

Mesazhe koherente të BE-së

Megjithatë, sipas bashkëpunëtorit të Qendrës për Stabilitet Shoqëror, Marko Mishkelin, arsyeja kryesore qëndron në politikën koherente të Bashkimit Evropian, e cila në rastin e Prishtinës nuk nënkupton vetëm insistimin në funksionalitetin institucional, por edhe se nuk do të tolerojë më ngritjen e tensioneve dhe konfrontimet.

„Kjo është, për momentin, vazhdim i mesazhit koherent të Evropës se, para së gjithash, nevojitet funksionalitet institucional dhe se, në mënyrë të qartë, nuk do të tolerohet më ngritja e vazhdueshme e tensioneve dhe luajtja e përhershme në kartën e konfrontimit“, pohon Mishkelin.

Në intervistën për Kosovo online ai shpjegon se udhëheqësi i Lëvizjes Vetëvendosje, Albin Kurti, është më përgjegjës për bllokimin e institucioneve të Kosovës.

"Procesi që rrethon seancën konstituive është ekskluzivisht një manovër me të cilën ai po përpiqet të mbajë pushtetin, dhe është diçka që Evropa e interpreton si një abuzim të procesit të lirë zgjedhor", është i bindur Mishkelin.

Duke komentuar faktin se Serbisë së fundmi iu pagua kësti i parë nga Plani Rasta, ky analist thotë se është mirë që fondet nuk u pritën shumë gjatë.

"Me kët është dërguar një mesazh se Evropa po mbështetet te Serbia, se është padyshim e kënaqur me pjesën e reformave që Serbia ka zbatuar dhe pjesën që po përgatitet të zbatojë. Dhe, nëse doni, se zyrtarët evropianë janë gjithashtu padyshim të kënaqur me bisedimet që patën me Presidentin Aleksandar Vuçiq, Presidenten e Asamblesë Ana Brnabiq dhe Ministrin për Integrimin Evropian Nemanja Staroviq", thotë ky analist.

Ai është i bindur se vazhdimi i pagesës së fondeve nga Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor do të shoqërohet me "vendime dhe mesazhe politike" të reja nga Brukseli.

"Evropa do të monitorojë nga afër reformat që do të zbatohen, veçanërisht në aspektin e harmonizimit të arritjeve ligjore dhe luftës kundër korrupsionit. Dhe ajo që është sigurisht fokusi i Evropës është që vetë dialogu dhe bashkëpunimi rajonal të mos përdoren si një teatër politik, por kryesisht si një instrument për stabilitetin e rajonit. Kjo është ajo për të cilën ata do të kujdesen", thekson Mishkelin.

Dinamika e reformave

Dhe analisti nga Shkupi, Petar Arsovski, pajtohet që dinamika e pagesave nga Plani i Rritjes do të diktohet ekskluzivisht nga ritmi i zbatimit të reformave në secilin prej vendeve candidate, dhe se Komisioni Evropian, duke refuzuar këstin e parë, i dërgoi një mesazh të qartë Kosovës se duhet të përshpejtojë prioritetet e reformave.

"Mesazhi kryesor që Komisioni Evropian dëshiron të dërgojë me dinamikën e pagesave të Planit të Rritjes është se varet vetëm nga përgatitjet e vendeve kandidate. Zbatimi i prioriteteve të reformave dhe miratimi i tyre në Bruksel është ajo që dikton dinamikën e pagesave. Brukseli në këtë mënyrë dëshiron të dërgojë mesazhin se në këtë moment po merret me meritokraci, jo me favoritë politikë në Ballkan", thekson Arsovski për Kosovo online.

Duke komentuar faktin se BeH dhe Kosova nuk morën këstin e parë - parafinancim nga Plani i Rritjes, ai thotë se ky është një mesazh kyç, veçanërisht për Prishtinën.

"Mesazhi kryesor që i dërgohet Kosovës është se duhet të përshpejtojë prioritetet e reformave dhe komunikimin në mënyrë që të marrë këstin e parë të fondeve. Mendoj se problemet politike me të cilat po përballet Serbia në negociatat me BE-në nuk ndikojnë në Planin e Rritjes dhe Zhvillimit, por bëhet fjalë për një lloj mbështetjeje teknike. Mesazhi kryesor është se Kosova duhet të përcaktojë prioritetet e veta të reformave", specifikoi ky analist.

I pyetur nëse "mesazhe të tilla politike" do të pasojnë kur të paguhen këste të mbetura të fondeve nga Plani i Rritjes, Arsovski beson se kjo do të varet nga "kapacitetet absorbuese" të këstit të parë, domethënë nga aftësia e administratave shtetërore për të planifikuar dhe zbatuar ndihmën e jashtme.

"Komisioni Evropian ka njoftuar se pagesa e këstit të dytë nuk do të varet vetëm nga konfirmimi i prioriteteve të reja të reformave dhe axhenda e reformave, por edhe nga kapaciteti absorbues i këstit të parë. Nëse kjo provon të jetë efektive, sigurisht. Maqedonia është një hap përpara vendeve të tjera dhe mund të presë një këst të dytë", është i bindur Arsovski.