Serbët në urdhër-arrestimet për shkak të barrikadave: Sa vlen fjala e BE-së dhe Departamentit të Shtetit?

„Të gjitha obligimet nga dialogu duhet të zbatohen“, kanë kujtuar pa numër herë përfaqësuesit e vendeve perëndimore duke paralajmëruar Beogradin dhe Prishtinën. A është tani momenti që Beogradi të kujtojë Brukselin dhe Uashingtonin – nëse e kanë harruar – për garancitë e dhëna në vitin 2022, se nuk do të ketë lista për ndjekje penale të serbëve për pjesëmarrje në barrikadat në veri? Fletë-arresti i Prokurorisë Speciale në Prishtinë për 11 serbë që ishin në barrikada, sipas analistëve, konfirmon pafuqinë e BE-së dhe SHBA-ve si ndërmjetësues. Dhe, përveç kësaj, konfirmon edhe largpamësinë e njërit nga pjesëmarrësit në protestë, i cili kishte thënë: „Do të na ndjekin si lepujt“.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

„E vetmja garanci që kemi dhënë është ajo që ministri i Punëve të Brendshme Xhelal Sveçla tashmë e ka thënë – se qeveria dhe policia e Kosovës nuk kanë lista për arrestime. Nuk kemi lista të njerëzve që i ndjekim apo i procesojmë“, kishte deklaruar më 30 dhjetor 2022 kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, një ditë pasi barrikadat ishin hequr.

Megjithatë, përveç fletë-arresteve për 11 serbë, Prishtina tani po zhvillon hetime edhe ndaj rreth 50 personave për vepra penale që përfshijnë „pengim të personit zyrtar në kryerjen e detyrës zyrtare, thirrje për rezistencë dhe pjesëmarrje në aktivitete jokushtetuese“.

Duke pasur parasysh se procedurat kundër serbëve tashmë kanë filluar, bashkëbiseduesit e Kosovo online kanë mendime të ndryshme nëse ato mund të ndalen bazuar në garancitë që Beogradi ka marrë nga BE dhe SHBA tri vite më parë. Po ashtu, ato i interpretojnë në mënyra të ndryshme natyrën e atyre premtimeve. Një pikëpamje është se ato janë ende detyruese, ndërsa tjetra se ndoshta nuk kanë peshë pasi nuk janë formalizuar në mënyrë të fortë.

Në deklaratën e përbashkët të BE-së dhe SHBA-së të 28 dhjetorit 2022, lidhur me tensionet në Kosovë, thuhej: „Përshëndesim sigurimet e udhëheqjes së Kosovës që konfirmojnë se nuk ekzistojnë lista për arrestim apo ndjekje penale të serbëve të Kosovës për pjesëmarrje në protesta paqësore/barrikada.“

Profesori asistent në Fakultetin Juridik të Universitetit të Mitrovicës së Veriut, Dushko Çelliq, beson se urdhër-arrestet e lëshuara nga Zyra e Prokurorit Special në Pristinë për 11 serbë mund të anulohen nëse Uashingtoni dhe Brukseli i kujtojnë Prishtina se tre vjet më parë ka dhënë garanci se nuk ka lista arrestimesh.

Edhe nëse Beogradi do të merrte vetëm garanci gojore nga Amerika dhe Bashkimi Evropian në vitin 2022 se nuk do të kishte masa represive kundër pjesëmarrësve në barrikada, dhe mbi bazën e të cilave u hoqën barrikadat, sipas Çelliq, ligjërisht, nuk ka arsye të mos respektohen këto garanci.

„Nëse e interpretojmë rreptësisht sipas Konventës së Vjenës për të Drejtën e Marrëveshjeve, edhe forma gojore është detyruese. Forma gojore e marrëveshjes është valide nëse palët kontraktuese janë të pajtuara për këtë. I tillë ishte, për shembull, marrëveshja Tito-Brant e vitit 1973. Disa marrëveshje gojore kemi pasur edhe mes Beogradit dhe Prishtinës, për letërnjoftimet apo targat, të gjitha kanë qenë në formë gojore. Prandaj, edhe në këtë rast është e qartë që një pjesë e klauzolave ka qenë në formë gojore, dhe tani pritet që të veprohet sipas atyre pjesëve të marrëveshjes gojore, pjesërisht të konfirmuara nga Bashkimi Evropian ose Departamenti i Shtetit Amerikan“, ka theksuar Çelliq për Kosovo online.

Megjithatë, siç vëren ai, kur bëhet fjalë për serbët në Kosovë, çështjet tashmë prej kohësh ndodhen në sferën e forcës, ndërsa e drejta edhe kësaj here është tërhequr dhe po mundet përballë politikës dhe forcës.

„Edhe juristët, ashtu si edhe aktorët e këtyre marrëveshjeve nga pala e Beogradit, duhet ta kujtojnë bashkësinë ndërkombëtare për garancitë që ka dhënë, për elementët gojorë të atyre marrëveshjeve, të cilët janë pjesë përbërëse edhe e atyre të shkruara, dhe që kanë fuqi të barabartë juridike dhe duhet të respektohen. Nuk është çështje e Prishtinës të sillet sikur bëhet fjalë për ndonjë ‘bufe suedeze’, ku respekton vetëm atë që i konvenon, ndërsa atë që nuk i përshtatet nuk e respekton, përkatësisht e përdor për ndjekje të serbëve – sepse në atë rast, qindra e mijëra serbë mund të ndiqen penalisht nga Prishtina. Kjo nuk guxon të lejohet, sepse për këtë nuk ekziston asnjë argument juridik, politik apo moral“, thekson Çelliq.

Ai vlerëson se Prishtina e përdor me mjeshtëri momentumin ndërkombëtar në të cilin Kosova në Amerikë nuk është në kulmin e vëmendjes, por në fund, me lëvizje të tilla me lëshimin e urdhër-arresteve.

"I takon Serbisë të përpiqet të nxjerrë në pah, sa më shumë që të jetë e mundur me të gjitha mjetet diplomatike, një detyrim që nuk është vetëm detyrim i Prishtines, por edhe detyrim i Uashingtonit dhe Brukselit të cilët e morën atë në procesin e negociatave, qoftë si palë që janë lehtësues të drejtpërdrejtë, qoftë si palë indirekt në hije, siç ishte rasti me SHBA-në, dhe t'u kujtojë atyre se edhe ata kanë një detyrim dhe përgjegjësi për gjendjen e të drejtave të njeriut të serbëve në Kosovë", thotë Çelliq.

Menaxherja e programit në OJQ-në "Nisma Shoqërore", Millica Andriq Rakiq, megjithatë, beson se njoftimi nga BE-ja dhe SHBA-ja nuk ishte një garanci në kuptimin formal, megjithëse ajo beson se në atë moment kishte besim të mjaftueshëm në mundësinë e bashkësisë ndërkombëtare për të zbatuar edhe një premtim verbal.

„ Që atëherë, shumë gjëra kanë ndryshuar dhe nuk ekziston më ai nivel i bashkëpunimit të Qeverisë në Prishtinë me bashkësinë ndërkombëtare. Qeveria në Prishtinë ndihet mjaft e lirë që të shkelë obligimet e mëparshme, veçanërisht kur ato nuk janë formalizuar fuqishëm, kështu që sot duket se ato nuk vlejnë më, nëse bashkësia ndërkombëtare, konkretisht BE ose SHBA, nuk e kujton në mënyrë serioze Qeverinë e Kosovës për premtimin që është dhënë atëherë“, ka thënë Andriq Rakiq për Kosovo online.

Ndoshta, vlerëson ajo, duhej të kishte këmbëngulur menjëherë në një mënyrë më formale të dhënies së garancive, duke nënshkruar diçka. Ndërkohë, vëren, ka pasur një ndryshim qeverie si në BE ashtu edhe në SHBA dhe tani mund të jetë e vështirë t'u kujtosh njerëzve të rinj se si ndodhi e gjitha kjo.

„Kjo, fatkeqësisht për njerëzit që kanë qenë në barrikada, nuk është një garanci formale nga SHBA dhe nuk e obligon formalisht administratën e re. Besoj se ekzistojnë mekanizma të tjerë diplomatikë që mund të lëvizin gjërat përpara, përkatësisht të stabilizojnë situatën, por problemi është se as BE-ja dhe as SHBA-ja për momentin nuk janë të gatshme të angazhojnë më shumë burime dhe përpjekje diplomatike, dhe tashmë prej vitesh është e qartë se sasia e presionit diplomatik që ata janë të gatshëm të ushtrojnë për çështjen e Kosovës dhe Serbisë nuk është e mjaftueshme“, thotë Andriq Rakiq.

Lidhur me atë që Serbia mund të bënte për të mbrojtur serbët që ishin në barrikada dhe kundër të cilëve u ngritën aktakuza, ajo thotë se mund të ndjekë vetëm disa qasje asimetrike dhe të ndërmarrë masa ndaj Kosovës, të cilat mund të jenë të ngjashme me ato që ka ndërmarrë Prishtina ndaj Beogradit, siç janë disa barriera tregtare apo lloje të masave reciproke.

„Problemi për Serbinë, megjithatë, është se me çdo masë që mund t’ia vendosë Kosovës, veçanërisht në fushën e tranzitit apo tregtisë, do të ndëshkonte pashmangshëm edhe komunitetin serb në Kosovë. Në këtë kuptim, Kosova ka rreth 50.000 deri në 100.000 pengje, përkatësisht serbë në Kosovë, të cilët do të vuajnë po aq sa edhe administrata kosovare nga ato masa që mund t’i vendosë Serbia. Por, kjo është për momentin mënyra e vetme me të cilën Serbia mund të kundërpërgjigjet. Mënyra tjetër është të bindë Bashkimin Evropian dhe SHBA-në që ato të veprojnë në vend të Serbisë, por deri tani është treguar se Serbia nuk ka mundur t’i bindë mjaftueshëm që të reagojnë më ashpër ndaj autoriteteve kosovare“, thekson Andriq Rakiq.

Dhe politologu Ognjen Gogiq është i mendimit se premtimet dhe garancitë e dhëna në vitin 2022 ndoshta nuk kanë shumë rëndësi tani, as nuk janë të vlefshme, sepse u harrua të futeshin në rendin juridik të Kosovës.

„Premtime boshe. Kur jepen garanci të tilla, ato duhet sa më shpejt të përkthehen në norma juridike. Mund të ishte dhënë një amnisti e përgjithshme nga ndjekja penale për pjesëmarrje në barrikada dhe institucionet kompetente në Kosovë të miratonin një akt juridik me të cilin do të jepnin atë garanci. Çdo gjë përtej kësaj, siç është treguar, është një premtim i zbrazët“, tha Gogiq për Kosovo online.

Ai gjithashtu beson se procedurat e nisura nuk mund të ndalen.

“Nuk ka askush në bashkësinë ndërkombëtare që tani do të thotë se është kundër nisjes së procedurave të caktuara nga autoritetet gjyqësore, sepse kjo mund të nënkuptojë se ata po ndërhyjnë në punën e gjyqësorit. Nuk mund të pritet që ata të kërkojnë që procedurat e nisura të ndërpriten tani, kur ato tashmë kanë ndodhur. Garancitë duhej të ishin përdorur më herët, në mënyrë që Kosova të miratonte me kohë disa akte që do ta vendosnin këtë çështje ad acta”, thotë Gogiq.

Ai gjithashtu thekson se ka shumë premtime të papërmbushura nga BE-ja dhe SHBA-të si garantues të dialogut, gjë që „tregon gjithsej pafuqinë e tyre si ndërmjetësues“.

„Ata janë paraqitur këtu si ndërmjetës që mund të sigurojnë zbatimin e obligimeve të marra, por kjo nuk ka ndodhur“, thekson bashkëbiseduesi ynë.

Vendosja e barrikadave, për shkak të të cilave serbët janë në listat e kërkimit, kujtojmë, ka filluar më 10 dhjetor 2022, dhe pjesëmarrësit në protestë kërkonin lirimin e bashkëkombësve të arrestuar dhe tërheqjen e forcave speciale të policisë nga veriu. Barrikadat janë hequr më 29 dhjetor në marrëveshje me Beogradin, pasi presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, ua ka transmetuar serbëve në Kosovë sigurimet e BE-së dhe SHBA-së se nuk ka lista për arrestim apo ndjekje të serbëve për pjesëmarrje në protesta paqësore.