Tregu i punës në Ballkanin Perëndimor: Gjithnjë e më pak të papunë, gara për mjeshtrat dhe ekspertë të IT-së

Sipas të dhënave nga raporti i fundit i Komisionit Evropian, vendet e Ballkanit Perëndimor kanë shënuar “nivela historikisht të ulëta” të papunësisë. Megjithatë, bashkëbiseduesit e Kosovo online, nga Tirana deri në Beograd, paralajmërojnë se trendi i “migrimeve të punës” drejt Bashkimit Evropian vazhdon të jetë i theksuar, ndërsa në rajon vazhdon “gara” për ekspertët e IT-së dhe mjeshtrat e profesioneve të ndryshme.

Shkruan: Đorgje Baroviq

“Shtesat e papunësisë kanë rënë në shumicën e ekonomive të rajonit në tremujorin e parë të vitit 2025. Në përputhje me ngadalësimin e aktivitetit ekonomik, rritja mesatare vjetore e punësimit është ngadalësuar në 0.2 për qind në Ballkanin Perëndimor, ndërsa pjesëmarrja në fuqinë punëtore vazhdon të rritet në shumicën e vendeve. Shkallët e papunësisë mbeten në nivele historikisht të ulëta, por sërish janë më të larta se në BE – duke lëvizur nga 8.2 për qind në Serbi deri në 13.4 për qind në Bosnjë e Hercegovinë,” thuhet në raportin e Komisionit Evropian për Ballkanin Perëndimor dhe Turqinë.

Megjithatë, në Institutin “Musine Kokalari” ofrojnë një pamje ndryshe, të paktën kur bëhet fjalë për Kosovën.

Duke analizuar të dhënat e Agjencisë së Statistikave të Kosovës, ata kanë konstatuar se vetëm vitin e kaluar, Kosova ka humbur 97.059 punëtorë, ndërsa janë mbyllur 11.006 vende pune.

“Rënia e fuqisë punëtore me gati 100.000 njerëz brenda një viti nuk mund të anashkalohet, relativizohet apo të fshihet pas përqindjeve të llogaritura ndryshe,” theksojnë nga ky Institut.
Deficiti i mjeshtarëve

Zoran Ristiq, këshilltar i lartë për çështjet ekonomike i UGS "Nezavisnost", i referohet këtyre të dhënave.

“Në Serbi shkalla e papunësisë është 9.1 përqind, në Shqipëri është e ngjashme, e pason Mali i Zi. Natyrisht, shkalla më e lartë e papunësisë është ende në Kosovë dhe Metohi, duke pasur parasysh edhe disa deklarata që bëjnë fjalë për një ulje të ndjeshme të papunësisë – do të thoja se shkalla më e lartë e papunësisë tregon se problemi në Kosovë dhe Metohi është më i theksuar,” thekson Ristiq në një intervistë për Kosovo online.

Duke komentuar raportin e Komisionit Evropian për Ballkanin Perëndimor dhe Turqinë, Ristiq thotë se të dhënat mbi rënien e papunësisë në rajon janë të sakta, por paralajmëron se ato janë dukshëm mbi mesataren evropiane.

"Nëse flasim për rajonin e Ballkanit Perëndimor, do të shohim se kjo përqindje është ende në një nivel të lartë prej 12 përqind dhe se është dukshëm më e lartë krahasuar me vendet e BE-së, është pothuajse 50 përqind më e lartë", saktëson Ristiq.

Ai përmend mungesën e zejtarëve dhe personelit mjekësor si informacion që duhet të alarmojë të gjithë rajonin.

“Zejtaritë mungojnë në gjithë rajonin. Punëtorët e ndërtimit gjithashtu i kemi në numër të kufizuar, si dhe mungon edhe personeli mjekësor. Në fakt, na mungon tërësisht ai personel që u është dashur vendeve perëndimore, ku kanë emigruar disa nga të rinjtë e këtyre vendeve,” saktëson Ristiq.

Rajoni e kompenson mungesën e fuqisë punëtore përmes “importit”, dhe Ristiq e shpjegon këtë në mënyrë figurative me të dhënën se në vitin 2018 në rajon janë lëshuar 46.000 leje pune – dy herë më pak sesa vitin e kaluar.

“Vitin e kaluar ka pasur mbi 100.000 të tilla. Në Serbi kemi trende të ngjashme. Tashmë kemi mbi 50.000 leje pune,” thotë Ristiq.

Punëtorët nga rajoni, të paktën në letër, shprehin dëshirën për t’u rikualifikuar me qëllim që të gjejnë një punë të re. Në realitet, kjo nuk ndodh ashtu.

“Nëse e pyesni cilindo punëtor, ai do t’ju përgjigjet se është i gatshëm të rikualifikohet, se e ka kuptuar që tregu i punës është i paqëndrueshëm dhe se duhet të përshtatet. Disa hulumtime të Bankës Botërore tregojnë se mbi 60 përqind e punëtorëve në hapësirën e Ballkanit Perëndimor përgjigjen pozitivisht kur pyeten nëse janë të gatshëm të rikualifikohen. Megjithatë, një numër shumë më i vogël është realisht i gatshëm ta bëjë këtë. Bëhet fjalë për rreth 15 përqind,” thotë Ristiq.

Numri më i madh i “migrimeve të punës” brenda Ballkanit Perëndimor lidhet me sektorin e turizmit.
Megjithatë, ai thekson se trendi i lëvizjes së fuqisë punëtore nga një shtet në tjetrin vërehet vetëm kur bëhet fjalë për punë sezonale, kryesisht në turizëm.

“Migrimet më të mëdha janë nga i gjithë rajoni drejt Perëndimit. Kur flasim për migrimet brenda rajonit, e vetmja gjë që bie në sy janë migrimet që kanë të bëjnë me punët sezonale. Edhe këtë, ashtu si verën e kaluar, ato janë kryesisht migrime që lidhen me punët sezonale në fushën e turizmit. Këtu është aktuale punësimi në bregdetin e Malit të Zi dhe Shqipërisë. Ka shumë probleme edhe në industrinë e mikpritjes në Serbi për të siguruar fuqi punëtore gjatë sezonit,” vëren Ristiq.

“Migrimet e punës”

Kryetari i Aleancës së Biznesit të Kosovës, Agim Shahini, paralajmëron se rajoni edhe këtë vit po përjeton një trend të vazhdueshëm të “migrimeve të punës” drejt Bashkimit Evropian, ndërsa profesionet më të kërkuara janë ato në ndërtimtari, mikpritje dhe sektorin shëndetësor.

“Edhe këtë verë shënojmë rritje të migrimeve të punës nga rajoni drejt vendeve të Bashkimit Evropian, kryesisht drejt Gjermanisë, Austrisë, Sllovenisë dhe Kroacisë. Punëtorët po largohen për shkak të pagave më të mira, kontratave më të sigurta dhe mundësive për punësim sezonal në ndërtimtari, turizëm, bujqësi dhe shëndetësi,” deklaroi Shahini për Kosovo online.

Duke komentuar raportin e fundit të Komisionit Evropian për Ballkanin Perëndimor dhe Turqinë, i cili thekson uljen e papunësisë në rajon, Shahini vëren se rritja e punësimit ka ngadalësuar dhe tani qëndron në vetëm 0.2 për qind.

“Kjo tregon se tregu i punës ende ndjen pasojat e ngadalësimit të aktivitetit ekonomik,” shpjegon ky ekspert.

Ai shton se Kosova nuk bën përjashtim kur bëhet fjalë për profesionet më të kërkuara në rajon.

Shahini thekson se më shumë vende pune ka në ndërtimtari, sektorin e teknologjisë së informacionit, tregti, logjistikë dhe turizëm.

“Më të kërkuarit janë shoferët, zanatçinjtë, programuesit, por edhe punëtorët në prodhim dhe punëtorët sezonalë në turizëm,” precizon ai.

Ai shpjegon se të rinjtë që sapo kanë mbaruar arsimin e tyre e kanë më të vështirë të gjejnë një punë, si dhe punëtorët që kanë humbur vendet e tyre të punës dhe u mungojnë aftësitë dixhitale.

"Gratë e kanë më të vështirë të gjejnë punë, veçanërisht në zonat rurale ku nuk ka mundësi të mjaftueshme dhe vende pune fleksibile", thotë Shahini.

Sipas të dhënave të Aleancës së Biznesit të Kosovës, të rinjtë janë më të gatshëm të rikualifikohen për profesione që kërkohen në tregun e punës, por se nevojitet mbështetje më e fortë institucionale.

"Një mbështetje më e fortë institucionale përmes trajnimit praktik është e nevojshme për të përshpejtuar këtë proces dhe për ta përafruar atë me nevojat reale të ekonomisë", beson Shahini.

Dhe ndërsa profesionet më të kërkuara janë në sektorin e IT-së, prodhimit, logjistikës dhe shërbimeve, profesionet tradicionale administrative dhe profesionet që nuk janë përshtatur me teknologjitë e reja janë më pak të kërkuarat në Kosovë.

"Në ABK, ne besojmë se çelësi për uljen afatgjatë të papunësisë dhe ndalimin e migrimit është investimi më i madh në arsim, aftësi dixhitale dhe lidhja e arsimit me nevojat reale të tregut të punës. Vetëm kështu mund ta mbajmë fuqinë punëtore në vendet tona dhe të zvogëlojmë diferencën krahasuar me BE-në", përfundon Shahini.

Trendet e tregut të punës

Megjithatë, për ekonomistin nga Prishtina, Besnik Avdijaj, të dhënat nga raporti i Komisionit Evropian mbi uljen e shkallës së papunësisë në Ballkanin Perëndimor duhen parë me kusht, sepse kjo pamje është shumë më pak optimiste për shkak të trendeve të migrimit dhe mangësive strukturore të vendeve të Ballkanit Perëndimor.

“Situata e përgjithshme e punësimit në vendet e Ballkanit Perëndimor po përmirësohet, por rajoni ende mbetet prapa mesatares së BE-së në shumë tregues. Kur ndodh një rënie e rritjes ekonomike, ulja e papunësisë nuk do të thotë domosdoshmërisht zhvillim ekonomik real. Kur këto të dhëna krahasohen me trendet migratore dhe problemet strukturore në vendet e rajonit, pamja bëhet edhe më pak optimiste,” thekson Avdijaj për Kosovo online.

Ai shpjegon se shumica e raporteve tregojnë se të rinjtë dhe gratë kanë shkallët më të larta të papunësisë.

“Punëtorët me punë të plotë shënojnë rezultate më të mira në sektorë si shërbimet shtëpiake, ndërtimtaria dhe disa degë të industrisë prodhuese. Zonat rurale ende mbeten prapa qendrave urbane për sa i përket qasjes në punë, ndërsa personat me kualifikime më të ulëta janë më të ekspozuar ndaj mospërputhjes mes ofertës dhe kërkesës në tregun e punës,” thotë ky ekonomist.

Ai shton se trendet në tregun e punës janë të lidhura ngushtë me ndryshimet globale në rrjedhat ekonomike, prandaj kërkesa për profesione në fushën e teknologjisë së informacionit është rritur në dekadat e fundit.

"Për shkak të plakjes së popullsisë dhe lindjeve të ulëta, kërkesa për personel në shërbimet shëndetësore pritet të rritet. Sektori i ndërtimit dhe tregu i pasurive të paluajtshme aktualisht po përjetojnë rritje të lartë, por nuk është e sigurt se sa e qëndrueshme do të jetë kjo rritje, duke pasur parasysh rritjen e çmimeve dhe uljen e disponueshmërisë së fuqisë punëtore të interesuar. Prandaj shumë kompani po i drejtohen vendeve më të largëta në kërkim të fuqisë punëtore më të lirë”, saktëson Avdijaj.

Ai beson se turizmi dhe mikpritja po bëhen sektorë gjithnjë e më fitimprurës, veçanërisht në vendet bregdetare si Shqipëria dhe Mali i Zi, gjë që i bën ato tërheqëse për sipërmarrësit dhe punëtorët.

Njëkohësisht "për shkak të mospërputhjes midis aftësive dhe nevojave të tregut", shumë sektorë po kalojnë nëpër transformim, kështu që rikualifikimi për profesione të reja është më i shpeshtë.

Ai vëren se ky fenomen është gjithnjë e më i dukshëm brenda kompanive në mënyrë që të "përshtatet fuqia punëtore me kërkesat e reja".

Avdijaj thotë se nuk ka të dhëna të sakta mbi migrimin e fuqisë punëtore gjatë sezonit të verës së këtij viti, por se "trendet ekonomike tregojnë rritje të aktivitetit në të gjithë sektorët, veçanërisht në turizëm dhe mikpritje".

"Trendet e përgjithshme të migrimit tregojnë një dëshirë të fortë të fuqisë punëtore për t'u zhvendosur në ekonomi më të zhvilluara evropiane për një standard më të mirë jetese. Ndër vendet më tërheqëse janë Gjermania, Zvicra, Austria, Franca, Italia, vendet skandinave, si dhe destinacione më të afërta si Kroacia dhe Sllovenia", thekson Avdijaj.

"Rekordi" shqiptar

Specifikë për Ballkanin Perëndimor është edhe vështirësia në punësimin e të rinjve dhe punëtorëve mbi moshën 50 vjeç.

Eksperti i financimeve nga BE-ja dhe kapitalit të rrezikut nga Tirana, Ergis Sefa, thekson se Shqipëria vazhdon të jetë rekordmbajtëse jo vetëm në rajon, por edhe në Evropë për papunësinë e të rinjve deri në 30 vjeç.

"Fatkeqësisht, ekziston një dallim në nivelin e punësimit sipas grupeve të moshës. Është karakteristike që Shqipëria, në krahasim me rajonin dhe sigurisht me vendet e BE-së, ka përqindjen më të lartë të papunësisë në mesin e të rinjve nga 18 deri në 30 vjeç", thotë Sefa në një intervistë për Kosovo online.

Në këtë ndikojnë një sërë faktorësh, ndër të cilët janë edhe migrimet.

Sefa thekson gjithashtu mungesën e interesimit të të rinjve për të ndjekur shkolla që ofrojnë edukim për profesione deficitare.

“Fakti mbetet që kemi një shkallë papunësie në mesin e të rinjve që është pothuajse dy herë më e lartë në krahasim me atë të përgjithshme dhe me vendet e tjera. Nëse shkalla e përgjithshme e papunësisë është 8.8 për qind, te të rinjtë ajo arrin në 19 për qind – pra më shumë se dyfish. Ky është niveli më i lartë në rajon,” paralajmëron Sefa.

Nga ana tjetër, Shqipëria është gjithashtu një vend që është në krye të rajonit për sa i përket shkallës së uljes së papunësisë, e cila është nga 9.5 në 8.8 përqind.

“Por jo vetëm për shkak të rritjes së numrit të vendeve të punës apo sepse vazhdojnë të krijohen vende të reja pune, por edhe për shkak të faktit që ka një largim të fuqisë punëtore, kryesisht të rinjve që po ikin, kryesisht drejt BE,” thekson Sefa.

Ai shpjegon se arsyeja është rritja e punësimit në sektorin e shërbimeve, veçanërisht gjatë muajve të verës në fushën e turizmit.

“Turizmi është sektori që ka peshën kryesore, por kemi rritje edhe në disa sektorë të tjerë më specifikë, siç është sektori i teknologjive të informacionit. Ky është gjithashtu sektori me pagat më të larta, megjithëse edhe në sektorin e turizmit kemi një rritje të konsiderueshme të pagave,” thekson ky analist.

Ai thekson gjithashtu se analiza tregon dy probleme kryesore kur bëhet fjalë për tregun e punës në Shqipëri.

"Problemi i parë është se sektorët që patën rezultate më të këqija, siç është bujqësia, po shkojnë drejt zhdukjes, domethënë drejt një rënieje të ndjeshme të fuqisë punëtore në këta sektorë. Kjo mund të krijojë një valë të re emigrimi të fuqisë punëtore nga bujqësia dhe sektorët e lidhur me të. Problemi i dytë ka të bëjë me ndryshimin e aftësive teknike që kërkon tregu i punës. Ne tashmë kemi disa profesione specifike, dhe ato kërkojnë arsim të ri teknik dhe profesional, dhe të rinjtë dhe të rejat duhet të shkojnë në atë drejtim, dhe të ndjekin më pak arsim të përgjithshëm në fushën e ekonomisë, drejtësisë ose degëve të tjera të ngjashme", beson Sefa.

Ai thotë se në Shqipëri është mundësuar aftësimi profesional dhe se të rinjtë kanë mundësi që, përmes qendrave publike apo private për trajnim profesional, të ndjekin kurse të ndryshme me qëllim që të përshtaten me kërkesat e tregut të punës.

Nga ana tjetër, sektori i ekonomisë po përballet me humbje të fuqisë punëtore në fushën e bujqësisë, por edhe në fushen e fasonërisë.

“Arsyeja është rënia e vlerës së euros dhe forcimi i lekut shqiptar, por edhe ndryshimi i strukturës së kërkesës. Sot ka më pak kërkesë për produkte të thjeshta industriale, ndërkohë që është rritur kërkesa për produkte me cilësi më të lartë. Fuqia punëtore në këto kategori ka dy zgjedhje. Ose duhet të rikualifikohet, pra të rrisë nivelin profesional, sepse produktet që kërkohen janë gjithnjë e më të sofistikuara. Ose do të duhet të ndryshojë profesion, sepse këto sektorë të ekonomisë duhet ose të transformohen për të qenë konkurrues, ose do të veniten dhe do të zhduken,” përfundon Sefa.

Oferta dhe kërkesa

Sipas të dhënave të Agjencisë për Punësim të Maqedonisë së Veriut, kjo vend po shënon nga viti në vit një trend të uljes së papunësisë, por ende mungojnë punëtorët e kualifikuar.

“Trendi i uljes së papunësisë në Maqedoni vazhdon edhe këtë vit. Në tremujorin e parë, shkalla e papunësisë ishte 11.7 për qind, që është një ulje prej 1.2 pikë përqindjeje në krahasim me tremujorin e parë të vitit 2024. Nga ana tjetër, vërejmë një rritje të shkallës së punësimit, e cila në tremujorin e parë të vitit 2025 ishte 46.3 për qind, që është 0.9 për qind më shumë krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit të kaluar”, thotë në intervistë për Kosovo online Bilana Zhivkovska nga Agjencia për Punësim e Maqedonisë së Veriut.

Sipas të dhënave të kësaj Agjencie, deri në qershor në Maqedoninë e Veriut janë regjistruar 97.157 persona të papunë.
Zhivkovska shpjegon se karakteristika kryesore e tregut të punës në këtë vend është “mospërputhja mes ofertës dhe kërkesës” për fuqi punëtore.

“Ende ka një numër të madh sektorësh ku nuk mund të gjenden punëtorë të kualifikuar për vendet e lira të punës, sepse kandidatët potencialë nuk kanë kualifikimet dhe aftësitë e nevojshme për ato pozita,” thekson ajo.

Nga ana tjetër, kërkesa më e madhe është për personel në fushën e industrisë së IT-së.

“Kjo është veçanërisht tërheqëse për të rinjtë që kërkojnë punë në ndonjë nga segmentet e industrisë së IT-së. Nuk është rastësi që është kështu. Kushtet e punës që ofrojnë kompanitë e IT-së janë shumë më të favorshme. Mundësitë për avancim në karrierë janë gjithashtu të mëdha, pagat janë atraktive, dhe këto kompani investojnë edhe në trajnime shtesë dhe certifikime për të punësuarit, gjë që e rrit më tej konkurrueshmërinë e tyre në tregun e punës”, thotë Zhivkovska.

Ndër profesionet më të kërkuara në Maqedoninë e Veriut janë edhe punët në industrinë elektroteknike dhe mekanike: inxhinierët dhe inxhinierët mekanikë.

“Jo më pak është edhe kërkesa në ndërtimtari dhe për arkitektë. Gjithashtu, janë shumë të kërkuara profesionet në sektorin e mikpritjes dhe turizmit. Kërkohen kamarierë, kuzhinierë, menaxherë…”, zbulon shefja e Departamentit për Marrëdhënie me Publikun, Komunikime dhe Bashkëpunim Ndërkombëtar në Agjencinë për Punësim të Republikës së Maqedonisë së Veriut.

Sipas të dhënave të kësaj Agjencie, në Maqedoninë e Veriut kryesisht nuk arrijnë të gjejnë punë punëtorët që kanë vetëm shkollë fillore ose as atë.

“60 përqind e të regjistruarve si të papunë janë persona që nuk arrijnë të gjejnë punë. Vetë fakti që këta njerëz nuk kanë arsim, nënkupton që zakonisht nuk posedojnë asnjë kualifikim. Janë persona pa profesion dhe për këtë arsye është e vështirë t’i vendosësh në tregun e punës. Është shumë e vështirë për ta të punësohen”, përfundon Zhivkovska.

Kjo kategori përfshin edhe punëtorët që janë mbi 55 vjeç, pavarësisht faktit që ata posedojnë njohuri dhe aftësi praktike pune.

Në të njëjtën kohë, të rinjtë me arsim të lartë kanë gjithashtu një problem në punësim, dhe ky është një problem që kjo Agjenci po përpiqet ta kapërcejë.

"Të rinjtë me arsim të lartë e kanë më të vështirë të gjejnë rrugën e tyre në tregun e punës në segmente të caktuara sepse punëdhënësit po kërkojnë gjithnjë e më shumë njohuri dhe aftësi praktike përveç një diplome që njerëzit që sapo kanë mbaruar universitetin nuk e kanë", vëren ky ekspert.

Punëtorët në Maqedoninë e Veriut janë gjithnjë e më të vetëdijshëm se rikualifikimi është mënyra më e mirë për punësim të ri.

Zhivkovska thekson se kjo është më e dukshme tek të rinjtë.

"Një nga trendet pozitive është ndërgjegjësimi në rritje i njerëzve se ata kanë nevojë për përmirësim, mbi të gjitha në fushën e aftësive të IT-së dhe aftësive dixhitale. Shumë të rinj, por jo vetëm ata, tregojnë interes për rikualifikim në fushën e IT-së, marketingut dixhital, dizajnit grafik e të ngjashme, dhe ka iniciativa të shumta për këtë, si private ashtu edhe shtetërore", thotë Zhivkovska.

Ajo shton se një numër i madh punëtorësh janë të vetëdijshëm se profesionet tradicionale po zëvendësohen nga automatizimi dhe teknologjitë e reja, kështu që ata përpiqen të ndjekin këtë trend.

Megjithatë, pengesat më të mëdha janë motivimi i ulët midis të papunëve sepse disa kurse, veçanërisht për sektorin e IT-së, janë të shtrenjta, të shkaktuara nga çmimi i lartë i kurseve, si dhe nga fakti se kjo nënkupton një ndryshim të mjedisit.

Gjithashtu e sheh problemin kryesor në faktin se pas rikualifikimit nuk ka garanci se personi do të gjejë një punë të re.

Në Maqedoninë e Veriut, profesionet më të kërkuara vitet e fundit lidhen me teknologjitë e IT-së. Kërkohen zhvillues, inxhinierë softuerësh, inxhinierë të të dhënave, inxhinierë të sigurisë kibernetike, ekspertë të inteligjencës artificiale e të ngjashëm.

Por nuk ka më pak kërkesë për mjekë, farmacistë, infermierë, teknikë laboratori, inxhinierë civilë, arkitektë...

"Ka mungesë të personelit teknik si teknikë elektrikë, teknikë mekanikë e të ngjashëm. Në fushën e arsimit, ka mungesë mësuesish, veçanërisht mësues të fizikës, matematikës, gjuhëve dhe shkencave kompjuterike. Kërkesa për personel në sektorin e energjisë së rinovueshme dhe ekologjisë është gjithashtu në rritje. Po bëhen përpjekje për t'i bërë këto profesione më tërheqëse", thekson Zhivkovska.

Nga ana tjetër, ka më pak kërkesë për ekonomistë dhe juristë.

"Ende ka kërkesë për ta, por për shkak të konkurrencës së lartë, punëdhënësit kërkojnë që ata të kenë disa aftësi shtesë, jo vetëm një diplomë në drejtësi ose ekonomi, por edhe disa aftësi shtesë për punën", shpjegon Zhivkovska.

Maqedonia e Veriut nuk është imune ndaj "migrimit sezonal" dhe punëtorët shkojnë më shpesh në Kroaci gjatë verës.

"Ajo për të cilën nuk shqetësohemi më është migrimi i vazhdueshëm i personelit me arsim të lartë, i cili shkon kryesisht në Itali, Gjermani dhe Austri. Dhe sigurisht, ne ndërmarrim iniciativa, të paktën për ata studentë tanë që studiojnë jashtë vendit, për të krijuar kushte që ata të transferojnë njohuritë e tyre dhe t'i zbatojnë ato praktikisht në vendin tonë", përfundon Zhivkovska.