Reparacionet për viktimat e krimeve të ish-udhëheqësve të UÇK-së – të rëndësishme për familjet, por rruga drejt tyre është e ndërlikuar

Viktimat e krimeve të kryera pothuajse tri dekada më parë, për të cilat Gjykata Speciale në Hagë dënoi ish-udhëheqësit e UÇK-së, Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi, duhet të marrin reparacione nga katër të dënuarit dhe gjykata tashmë ka nisur procedurat përkatëse. Shuma e dëmshpërblimit do të përcaktohet në bazë të provave të paraqitura dhe do të varet nga fakti nëse dëmi i shkaktuar është material apo përfshin edhe vuajtje fizike dhe shpirtërore, theksojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online. Ata vërejnë se procedura e reparacioneve mund të zgjasë, por se çdo formë kompensimi për anëtarët e familjeve është e mirëseardhur, edhe pas kaq shumë vitesh pritjeje për drejtësi.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Një ditë pasi Gjykata Speciale në Hagë i shpalli fajtorë Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin për krime lufte – arrestim dhe privim arbitrar nga liria, trajtim mizor, torturë dhe vrasje – dhe u shqiptoi dënime me 25 vjet burgim Thaçit dhe Krasniqit, 18 vjet Veselit dhe 13 vjet Selimit, trupi gjykues vendosi të zhvillojë procedurën për reparacione.

Në këtë çështje marrin pjesë 156 viktima, ndërsa përfaqësuesit të tyre i është urdhëruar që kërkesën për reparacione ta paraqesë deri më 14 tetor. Prokuroria dhe mbrojtja do të kenë afat deri më 4 nëntor për t’i dorëzuar përgjigjet e tyre.

Ndryshe, numri i viktimave në këtë rast është shumë më i madh sesa në çështjet e mëparshme që janë zhvilluar para së njëjtës gjykatë.

Në rastin e ish-pjesëtarit të UÇK-së, Salih Mustafa, i dënuar për krime lufte me 15 vjet burgim, për shembull, ishin tetë viktima dhe gjykata përcaktoi se Mustafa ishte i detyruar t’u paguante atyre gjithsej 207.000 euro, ndërsa në çështjen e Pjetër Shalës, gjithashtu i dënuar për krime lufte me 13 vjet burgim, ishte urdhëruar që viktimave, të cilat po ashtu ishin tetë, t’u paguheshin 208.000 euro në emër të reparacioneve.

Se sa mund të jetë shuma e përgjithshme që secili prej të dënuarve në rastin „Thaçi dhe të tjerët“ do të jetë i detyruar t’ua kompensojë viktimave, në këtë moment nuk mund të vlerësohet, ndërsa disa juristë nga Prishtina janë të mendimit se çështja e reparacioneve është hapur tepër shpejt, pasi pritet edhe procedura e shkallës së dytë.

Reparacionet kolektive dhe individuale

Përfaqësuesi ligjor i Shoqatës së Familjeve të të Rrëmbyerve dhe të Zhdukurve nga KeM, Slavisha Vuksanoviq, thotë për Kosovo online se reparacionet që udhëheqësit e UÇK-së, të dënuar në Hagë, duhet t’ua paguajnë viktimave dhe familjeve të tyre, nëse deri te kjo vjen, do të jenë shumë të rëndësishme për familjet.

„Nëse flasim për raste kur janë zhdukur prindër, bashkëshortë apo fëmijë, si dhe për ata që i kanë mbijetuar torturës, që kanë qenë të robëruar dhe që, krejt rastësisht, kanë arritur të lirohen nga grupi terrorist UÇK përmes ndërmjetësimit të Kryqit të Kuq Ndërkombëtar, çdo formë kompensimi për anëtarët e familjeve do të ishte e mirëseardhur në këtë moment, megjithëse kjo është ende larg realizimit“, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Personat e nacionalitetit serb, të cilëve u është njohur statusi i viktimës në këtë rast, sipas tij, janë palë pa njohuri juridike, prandaj konsideron se shteti i Serbisë, përmes institucioneve kompetente, duhet t’i ndihmojë në përpilimin e raporteve të nevojshme dhe dorëzimin e tyre te përfaqësuesi para Dhomave të Specializuara në Hagë.

„Familjet presin nga organet dhe institucionet kompetente shtetërore që t’u ndihmojnë në përpilimin e kërkesave për dëmshpërblim, të cilat përfshijnë përmasën dhe kompensimin e dëmit, ndërsa kemi kompensimin e dëmit material dhe kompensimin për vuajtjet fizike dhe psikike“, shpjegon ai dhe shton se statusin e viktimës e kanë 156 persona të të gjitha nacionaliteteve dhe se në Hagë ata janë përfaqësuar nga një përfaqësues i vetëm.

Siç vë në dukje ai, procedura e reparacionit zgjat shumë.

„Trupi gjykues, në të ashtuquajturën seancë jopublike, do të vendosë për shumën e reparacionit që do t’i takojë secilës viktimë. Duke pasur parasysh se kemi parë se ekzistojnë forma të reparacionit kolektiv dhe individual, gjykata do të vendosë gjithashtu nëse të gjitha viktimave, dhe janë 156 prej tyre, do t’u paguajë reparacion kolektiv apo secilës viktimë individualisht do t’i caktojë një shumë të caktuar “, vëren Vuksanoviq.

Ai thekson se në procedurën kundër Salih Mustafës, tri viktima morën nga 30.000 euro, njëra 60.000 dhe njëra 80.000 euro dhe se pjesa më e madhe e kompensimit kishte të bënte me të ashtuquajturin dëm material, ndërsa pjesa që lidhej me vuajtjet psikike dhe fizike ishte dukshëm më e vogël.

Të mundshme edhe sekuestrimet

Për shumën e reparacionit që do t’u takojë viktimave, siç shpjegoi për Kosovo online avokati Zoran Zhivanoviq, do të vendosë gjykata në Hagë, së cilës përfaqësuesi i të dëmtuarve duhet t’ia dorëzojë provat mbi të cilat bazohen kërkesat për kompensimin e dëmit.

Këtu përfshihen raportet mjekësore, vërtetimet për lëndimet, nëse ka pasur të tilla, dëshmitë për pasoja të mundshme psikologjike ose nëse familjet e viktimave kanë pësuar ndonjë dëm të caktuar për shkak se kanë humbur mbështetjen financiare nga dikush që siguronte të ardhura, por që është vrarë ose është zhdukur.

„Gjykata mund t’i detyrojë për pagesën e dëmit vetëm të akuzuarit, pra këta të katër, për të cilët konsideron se kanë kryer ato veprime të kundërligjshme me të cilat u kanë shkaktuar dëm të dëmtuarve. Nëse, në rast se ata nuk mund ta paguajnë këtë dëm, do të përfshihet Kosova apo ndonjë donator vullnetar, nuk jam i sigurt. Kjo është më shumë çështje e vullnetit të mirë sesa diçka tjetër“, thotë Zhivanoviq.

Që të paguhet kompensimi i dëmit i përcaktuar nga gjykata, sipas tij, fillimisht vlerësohet nëse i dënuari ka ndonjë pasuri.

„Kompensimi kërkohet në mënyra të ndryshme, kryesisht përmes procedurës përmbarimore, duke e iniciuar atë para gjykatave vendore, aty ku të akuzuarit kanë pasuri. Niset procedura për sekuestrimin e mundshëm të pasurisë së tyre, nëse bëhet fjalë, për shembull, për pasuri të paluajtshme, pasuri të luajtshme me vlerë më të madhe, nëse kanë llogari bankare, pjesëmarrje në shoqëri tregtare, aksione... Të gjitha këto sekuestrohen për të realizuar kompensimin. Madje, eventualisht, mund të kundërshtohen edhe ato veprime juridike nëse i dënuari ndërkohë ka tjetërsuar pasurinë që ka pasur“, thekson Zhivanoviq.

Duke pasur parasysh se në këtë rast numri i viktimave është i madh, çështja është, siç thotë ai, nëse secili prej të dënuarve individualisht ka pasuri të mjaftueshme për ta mbuluar dëmin.

„Gjithçka varet nga shuma e dëmit, nga natyra e tij, veçanërisht nëse bëhet fjalë për dëm material apo jomaterial. Nëse viktimat kanë pësuar lëndime nga të cilat kanë mbetur me aftësi të kufizuara, nëse kanë pasur lëndime më të lehta... Për shumën e reparacionit vendos gjykata, ndërsa ajo vlerësohet në bazë të provave që paraqiten për këtë. Nëse, për shembull, pretendohet se një nga të dëmtuarit ka pësuar lëndime të tilla sa ka mbetur me aftësi të kufizuara, atëherë kjo, natyrisht, vërtetohet përmes dokumentacionit mjekësor, raporteve dhe ekspertizave të mundshme. Nga të gjitha këto varet edhe shuma e dëmshpërblimit“, shton ai.

Zhivanoviq thotë se ekzistojnë edhe viktima indirekte, e ato janë familjet, anëtarët e të cilave janë vrarë ose janë zhdukur.

„Ato në këtë rast trajtohen gjithashtu si viktima, megjithëse vetë nuk kanë qenë të ekspozuara ndaj këtyre sulmeve, por i vuajnë pasojat e tyre. Këto pasoja mund të shkaktojnë dëm material në formën, për shembull, të humbjes ose zvogëlimit të mbështetjes financiare, veçanërisht për fëmijët e mitur që kanë humbur, për shembull, njërin prind gjatë kryerjes së këtyre veprave penale. Gjithashtu caktohet edhe kompensim për dëmin jomaterial për shkak të të ashtuquajturës vuajtje shpirtërore që njerëzit përjetojnë kur humbin një person të afërt“, shpjegon ky avokat.

Çfarë mund të ndryshojë procedura e shkallës së dytë?

Avokati Ardian Bajraktari nga Prishtina është i mendimit se nisja e procedurës për kompensimin e dëmit të viktimave është e parakohshme përderisa aktgjykimi mund të ndryshohet në procedurën e shkallës së dytë.

„Si rregull, procedura për kompensimin e dëmit të viktimave fillon pasi vendimi të marrë formë të prerë. Megjithatë, kur bëhet fjalë për Gjykatën Speciale, anomalitë dhe procedurat në kundërshtim me ligjin kanë qenë ato që e kanë karakterizuar vazhdimisht procesin“, tha Bajraktari për KosovaPress.
Sipas tij, vendimi i Gjykatës së Apelit mund të ndryshojë edhe bazën mbi të cilën zhvillohet procedura për kompensimin e dëmit të viktimave.

„Duhet pritur rezultati i vendimit të Gjykatës së Apelit dhe, duke pasur parasysh rrjedhën që ka karakterizuar vendimmarrjen në procedurat e mëparshme, konsideroj se, sa i përket procedurës së shkallës së dytë, nuk do të ketë një përfundim për afro dy vjet. Nisja e këtyre procedurave në këtë fazë të procesit mund të rezultojë edhe si paragjykim i procesit“, tha ai.

Ish-kryetari i Gjykatës Supreme të Kosovës, Fejzullah Hasani, ka një interpretim tjetër.

Siç thotë ai, procedura lidhur me kërkesën pasurore-juridike mund të zhvillohet paralelisht me procedurën penale dhe nuk është e nevojshme të pritet vendimi i Gjykatës së Apelit. Qëllimi i një procedure të tillë, deklaroi ai për KosovaPress, është që viktimat të mund ta realizojnë të drejtën për kompensimin e dëmit në kuadër të procedurës penale, pa qenë të detyruara të iniciojnë një procedurë të veçantë civile, në mënyrë që të shmangen shpenzimet që do të lindnin nga inicimi i mëvonshëm i një kontesti civil.

„Çështja e kompensimit të dëmit për viktimat është e rregulluar me të gjitha ligjet, përfshirë edhe ligjin tonë. Me Kodin e Procedurës Penale parashikohet që në procedurën penale të vendoset edhe për pjesën që ka karakter juridiko-civil, përkatësisht për paditë civile“, shpjegoi Hasani.
Megjithatë, ai la të hapur mundësinë që Dhomat e Specializuara, për shkak të rregullave të tyre të brendshme dhe specifikave të kësaj procedure, të kenë parashikuar një procedurë të veçantë për reparacionet.

„Nga ajo që kam parë, për kërkesën pasurore-juridike do të vendoset së bashku me çështjen kryesore. Besoj se në aktgjykimin që do të hartohet do të vendoset edhe për kërkesën pasurore-juridike. Pra, për kërkesën pasurore-juridike vendoset kur shqiptohet aktgjykimi për çështjen kryesore dhe jo pasi vendimi të marrë formë të prerë me vendimin e Gjykatës së Apelit. Sepse edhe ndaj këtij aspekti, përkatësisht kërkesës pasurore-juridike, të akuzuarit kanë të drejtë të parashtrojnë ankesë në Gjykatën e Apelit“, tha Hasani.

Baza për kompensimin e dëmit, shton ai, lidhet drejtpërdrejt me aktgjykimin dënues dhe, nëse i akuzuari lirohet nga akuzat ose aktakuza hidhet poshtë, ndryshon edhe baza për kërkesën pasurore-juridike.
Avokati Zhivanoviq thotë se, nëse shuma e dëmit do të përcaktohej deri në shpalljen e aktgjykimit të shkallës së dytë, ndërsa ky aktgjykim do të ishte i ndryshëm nga ai i shkallës së parë, në kuptimin që të katër të dënuarit ose ndonjëri prej tyre të lirohej nga përgjegjësia, apo të lirohej nga përgjegjësia për disa veprime ku përfshihen viktimat të cilave u është caktuar kompensimi i dëmit, atëherë do të duhej të ndryshohej edhe vendimi për reparacionet.

Ai njëkohësisht vë në dukje se gjykata kishte dy mundësi – që të gjitha viktimat t’i udhëzonte në procedurë civile, në mënyrë që ato para gjykatave të rregullta në Kosovë të dëshmonin shumën dhe llojet e dëmit që kanë pësuar, dhe mundësinë e dytë, të cilën e shfrytëzoi në këtë rast – që vetë të vendosë për kërkesat për kompensimin e dëmit.

„Gjykata e arsyetoi këtë në tri mënyra. Së pari, tha se gjatë këtij procesi penal ishte bindur vetë se një numër i madh viktimash ishin frikësuar, se shumë prej tyre kishin ndryshuar deklaratat, se shumë kishin refuzuar të dëshmonin dhe konsideroi se ky ishte një nga arsyet e forta përse nuk do të ishte mirë që gjyqësorit të Kosovës t’i besohej vendimmarrja për kërkesat e viktimave për kompensimin e dëmit. Arsyeja e dytë ishte se një numër i madh viktimash kishin identitet të mbrojtur. Në rast se çështja do t’u referohej gjykatave të Kosovës, emrat e tyre do të duhej të bëheshin publikë, gjë që nuk do të ishte mirë. Arsyeja e tretë që përmendën ishte se konsiderojnë që, në këtë situatë, më e përshtatshmja është që ata vetë të vendosin për shumën e kompensimit dhe për kërkesat“, tha Zhivanoviq.