Tregu i punës në rajon: Cilat profile mungojnë dhe pse koncepti “një profesion për gjithë jetën” është tejkaluar?

Shkalla e papunësisë në rajon varion nga 8 deri në 14 për qind, më e larta është në Kosovë, ndërsa më e ulëta në Shqipëri. Shifrat ndryshojnë nga tremujori në tremujor, por ajo që prej kohësh mbetet konstante dhe e përbashkët për të gjithë është mungesa e fuqisë punëtore në ndërtimtari, transport dhe hotielieri. Nuk bëhet fjalë vetëm për zanatçinj, por edhe për punonjës me kualifikim të lartë. Ekspertët ekonomikë, bashkëbisedues të Kosovo online, theksojnë problemin e mospërputhjes mes ofertës dhe kërkesës për kuadro, gjë që sjell si pasojë importin e punëtorëve në profesione ku rikualifikimi i shpejtë nuk është i mundur. Ata paralajmërojnë gjithashtu se inteligjenca artificiale po e ndryshon konceptin: një profesion për gjithë jetën.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Si një nga sfidat kryesore me të cilat përballet rajoni, ekspertët veçojnë mospërputhjen e arsimit me kërkesat e tregut të punës.

Inteligjenca artificiale, theksojnë ata, do të ndryshojë mënyrën e punës në disa pozicione të caktuara dhe imponon përshtatje, sidomos nevojën për rikualifikim në mënyrë që të përdoren mjetet që ofron IA.

Emigrimi i fuqisë punëtore, paralajmërojnë gjithashtu, nuk motivohet më vetëm nga pagat më të larta, por edhe nga fakti që të rinjtë, të cilët më së shumti largohen jashtë vendit, kërkojnë cilësi më të mirë jete dhe kushte më të mira pune.

Nga Kosova çdo vit largohen pothuajse 50.000 njerëz dhe, sipas Agim Shahinit, kryetar i Aleancës Kosovare të Bizneseve, bëhet fjalë për kuadro profesionale.

Edhe pse sipas të dhënave të Agjencisë së Statistikave të Kosovës shkalla e papunësisë është 13,9 për qind, Shahini për Kosovo online thotë se fuqia punëtore joaktive është mbi 51 për qind dhe se papunësia mbetet një problem i madh.

Problemi më i madh, sipas tij, është se gratë përbëjnë më shumë se 60 për qind të atyre që presin një vend pune.

“Qeveria e Kosovës nuk ka strategji se si të zhvillohen vende të reja pune, si të zhvillohet ekonomia dhe si të ecim përpara sa i përket papunësisë. Papunësia është e njëjtë në të gjithë Kosovën, përqindjet janë të ngjashme”, thekson ai dhe shton se, krahasuar me rajonin, Kosova ka nivelin më të lartë të papunësisë.

Nga ana tjetër, eksperti ekonomik nga Tirana, Eduard Gjokutaj, thekson se vlerësohet që Shqipëria ka pasur papunësinë më të ulët në rajon në tremujorin e katërt të vitit 2025, me 8,3 për qind. Kjo, sipas tij, është rezultat si i rritjes ekonomike, ashtu edhe i rënies së popullsisë, gjë që ka bërë që kërkesa në tregun e punës të mos plotësohet.

Shkalla e regjistruar e papunësisë në Serbi, sipas Lilana Pavloviq nga Unioni i Punëdhënësve të Serbisë, është nën 9 për qind.

“Këto janë të dhëna nga Shërbimi Kombëtar i Punësimit, por sigurisht që ky numër është ndoshta më i madh nëse përfshijmë edhe ata që nuk janë të regjistruar në këtë shërbim”, shpjegon Pavloviq.

Sipas të dhënave zyrtare të Entit Shtetëror të Statistikave të Maqedonisë së Veriut, kjo vend shënon trend pozitiv në tregun e punës dhe në vitet e fundit papunësia është në rënie.

Krahasuar me vitin 2020, kur ishte 16 për qind, sipas Natasha Janevska, këshilltare për arsim në kabinetin e kryetarit të Odës Ekonomike të Maqedonisë së Veriut, në dy vitet e fundit ajo është ulur dhe tani është 11,5 për qind.

Kjo është arritur, shpjegon Janevska, përmes politikave aktive të qeverisë dhe masave që zbatohen, duke organizuar trajnime për profesionet e kërkuara bazuar në informacionet e mbledhura nga institucione të ndryshme. Një faktor tjetër është arsimi dual.

“Tashmë kemi gjeneratën e parë që është punësuar menjëherë pas përfundimit të shkollimit, në përputhje me nevojat e kompanive”, theksoi Janevska për Kosovo online.

Edhe në Maqedoninë e Veriut një pjesë e madhe e popullsisë në moshë pune është joaktive, ndërsa Janevska thekson edhe papunësinë strukturore, që nënkupton mospërputhjen mes ofertës dhe kërkesës – pra ajo që ofrohet nuk përputhet me nevojat.

Importi i fuqisë punëtore

Ndërsa disa kërkojnë punë, për disa profesione nuk ka mjaftueshëm fuqi punëtore.

Siç thekson Pavloviq për Kosovo online, Serbisë i mungojnë inxhinierë mekanikë dhe ndërtimi, arkitektë, personel mjekësor dhe mjekë, ndërsa për nga importi i fuqisë punëtore dominojnë sektorët e ndërtimit dhe transportit.

Në pesë vitet e fundit, siç thekson ajo, është vërejtur një deficit i theksuar i kuadrove në industrinë e ndërtimit.

“Kjo ishte e orientuar veçanërisht drejt profesioneve zejtare si muratorë, bojaxhinj, marangozë, pllaka-shtrues. Më pas sektori i transportit u shfaq si shumë i rrezikuar, pasi mungonin shoferët. Ndërsa tani, pas këtyre pesë viteve, pothuajse nuk ka sektor ekonomik ku të mos ketë mungesë kuadrosh. Na mungojnë edhe profesionistë shumë të kualifikuar, si inxhinierë mekanikë, inxhinierë ndërtimi, arkitektë, personel mjekësor dhe mjekë”, thotë bashkëbiseduesja jonë.

Ajo shton se Serbia importon kuadro që nuk i ka ose për profesione ku rikualifikimi i shpejtë nuk është i mundur. Punëtorët e parë që erdhën ishin në sektorin e ndërtimit.

“Dhe ata kryesisht bëjnë pjesë në fuqi punëtore të kualifikuar, qoftë në ndërtimin e lartë apo atë të ulët. Të gjithë jemi dëshmitarë se kush na vozit nëpër qytet, kështu që sektori i transportit është gjithashtu shumë i theksuar kur bëhet fjalë për importin e fuqisë punëtore. Kohët e fundit edhe sektori i hotelerisë i është drejtuar importit të punëtorëve”, thotë bashkëbiseduesja jonë.

Nga ana tjetër, nga Serbia largohen njerëz që, siç thotë ajo, shkojnë “për bukën e gojës”, pra ata që në profesionin e tyre nuk marrin shpërblim adekuat në aspektin e pagës apo kushteve të jetesës.

“Është e vështirë të përcaktohen kategoritë specifike të profesioneve, por në përgjithësi largohen kryesisht njerëz me arsim të lartë”, thekson Pavloviq.

Gjokutaj për Kosovo online thotë se Shqipëria importon punëtorë për shërbime bazë, kryesisht në industrinë e turizmit, ndërtim dhe sektorë të tjerë shërbimesh, përfshirë bujqësinë. Sipas tij, importi i ekspertëve të nivelit të lartë është më i vogël, edhe pse qeveria ka ndërmarrë masa fiskale stimuluese për të ashtuquajturit nomadë digjitalë, duke ofruar mundësi punësimi në distancë në sektorin e teknologjisë.

Mungesa e njohurive praktike

Si problem që ai e sheh në të gjithë rajonin, ai veçon mospërputhjen e arsimit me kërkesat e tregut.

“Kjo është më e dukshme në Shqipëri, ku shkollat profesionale nuk ofrojnë njohuri praktike për krijimin e profesionistëve të vërtetë. Shkollat tona nuk ofrojnë specializim në profesione ku ekonomia ka më shumë nevojë. Ekonomia jonë bazohet në shërbime, ndërtim dhe produkte bujqësore, ndërsa shkollat nuk ofrojnë një specializim të tillë”, thekson Gjokutaj.

E njëjta gjë, shton ai, ndodh edhe në vende të tjera – Kosovë, Serbi, Mal të Zi – por ato kanë specifika të tilla që kanë më pak largim të fuqisë punëtore të kualifikuar dhe nevojë më të vogël për të importuar punonjës të tillë nga jashtë.

Janevska thekson se në Maqedoninë e Veriut prej kohësh është trend mungesa e fuqisë punëtore në sektorë si ndërtimtaria, hoteleria, turizmi dhe industria ushqimore, ndërsa në disa sektorë të tjerë ka tepricë të punësimit.

“Në administratën publike ndoshta një pjesë e madhe duhet të zvogëlohet gradualisht në favor të fuqisë punëtore që i nevojitet sektorit të biznesit”, vlerëson ajo.

Sa i përket emigrimit të fuqisë punëtore, siç thekson, më nuk bëhet fjalë vetëm për arsye financiare.

“Të rinjtë tani duan cilësi më të mirë jete, standard më të lartë jetese dhe kushte më të mira pune që i gjejnë në vendet evropiane”, thekson Janevska.

Maqedoninë e Veriut, sipas saj, e braktisin si ata me kualifikime të ulëta, ashtu edhe ata me arsim të lartë.

“Më së shpeshti janë nga sektori i hotelerisë dhe turizmit, kamerierë, kuzhinierë, nga ndërtimtaria, makineria, bravandreqës, saldatorë, muratorë, hidraulikë që kërkohen në BE. Largohen edhe nga shërbimet, nga industria ushqimore, si dhe makineristë dhe shoferë”, rendit ajo.

Ndërkohë, në këtë vend më së shumti vijnë punëtorë të huaj nga Turqia, Nepali, India, Filipinet, por edhe nga Kosova, Shqipëria dhe Serbia.

“Fatkeqësisht, një pjesë e madhe e fuqisë sonë punëtore që largohet janë kuadro me arsim të lartë, ndërsa në vend vijnë punëtorë me kualifikime të ulëta. Ajo që na ikën, na kthehet përmes importit të fuqisë punëtore”, shpjegon Janevska.

Ndikimi i inteligjencës artificiale

Në pyetjen nëse inteligjenca artificiale tashmë ka sjellë ndryshime në tregun e punës në rajon, përgjigjet janë pohuese.

Pavloviq thekson se ndikimi i saj ndihet që tani dhe se IA do të ndryshojë ndjeshëm mënyrën e punës në një periudhë shumë të shkurtër.

“Në këtë moment, inteligjenca artificiale mund të zëvendësojë të gjitha punët që përsëriten. Këto janë punë repetitive, që lidhen kryesisht me administratën dhe sektorin financiar. Në bankë gjithnjë e më shumë përdorim modele digjitale për tërheqjen e parave dhe na duhen gjithnjë e më pak punonjës në sportele. Nuk ka arsye për frikë se vendet e punës do të zhduken; thjesht inteligjenca artificiale do të ndryshojë mënyrën se si do të punohet në disa pozicione. Patjetër që duhet të dalim nga koncepti ‘një profesion për gjithë jetën’. Do të duhet të përshtatemi dhe të mësojmë si të përdorim mjetet që ofron inteligjenca artificiale”, thekson Pavloviq.

Edhe Janevska thotë se inteligjenca artificiale tashmë ka sjellë ndryshime indirekte në tregun e punës. Sipas saj, është krijuar nevoja që njerëzit të kenë aftësi digjitale, gjë që kërkon ndryshime në sistemin arsimor, në mënyrë që nxënësit që përfundojnë arsimin fillor dhe të mesëm të jenë të përgatitur për tregun e punës.

“Mund të themi se nuk do të ketë largime nga puna apo zhdukje profesionesh, por është e domosdoshme rikualifikimi dhe trajnimi i punonjësve për këto aftësi digjitale. Inteligjencës artificiale nuk duhet t’i lejojmë të na udhëheqë, por ta përdorim si mjet që ndihmon në jetë. Janë krijuar edhe profesione të reja si analistë të të dhënave dhe inxhinierë IT, shumë të kërkuar. Kjo ka sjellë edhe digjitalizimin e proceseve administrative dhe njerëzit që do të punojnë në këto profesione duhet të kenë këto aftësi digjitale nëse duan të mbijetojnë në tregun e punës”, thekson Janevska.

Sipas Shahinit, inteligjenca artificiale në Kosovë ende nuk është shumë e zhvilluar, por duke qenë se zëvendëson shumë njerëz, sidomos në administratë, ai pret që kjo të reflektohet në uljen e numrit të vendeve të punës.