Procesi i Berlinit dhe ekonomia: A mund industria kreative ta Lidhë Ballkanin Perëndimor?

Kohët e fundit, nën kujdesin e Britanisë së Madhe, vendit mikpritës të këtij viti të Procesit të Berlinit, u nënshkrua në Londër një Deklaratë e Përbashkët në fushën e zhvillimit të ekonomisë krijuese të Ballkanit Perëndimor. Një degë industriale në zgjerim mund ta ndihmojë rajonin jo vetëm përmes përfitimeve ekonomike, por edhe lidhjeve më të forta. Në vend të mureve, duhet të ndërtohen ura, thonë bashkëbiseduesit të Kosovo online.

Shkruan: Gjorgje Baroviq

"Ekonomia kreative mund të jetë një motor rritjeje për të gjitha komunitetet. Ajo ka potencial të madh në Ballkanin Perëndimor", tha e dërguara speciale e Britanisë së Madhe për Ballkanin Perëndimor, Karen Pirs, pas miratimit të Deklaratës së Përbashkët, e cila e vendos ekonominë krijuese të rajonit në qendër të së ardhmes së tij ekonomike dhe evropiane.

Pirs theksoi rëndësinë e bashkëpunimit rajonal në Ballkanin Perëndimor, por edhe nevojën për investime afatgjata në fushat ku është e mundur të inkurajohet rritja e qëndrueshme, të nxiset kohezioni social dhe të thellohen lidhjet në të gjithë rajonin.

Në Beograd vitin e kaluar, me iniciativën e platformës kombëtare "Serbia Krijon", një projekt i ngjashëm - Rrjeti Kreativ Rajonal - tashmë ishte nisur.

Projekti bashkoi qendra krijuese, organizata dhe iniciativa nga Sllovenia, Kroacia, Bosnja dhe Hercegovina, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Shqipëria dhe Serbia.

Në deklaratë thuhej se industritë krijuese dhe inovacionet kanë një potencial të madh për bashkëpunim rajonal, diplomaci kulturore dhe krijimin e një ekosistemi krijues, si dhe për forcimin e pozicionimit ndërkombëtar të rajonit dhe progresin e përbashkët ekonomik dhe teknologjik.

Sipas të dhënave nga Oda Ekonomike e Serbisë nga viti 2017, industritë kreative në Serbi kontribuan me rreth 4.6 për qind në produktin kombëtar bruto. Atë vit, katër përqind e qytetarëve serbë ishin të punësuar në këtë fushë.

Në të njëjtën kohë, u tha se industritë kreative kanë një potencial të fortë eksporti, me mbi 25 për qind rritje vjetore të eksportit, duke i bërë ato, u theksua, një nga segmentet me rritje më të shpejtë të ekonomisë serbe.

"Ngrohja" për vjeshtë

Këshilltari i kryetarit të Odës Ekonomike të Serbisë, Nenad Gjurgjeviq, thekson se Serbia është në krye të Ballkanit Perëndimor në këtë fushë.

Në një intervistë për Kosovo online, Gjurgjeviq shpjegon se termi "industri kreative" mbulon të gjithë spektrin e shërbimeve të ndryshme, kryesisht kompani të vogla dhe të mesme që punojnë në fushën e filmit, ngjarjeve kulturore dhe industrisë së IT.

"Serbia është lider në këtë kuptim në Ballkanin Perëndimor dhe jo vetëm në këtë rajon. Eksporti ynë i shërbimeve të IT-së ka tejkaluar burimin e produkteve bujqësore dhe ne e dimë që Serbia është një vend bujqësor dhe jemi krenarë për këtë", saktëson Gjurgjeviq.

Ai e konsideron deklaratën e përbashkët nga Londra si një "ngrohje" për samitin e Procesit të Berlinit, i cili do të mbahet në Britaninë e Madhe në vjeshtë.

“Deklarata e nënshkruar për bashkëpunim në fushën e industrisë kreative është në mënyrë të qartë dokumenti i parë zyrtar, një iniciativë që organizohet nga Londra. Ajo ka mbledhur pjesëmarrësit e Ballkanit Perëndimor dhe të Procesit të Berlinit mbi një temë që ndoshta përbën një ‘ngrohje’ për temat më të rënda dhe më serioze që do të pasojnë”, thotë Gjurgjeviq i cili është gjithashtu përgjegjës për Procesin e Berlinit në OES.

Ai shton se ende nuk ka detaje se si mund të ndodhë rrjetëzimi i rajonit, por është i bindur se kjo iniciativë mund të realizohet dhe përfshirja e Këshillit Britanik e frymëzon.

“Është interesante që Këshilli Britanik është pjesë e këtij aranxhimi dhe kjo më inkurajon, jo vetëm për faktin se është nënshkruar deklarata, por edhe sepse programet që Këshilli Britanik i zhvillon në të gjitha këto vende do të vazhdojnë të zhvillohen. Ajo që shpesh ka qenë pika e dobët e Procesit të Berlinit është se shumë nga gjërat që janë rënë dakord ose janë nënshkruar në samite nuk janë realizuar ose janë, por në një përqindje të vogël,” shpjegon Gjurgjeviq.

I pyetur se sa mund të kontribuojë iniciativa Ballkani i Hapur në këtë proces, eksperti i Odës Ekonomike të Serbisë thekson se aktivitetet e deritanishme nga kjo iniciativë mund të ndihmojnë.

“Fryma e Ballkanit të Hapur dhe deklaratat që ishin nismëtare të kësaj iniciative mund të implementohen edhe përmes Procesit të Berlinit nëse ekziston dëshira për këtë. Janë ndërmarrë masa të caktuara, janë miratuar ligje të caktuara dhe kjo është një trashëgimi pozitive. Për ne është shumë e rëndësishme bashkëpunimi në fushën e certifikatave bio-sanitare dhe veterinare, kalimi i kufijve, njohja e dokumenteve të ndryshme, si dhe afrimi në disa nivele me Shqipërinë, hapja e tregut të punës…,” saktëson Gjurgjeviq.

Muret dhe urat

Ish-kryetari i Odës Ekonomike të Kosovës, Safet Gërxhaliu, thekson se popujt e Ballkanit Perëndimor duhet të “rrënojnë muret dhe të forcojnë urat e bashkëpunimit” përmes ekonomisë, ndërsa industria kreative është një mënyrë për të arritur këtë qëllim. Ai e sheh zgjidhjen edhe në distancimin e ekonomisë nga politika.

„Përmes ekonomisë kreative duhet në një mënyrë të rrënojmë muret që ndajnë dhe të forcojmë urat e bashkëpunimit. Këtu bëjnë pjesë kultura, filmi, letërsia, muzika... Të gjitha këto janë pjesë e të ashtuquajturës ekonomi kreative dhe duhet të mbështeten, të shfrytëzohen dhe të flitet për to. Në fund të fundit, pikërisht përmes ekonomisë kreative ndoshta do të ndikojmë psikologjikisht për të përmirësuar imazhin e Ballkanit Perëndimor dhe të mësojmë nga njëri-tjetri se nuk është vetëm lajmi i keq – lajmi i mirë,“ thekson Gërxhaliu për Kosovo online.

Ai është i bindur se Procesi i Berlinit është “gjëja më e mirë që i ka ndodhur Ballkanit Perëndimor” në 25-26 vitet e fundit, dhe se deklarata e nënshkruar së fundmi për forcimin e ekonomisë kreative është vetëm një segment i kësaj iniciative që synon pajtimin e popujve të rajonit.

„Nuk është fjala vetëm për dimensionin ekonomik, por edhe për atë politik, kulturor, muzikor… Në këtë kontekst po tentohet që bashkëpunimit ekonomik t’i shtohet një dimension tjetër. Jetojmë në kohën e digjitalizimit, në një rend të ri botëror që quhet ‘trampizëm’, dhe prandaj mendoj se është mirë të shfrytëzojmë ekonominë përmes metodave dhe modeleve kreative, që jo vetëm të njohim vetveten, por edhe kulturat e njëri-tjetrit, dhe në këtë mënyrë të jemi më të vetëdijshëm për vlerat e vendeve të Ballkanit Perëndimor,“ beson Gërxhaliu.

Megjithatë, ky analist ekonomik paralajmëron se problemi i rajonit është se ka shumë marrëveshje, por pak prej tyre janë zbatuar.

Ai e sheh zgjidhjen në "distancën nga politika dhe ndërhyrjet politike".

"Mendoj se brezi i ri e pranon kreativitetin shumë më mirë në çdo kontekst. Dhe kjo është arsyeja pse, me mbështetjen e qeverisë rajonale ose të donatorëve të huaj, ajo ekonomi krijuese mund të jetë një urë afrimi dhe ndërtimi besimi midis njerëzve. Dhe, përmes këtij besimi, mund të ndodhë procesi dhe afrimi me BE-në, që është qëllimi i çdo vendi në Ballkanin Perëndimor", është i bindur Grërxhaliu.
Tema e nënvlerësuar

Hulumtuesja në Institutin për Demokraci, Anamarija Vellinovska, deklaron se çdo përpjekje për lidhjen e Ballkanit Perëndimor është e mirë, dhe se bashkëpunimi në fushën e industrive kreative, që deri tani ka qenë i nënvlerësuar, mund të ndihmojë këtë proces për shkak se rajoni ndan pjesërisht histori, gjuhë dhe kulturë të përbashkët.

“Çdo përpjekje për të lidhur rajonin, pavarësisht nëse është deklarative apo do të shndërrohet në aktivitete konkrete, duhet përshëndetur. Bëhet fjalë për diçka të re dhe ndryshe – për ekonominë kreative, që rrallë është përmendur deri tani. Do të thoja se kjo është një temë shumë e nënvlerësuar në rajonin e Ballkanit Perëndimor,” thotë Vellinovska për Kosovo online.

Ajo thekson se në këtë fushë duhet të investohet shumë njohuri dhe burime.

Avantazhi i Ballkanit Perëndimor është se ai tashmë ka shumë të përbashkëta.

"Ky është një rajon që ndan pjesërisht historinë, gjuhën dhe kulturën. Qasje të tilla në industri, veçanërisht në segmentin e ekonomisë kreative, mund të kontribuojnë shumë për qytetarët në të gjithë rajonin. Megjithatë, nevojiten më shumë investime për të zhvilluar këtë ekonomi", beson Vellinovska.
Ky proces do të varet kryesisht, vlerëson, nga zhvillimi i dixhitalizimit dhe inteligjencës artificiale, segmente në të cilat rajoni mbetet prapa pjesës tjetër të Evropës.

“Sot, ekonomia kreative shkon dorë për dore me nivelin e zhvillimit të digjitalizimit, dhe do të na duhet të riformulojmë se cilat industri i përkasin ekonomisë kreative dhe si do të ndikojë zhvillimi i digjitalizimit dhe inteligjencës artificiale në to – ndërkohë që ne si rajon ende mbetemi pas. Ajo që do ta shihja si kufizim në lidhjen rajonale është fakti që shpesh bashkëpunimi kulturor ngec dhe mund të minohet nga tensionet politike dhe nacionalizmi, i cili shpesh merr përparësi para çdo bashkëpunimi kulturor,” thekson Vellinovska.

Ekzistojnë shembuj pozitivë të lidhjes rajonale në fushën e ekonomisë kreative, por ata nuk janë të mjaftueshëm, pavarësisht faktit se në vitin 2022, studimi i Këshillit të Bashkëpunimit Rajonal për Hartimin e Industrive Kreative deklaroi kategorikisht se duhet të investohet shumë më tepër në bashkëpunim në industritë e filmit dhe muzikës, si dhe në turizëm.

“Duhet t’i qasemi kësaj teme në mënyrë mjaft inovative. Tre vite pas studimit, kemi disa zgjidhje konkrete. Këtë vit është lansuar platforma digjitale rajonale ‘Kreativ Gate’, e cila është një vend takimi për bizneset dhe individët që merren me këtë sektor,” thekson Vellinovska.

Ajo shton se ka edhe shumë profesione të tjera që mund të përcaktohen si pjesë e ekonomisë kreative, por për rajonin në këtë moment ato janë kryesisht festivalet muzikore dhe filmike.

“Rajoni njihet për festivalet muzikore dhe filmike që janë të njohura gjerësisht, që ndërtojnë një markë kulturore të rajonit dhe që bëjnë pjesë në ekonominë kreative. Pra, e shohim fillimin, por mendoj se këto praktika ende duhet të zhvillohen në përdorim praktik,” thotë ajo.

Ajo gjithashtu konsideron se projektet në kuadër të Procesit të Berlinit nuk e shtypin nismën e Ballkanit të Hapur, por ato janë mjaft komplementare dhe e plotësojnë atë.

"Fusha e aktiviteteve të mbuluara nga Procesi i Berlinit është më e madhe se ajo e mbuluar nga iniciativa e Ballkanit të Hapur. Në Procesin e Berlinit mund të gjeni çështje ekonomike me një treg të përbashkët rajonal, çështje të gjelbra, axhendë të gjelbër, çështje gjinore, klimë investimesh e kështu me radhë. Ndërsa Ballkani i Hapur ka një shenjë shumë më ekonomike dhe politike, është logjike që deklarata të tilla më inovative duhet të jenë më shumë brenda Procesit të Berlinit, i cili përfshin të gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor", thotë Vellinovska.

Ajo gjithashtu konkludon se nismat e Procesit të Berlinit nuk duhet të shihen si “rivale” apo “shtypje” të Ballkanit të Hapur.

“Çdo përpjekje për bashkëpunim rajonal nuk duhet parë si rivalitet ndërmjet nismave, por si një lloj komplementariteti, sepse çdo përpjekje për bashkëpunim rajonal në kulturë dhe zhvillimin e këtyre industrive është i rëndësishëm për rajonin”, përfundoi Vellinovska.

Ringjallja e potencialit

Eksperti ekonomik dhe analist në kompaninë “Altax” nga Tirana, Eduard Gjokutaj, beson se zhvillimi dhe investimet në ekonominë kreative do të kontribuojnë në “ringjalljen e potencialit” të rajonit, por edhe do të ndalojnë largimin e të rinjve të talentuar nga hapësira e Ballkanit Perëndimor.

“Ekonomia kreative është një nismë jo vetëm për zhvillimin e ekonomisë përmes artit, kulturës dhe të gjitha llojeve të talenteve, por edhe për ndalimin e asaj që po ndodh sot në Ballkan, pra ndalimin e largimit të të rinjve të talentuar drejt vendeve të zhvilluara”, deklaroi Gjokutaj për Kosovo online.

Ai shpjegon se Deklarata e Përbashkët nga Londra është një vazhdim i projektit tashmë të filluar "Evropa Kreative".

Megjithatë, ai paralajmëron se është e nevojshme të ndiqen teknologjitë e reja që kjo iniciativë të jetë e suksesshme, dhe se kjo vlen në mënyrë të veçantë për Shqipërinë.

“Është e nevojshme një strategji gjithëpërfshirëse për gjithçka që ka të bëjë me ekonominë kreative. Nga ana tjetër, edhe pse buxheti ynë nuk ka kapacitete të mëdha, nevojitet një fond për të stimuluar kompanitë e para ‘start-up’ dhe për krijimin e asaj që do të shërbejë si urë bashkëpunimi për projektet rajonale që nuk kanë të bëjnë vetëm me kulturën, por edhe me frymën e bashkëpunimit, diçka që i nevojitet Procesit të Berlinit. Këto ura bashkëpunimi do të na mundësojnë të afrohemi me standardet e tregut evropian”, është i bindur Gjokutaj.

Kjo nismë nga Londra ai e sheh edhe si “ringjallje e potencialit” të rajonit në fushën e industrisë kreative, e cila, me stimulime të duhura financiare, mund të çojë në rritjen e prodhimit të brendshëm bruto në vendet e Ballkanit Perëndimor.

“Përqendrimi në këtë ekonomi kreative dhe ndarja e një fondi për mbështetjen e kësaj nisme ndihmon atë pjesë të ekonomisë që Ballkani e ka zhvilluar ndjeshëm pjesën e kulturës dhe artit, dhe e bën atë më të dukshme për pjesën tjetër të botës. Revitalizimi i kësaj pjese të ekonomisë mund të rrisë prodhimin e brendshëm bruto me dy deri në tre për qind”, vlerëson ky ekspert.

Ai shton se në këtë mënyrë forcohen edhe “urat e bashkëpunimit” në rajon.

“Kjo është gjithashtu një nga qëllimet e ndërveprimit të komuniteteve përmes kulturës dhe artit. Krijimi i tregjeve që synojnë të arrijnë nivelin e tregjeve që ka sot Evropa – tregje më të avancuara”, është i bindur Gjokutaj.

Sipas tij, në këtë kontekst, nismën Ballkani i Hapur duhet ta shohim si një “aneks” të Procesit të Berlinit.“Ballkani i Hapur ka qenë kryesisht një aneks i Procesit të Berlinit, si një nismë që synonte të personalizonte edhe më shumë këtë program. Ai nuk pati sukses të plotë për shkak të mos-pjesëmarrjes së pothuajse gjysmës së vendeve të Ballkanit dhe për shkak të paqartësisë se si kjo iniciativë do t’i ndihmonte vendet që marrin pjesë në të”, konsideron ky analist.

Nga ana tjetër, nisma për lidhjen e ekonomive kreative në kuadër të Procesit të Berlinit synon të “bashkojë sa më shumë burime dhe potenciale” në vendet e rajonit.

"Në rastin tonë, në ekonominë shqiptare, ka fragmentim, arsimi rrjedh veçmas, kujdesi shëndetësor veçmas, sektorët e ekonomisë veçmas. Kjo iniciativë përpiqet t'i sintetizojë këto qasje në një mënyrë më të organizuar dhe kjo qasje bëhet më efektive kur ngrihet në nivelin e bashkëpunimit rajonal", thotë Gjokutaj.

Prandaj ai është i bindur se ekonomia krijuese do të "aktivizojë të gjitha burimet e talentuara" që kanë një qasje inovative ndaj punës.

"Kjo do të jetë si një inkubator që do të ndihmojë kompanitë e reja, 'startup-et', duke u dhënë fonde, duke i ndihmuar me njohuri dhe informacion dhe duke krijuar partneritete dhe rrjete bashkëpunimi. Në këtë mënyrë, duke i ndihmuar këto talente të bashkëpunojnë, krijohet natyrshëm potenciali për zgjerim ekonomik dhe për krijimin e bizneseve që kanë artin dhe kulturën si bazë të tyre, pra talentin", përfundon Gjokutaj.

Një mundësi për rajonin

Drejtoresha kreative e Unionit të Shoqatave Profesionale Maqedonase në Industrinë Kreative (UMPAKI), Ellena Bojaxhieva Cvetkovska, ka deklaruar se ekonomia kreative është një nga ato që rritet më shpejt në botë dhe se, me rregullativën e duhur ligjore dhe përkrahjen financiare, mund të jetë një mundësi e madhe për vendet e Ballkanit Perëndimor.

“Duke pasur parasysh se ekonomia kreative, ose e ashtuquajtura ekonomi portokalli, është njëra nga ekonomitë që rriten më shpejt në botë, çdo paketë e re apo të gjitha paketat që zhbllokohen për Ballkanin Perëndimor janë të mirëseardhura. Është fakt se të gjitha ne, vendet e rajonit të Ballkanit Perëndimor, jemi treg i vogël, por me strategjinë e duhur, rregullativën ligjore të përshtatshme dhe natyrisht përkrahjen financiare, mund të arrihet shumë,” thekson Bojaxhieva Cvetkovska në një intervistë për Kosovo online.

Ajo precizon se ka shumë shembuj pozitivë në botë, veçanërisht kur bëhet fjalë për shtete të vogla, të cilat pikërisht falë ekonomisë kreative kanë rritur ndjeshëm prodhimin e tyre të brendshëm bruto nga katër deri në dhjetë për qind.

“Një shembull është Gjeorgjia me programin e saj ‘Gjeorgjia Kreative’. Po ashtu edhe Malta, ku PBB nga ekonomia kreative është rreth 10 për qind”, thotë Bojaxhieva Cvetkovska.
Ajo shton se në Ballkanin Perëndimor tashmë ka shembuj bashkëpunimi në këtë sektor.

“Me një pjesë të madhe të projekteve që janë tashmë në zhvillim, përkatësisht me financimet që janë të disponueshme për Ballkanin Perëndimor, ekzistojnë platforma të ngjashme. Një prej tyre është rrjetëzimi në industrinë kreative në Ballkanin Perëndimor. Lideri ‘Serbia Create’ funksionon së bashku me Unionin e Shoqatave Profesionale Maqedonase në Kreativitet dhe me Banjallukën, dhe natyrisht me partnerë nga vende të tjera që me kohë po përfshihen”, thotë drejtoresha kreative e UMPAKI.

Kur u pyet se deri në çfarë mase iniciativa e nisur e Procesit të Berlinit përfaqëson shtypje ose mbështetje për Ballkanin e Hapur, Bojaxhieva Cvetkovska thekson se çdo iniciativë dhe mbështetje për sektorin krijues është e mirëseardhur.

"Çdo iniciativë pozitive është e mirëseardhur sepse gjithçka që mund të përdoret si një mënyrë për financimin e Ballkanit është thelbësore sepse të rinjtë, para së gjithash, meritojnë të ndiejnë disa nga këto përfitime", thekson Bojaxhieva Cvetkovska.