Regjistrimi i dëmeve të luftës në Kosovë - statistika apo politika?

Krahas pyetjeve për nivelin e arsimit, vendin e punës, statusin martesor apo të banimit, në kuadër të regjistrimit të popullsisë që ka filluar më 5 prill në Kosovë, qytetarëve iu drejtohet edhe pyetësori për pasojat e luftës në “ekonominë familjare”. Në këtë formular qytetarët mund të deklarojnë shumën e dëmit në euro, nëse u është dëmtuar pasuria në periudhën nga 28 shkurt 1998 deri më 11 qershor 1999, si dhe nëse dikush nga familja e tyre është vrarë, plagosur, zhdukur...Regjistrimi i dëmeve të luftës në këtë mënyrë, sipas të intervistuarit të Kosovo online, është e diskutueshme për disa arsye.

Kjo është hera e parë që në Kosovë po mblidhen të dhënat për dëmet e luftës dhe qytetarët kanë mundësi të kontrollojnë nëse vlera e pasurisë së tyre të shkatërruar shkon deri në 10 mijë euro, nga dhjetë deri në 20 mijë euro, që variojnë nga 20,000 deri në 40,000 ose më shumë se 40,000 euro.

Pikërisht ky vlerësim i lirë, i cili nuk kërkon asnjë provë për të mbështetur të dhënat e dhëna, është aspekti i parë problematik. E dyti, e cili, sipas shumë njerëzve, diskriminon veçanërisht komunitetin serb, është periudha të cilës i referohet lista e dëmeve të luftës, sepse pasuria e serbëve, por edhe e joshqiptarëve të tjerë, vuajti ndjeshëm pas qershorit të vitit 1999. Ndërsa kundërshtimi i tretë është se përse bëhet regjistrimi i dëmeve të luftës së bashku me regjistrimin e popullsisë, si dhe mungesa e qartësisë në qasje - kush do të përcaktojë nëse të dhënat e mbledhura në këtë mënyrë janë autoritare.

Regjistrimi zgjat deri më 17 maj, rezultatet preliminare priten për tre muaj dhe kur të dalin të dhënat se sa dëme kanë pësuar nga lufta qytetarët që kanë marrë pjesë në regjistrim, nuk ka shumë dilema se cilat mund të jenë hapat e ardhshëm të autoriteteve të Kosovës.

Ish-gjyqtari i Gjykatës së Lartë në Mitrovicë, Nikolla Kabashiq, thotë për Kosovo online se nëse shikohet e gjithë politika e Qeverisë së Kosovës në vitet e fundit, shihen deklarata të vazhdueshme që thonë se Serbia duhet të paditet për dëmshpërblime të luftës dhe se kundër Serbisë do të ngrihet padi për gjoja gjenocid.

“Ky regjistrim ka për qëllim edhe të përcaktojë se sa janë shqiptarët dhe sa serbët, prandaj edhe sa serb nuk kanë të drejtë të pretendojnë asgjë në Kosovë. Strategjia e Kosovës duket qartë sepse ata vetë flasin për planet e tyre. Kur të pranohen në Këshillin e Europës, do të thonë se janë shtet, sepse vendet europiane janë të pranuara në Këshillin e Europës dhe tani janë një territor i padefinuar dhe pastaj do të thonë se kanë të drejtë të ngrenë padi kundër Serbisë për gjenocid dhe të kërkojnë dëmshpërblime të luftës”, thotë Kabashiq.

Ai thotë se nuk është bërë inventarizimi i dëmeve të luftës në 25 vitet e fundit, por ai që po bëhet tani është padyshim i instrumentalizuar politikisht, si dhe momenti në të cilin po kryhet.

Si më problematike e sheh periudhën me të cilën lidhet, pra faktin që është kufizuar në 11 qershor 1999, kur forcat e NATO-s hynë për herë të parë në territorin e Kosovës.

“Po pas kësaj, deri më 17 mars 2004, kur komuniteti serb, goranët dhe romët, u sulmuan më rëndë dhe kur pësuan dëmet më të mëdha, kur një numër i madh i tyre u vranë, u rrëmbyen, u zhdukën, u plagosën, kur shtëpitë dhe fshatrat e tyre u dogjën dhe u shkatërruan sistematikisht, çfarë do të bëjmë me atë dëm? A merret parasysh edhe kisha në këtë regjistrim? Të thotë se cila është pasuria e saj dhe çfarë pasurie është shkatërruar dhe kush do ta kompensojë atë dhe në çfarë mënyre. Është dashur të krijohet një metodologji për secilin segment të regjistrimit - çfarë lloj prove do të përdoret dhe cilat janë mjetet e provës. A ka ndonjë komision që më në fund do të thotë: 'po, e kemi verifikuar që është dëm real apo jo'? Por, thonë vetëm se qytetarët janë të detyruar të japin informacion të saktë dhe në rast të dhënies së informacionit të rremë do të mbajnë përgjegjësi sipas ligjit. Megjithatë, jemi të vetëdijshëm se sa dëshmitarë të rremë ka në Kosovë, dhe prokuroria nuk nis procedurë penale për dëshmi të rreme”, ka thënë Kabashiq.

Sipas Kabashiqit, nuk është e verifikueshme nëse të dhënat e dhëna nga qytetarët për dëmin janë të sakta.

“Si mund t'i besosh të dhënave që do të marrësh, nëse çdo qytetar është i lirë të thotë se gjatë luftës ka pasur, për shembull, pesë hambarë, dhjetë shtëpi dhe se janë shkatërruar dhe djegur. Çfarë lloj dëmi kishte? Ishte total, më i vogël apo më i madh, a mund të shprehet materialisht apo jomaterialisht?”, thotë Kabashiq, por thekson se sigurisht që nuk mund të thuhet paraprakisht se të dhënat e dhëna nga qytetarët janë të rreme.

Ka pasur dëme, thot ai, dhe ajo nuk mund ta mohojë veten.

“Një numër i madh i shtëpive shqiptare u dogjën dhe u shkatërruan, dhe duhet të përcaktohet se kush i shkaktoi dëmet, kush i vuri flakën dhe në çfarë kushtesh, nëse ishte gjatë luftës apo ishte një zjarrvënie e qëllimshme, nëse është kryer nga pjesëtarë të UÇK-së, siç ndodhte zakonisht të digjnin shtëpi dhe të ndëshkonin bashkatdhetarët e tyre të pabesë. Është një çështje shumë komplekse dhe qeveria e Kosovës e ka pak “mizë”. Ata madje kanë përjetuar kritika nga organizatat e tyre joqeveritare dhe avokatët të cilët thonë se është përfshirë shumë shpejt si një nga segmentet e regjistrimit," thotë Kabashiq.

Koordinatori i Grupit Punues të Konventës Kombëtare të BE-së për kapitullin 35, Dragisha Mijaçiq, thotë për portalin tonë se as regjistruesit dhe as qytetarët në Kosovë që kanë pësuar dëme gjatë periudhës së luftës nuk mund të përcaktojnë shumën e atij dëmi, prandaj shtrohet pyetja se sa të dobishme do të jenë të dhënat statistikore që do të mblidhen në kuadër të regjistrimit të popullsisë.

“Regjistrimi i popullsisë që po bëhet aktualisht në Kosovë përmban elemente vërtet të çuditshme për një mbledhje të tillë statistikore, sidomos kur bëhet fjalë për dëmet materiale të shkaktuara gjatë shkatërrimit të luftës. Kur bëhet fjalë për mbledhjen e të dhënave të tjera – për humbjen e jetëve njerëzore, është mirë që janë të listuara përmes këtij mekanizmi, por kur bëhet fjalë për dëmtime, është vërtet kontrovers”, thotë Mijaçiq.

Sipas tij, qëllimi i mbledhjes së këtyre të dhënave është që ato të përdoren në disa negociata politike dhe për presion në procesin e dialogut me Beogradin.

“Megjithatë, besueshmëria e të dhënave të tilla është e diskutueshme, sepse kush mund ta vlerësojë dëmin në euro kur ato ishin marka gjermane, dhe sigurisht që është e nevojshme të peshohen këto shuma në raport me inflacionin. Është thjesht e pamundur të përcaktohet sasia e dëmeve të luftës në këtë mënyrë dhe as regjistrimi nuk është instrument për këtë. Kjo është thjesht një lojë politike që synohet të përdoret më tej në dialog, por besoj se nuk do të ketë ndikim të madh në procesin aktual të negociatave ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës”, thotë Mijaçiq.

Koordinatori i Qendrës së Departamentit për Persona të Zhdukur, Negovan Mavriq, gjithashtu beson se pas inventarizimit të dëmeve të luftës fshihen motive politike.

“Dihet si bëhet regjistrimi, numërohet popullsia dhe jo dëmi, por fatkeqësisht dikush ndoshta dëshiron ta përdorë këtë regjistrim për ndonjë qëllim politik. Supozoj se kjo është duke u planifikuar për të akuzuar shtetin e Serbisë në bazë të regjistrimit”, thotë Mavriq për Kosovo online.

Për të është e diskutueshme edhe periudha në të cilën bëhet fjalë për listën e dëmeve të luftës, pasi siç thotë ai, dihet se serbët kanë vuajtur deri në fund të vitit 2000.

“Pikërisht kjo është loja politike. Serbët kanë vuajtur shumë më tepër pas ardhjes së misionit paqeruajtës në Kosovë dhe formulari i regjistrimit nuk e përfshin atë periudhë. Po ashtu, kur sheh që regjistrimi ka seksione për të rrëmbyer apo vrarë, nuk është regjistrim sepse ato çështje merren nga të tjerët. Të gjithë mendojnë se këto çështje nuk kanë vend në këtë regjistrim”, thotë Mavriq dhe shton se populli ende nuk di çfarë të bëjë, a duhet të regjistrohet apo jo.

Ai gjithashtu thekson se familja e tij ka pësuar një humbje, por se kjo nuk do të regjistrohet në këtë regjistrim.

“Vëllai im është rrëmbyer në qendër të Rahovecit më 12 tetor 1999, por regjistrimi nuk e përfshin atë periudhë”, thotë ai.

Sipas Bekim Blakajit nga Fondi për të Drejtën Humanitare, pikërisht pyetjet për të zhdukurit, të vrarët apo të kapurit në pyetësor, mund të shkaktojë probleme. Ai tregon se tashmë ekziston një listë zyrtare e “njohur nga të gjitha anët” dhe se shoqëria civile ka më shumë se 25 vjet që punon për dokumentimin e listave të të vrarëve dhe të zhdukurve.

“Pse të futemi në diçka që potencialisht mund të krijojë keqkuptime dhe probleme? Në fund të fundit, lista zyrtare e personave të zhdukur njeh të gjithë ata që u zhdukën me forcë deri në fund të vitit 2000. Pse t'i listoni viktimat në një periudhë më të shkurtër? Këto janë arsyet pse ne në Fondin për të Drejtën Humanitare të Kosovës nuk pajtohemi me faktin se regjistrimi i viktimave të luftës dhe regjistrimi i dëmeve të luftës bëhen në të njëjtin projekt si regjistrimi i popullsisë”, deklaron Blakaj për Kosovo online.

Sipas tij, nuk është serioze që në regjistrimin e popullsisë të përfshihen çështje të ndjeshme si regjistrimi i viktimave të luftës dhe regjistrimi i dëmeve të luftës dhe shton se njerëzit në mënyrë arbitrare mund të thonë se kanë pësuar dëme materiale.

“Disa persona mund të raportojnë të njëjtin objekt, për shembull një shtëpi, pse nuk krijohet një komision ekspertësh për të renditur dëmet e luftës? Për mendimin tim nuk mund të bëhet nga të njëjtët që bëjnë regjistrimin e popullsisë”, thotë Blakaj.

Partitë serbe, të kujtojmë, bënë thirrje për bojkot të regjistrimit. Në anën tjetër, Agjencia e Statistikave të Kosovës thekson se pjesëmarrja në regjistrim nuk është vetëm detyrë qytetare, por edhe obligim ligjor.