Dimiq: Nëse prej Kosovës në Shqipëri hyn islami radikal, do t’a shpërbëjë atë

Historiani dhe anëtari afatgjatë i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Sërbisë, Ljubodrag Dimiq, beson se qendra e të gjithë shqiptarëve është në Tiranë, jo në Kosovë, ndonëse prej një shekulli po tentohet të imponohet për të qenë “koka e Shqipërisë”. Dimiq në intervistën për të përjavshmen Ekspres, paralajmëron se nëse “Islami radikal nga Kosova hyn në Shqipëri, do t’a shpërbëjë atë”. Ai bën të ditur se me siguri do të vijë koha për pajtimin o popujve dhe shteteve që grinden mes tyre në Ballkan, sepse siç thotë ai, “armiqësitë e përhershme janë të panatyrshme dhe nuk i sjellin dobi askujt” dhe fton që sa më parë sërbët të zgjidhin ndasitë mes tyre e më pas me shqiptarët, si dhe me popujt e tjerë në rajon, të fillojnë bisedime për pajtim.

Në një bisedë të mëhershme keni thënë se historianët tanë duhet të bisedojnë me kolegët e tyre nga Bullgaria. Përse më së pari me bullgarët mes të gjithë popujve dhe vendeve të tjera në Ballkan të cilat kanë qenë në luftë të përgjakshme civile para më pak se 30 vjetësh?

Para së gjithash me Bullgarinë fqinje prej dekadash kemi pasur marrëdhënie të mira, çka është fillim i mirë. Dhe e rëndësishme është që të kemi distancë kohore nga konfliktet e fundit të luftës, e cila do t'u jepte mundësi historianëve të dy vendeve, të shikojnë me kriticizëm, shkaqet e konfliktit, si dhe përfitimet e pajtimit të sinqertë. A do të pajtohemi me të gjitha dilemat? Me shumë mundësi jo, por e rëndësishme është të tentojmë sepse çdo bisedë është e detyrueshme, çdo bisedë mbart me vete një shkallë të caktuar serioziteti dhe detyrimi që nuk mund të gjykoni diçka në bazë se nuk e di se çfarë, por në bazë të fakteve, në bazë të rrethanave, në bazë të të dhënave.

Me bullgarët kemi bërë katër apo pesë luftëra?

Kemi katër luftëra. Qysh nga viti 1878 d.m.th. kur lindi shteti i pavarur sërb pas robërisë turke, kemi pasur luftë në vitin 1885, pastaj dy luftëra ballkanike në 1912 dhe 1913, kemi pastaj Luftën e Parë dhe të Dytë Botërore ku ishim në anë të ndryshme. Kemi pasur edhe marrëveshje-keqkuptime nga vitet e ‘90. Ky nuk ishte konflikt, por ishin sanksione. Në parim, material i mjaftueshëm për t'u ulur dhe për të biseduar seriozisht-në Beograd-dhe në Sofje. E njëjta gjë duhet bërë me shqiptarët, por edhe me hungarezët. Me këto shtete kemi marrëdhënie të mira shtetërore çka është pikënisje inkurajuese për të diskutuar disa çështje të pazgjidhura. Për t’a racionalizuar. Njerëzit përmes bisedave, bazuar në fakte shkencore, duhet të largojnë keqkuptimet. Pavarësisht se me Rumaninë kurrë nuk kemi qenë në konflikt, por kjo nuk është arsye që dhe me ta të flasim.

Kur përmendni shqiptarët, a po mendoni për shtetin e Shqipërisë?

Po, mendoj për shtetin e Shqipërisë. Kur them me shqiptarët, mendoj se qendra e të gjithë shqiptarëve është në Tiranë dhe jo në Kosovë. Vetëm nëse Kosova nuk i imponohet Tiranës, çka tashmë e bën në shumë mënyra. Kosova kërkon prej një shekulli të jetë “koka e Shqipërisë”. Dhe kjo kokë e Shqipërisë do të ishte, siç janë gjërat tani, kryesisht islamike. Islamistike. Çka devijon nga Shqipëria, vendi i tre besimeve dhe devijon nga ajo e drejtë të cilën shqiptarët i kanë imponuar vetes se shqiptaria është feja e vetme për shqiptarët. Bëhu ti mysliman, ortodoks apo katolik, por shqiptaria është feja e vetme. Shqiptarët në Shqipëri kanë një vizion të tillë të bashkimit kombëtar-shtetëror. E nëse atyre në vend u hyn ky radikalizëm islamik nga Kosova, do t'i shkatërrojë ata.

Po thoni se është vendimtare që bisedimet e pajtimit të nisin për të treguar vullnet të mirë dhe të ndërsjelltë, pavarësisht se kush është ulur në tryezën e bisedimeve?

Mendoj se është vendimtare që ata t’i nisin, që njerëzit të ulen dhe të bisedojnë. Pa ndonjë detyrim për t’u pajtuar apo jo, por për të folur. Kjo na pret edhe me kroatët edhe me myslimanët, ndoshta edhe para se mjedisi i përmendur të vihet në pikëpyetje. Nëse mund të flasim, nënkuptohet që nuk kemi përse të zihemi më nesër, pasnesër. Kështu që nëse filloni këtë iniciativë, ajo është jashtëzakonisht fisnike, ajo është afatgjatë, por do të ishte mirë për ne në kuadrin sërb, ndoshta ky është hapi i parë, të ulemi dhe të shohim kush jemi, çfarë jemi.

Egziston besim se sërbët, para gjithë të tjerëve, do të duhej të pajtoheshin mes tyre. Në Sërbi vijon të luftohet mes çetnikëve dhe partizanëve, Karagjorgjeviqët-Obrenoviqët, e para dhe e dyta Sërbi...

Ne historianëve prej kohësh n’a mundon kjo pyetje: si të pajtohemi mes vetes. Para së gjithash, na duhet të gjejmë-çka është racionale dhe çfarë është fiksim i prodhuar. Që t’i vendosim pikën pyetjes pro dhe kundër Titos. Këtë pyetje nuk mundemi t’a shmangim, figura qëndrore e të kaluarës. Shumë më tepër kundër Titos, pro Titos etj. Ky i fundit është e të shkuarës, ishte shefi kryesor për 50 vjet. Për të përcaktuar faktikisht se çfarë ishte e mirë dhe çfarë ishte e keqe në kohën e tij dhe që historia t'i hetojë këto pyetje. Ndërsa jemi të ndarë në të gjitha shtresat, në konflikt jemi vetëm me veten deri në budallallëk. Epo prej andej filloi, nga sërbizmi, e mandej sërbët në zonën përreth: në Mal të Zi, Bosnjë-Hercegovinë, Kroaci dhe në fund të fundit në Maqedoni. Vetëm atëherë duhet të fillojmë të flasim rreth pajtimit me-bullgarë, rumunët, hungarezët, grekët, shqiptarët, kroatët, myslimanët. Por, tani jam fare i sigurt, thelbi është të nisim nga pajtimi ynë i brendshëm, t’a kufizojmë në fakte historiko-shkencore... pastaj të flasim kritikisht, seriozisht për ndasitë tona...

Besoj se do të ishte e lehtë të dakordësohesh dhe pajtohesh me shqiptarët dhe kroatët, sesa me ndasitë në Sërbi?

“Sot, kur ndez televizorin, e njeh saktësisht se kush është çetnik e kush partizan, kush për Sërbinë europiane e kush për atë gjermane, kush është me rusët e kush është me NATO-n.... Problemi është, besoj, në atë çka se pak njerëz në përgjithësi kanë mendim kritik. Nevojitet të konfirmojmë çfarë është emëruesi i përbashkët dhe në ndonjë kohë kur ka qenë njëri, i dyti, i treti. Çfarë është bashkëpunimi, cila është fitorja e palës në luftë, në cilën anë ke qenë. Humbja, disfata e palës në luftë në cilën palë ke qenë. Kjo vazhdon dhe rendi u vendos në vitin 1945, e zgjati deri në vitin 1985 ose deri në rënien e Murit të Berlinit.

Nga erdhën kaq shumë ndasi në vend, ato ekzistonin edhe në kohën e Jovan Skerlliqit, madje edhe para tij?

"Sërbia është e ndarë në dhjetëra pjesë. Por fjalë për fjalë dhjetëra prej tyre. Këto janë për mbretin, kundër mbretit. Për Pashiqin, kundër Pashiqit. Për radikalët, kundër radikalëve. Për demokratët, kundër demokratëve. Egziston pro dhe kundër. Dhe kjo është ajo që më duket më tragjikja tek ne dhe këto për ne janë problemet e fundit më të mëdha. Nuk është fjala për një shekull, gjithçka po anulohet, gjithçka po bëhet e pakuptimtë. Ngado ushtrohet shkatërrim. Kur fillon me sërbët, nga emri, nga besimi ortodoks, nga kisha të cilës i përket, paragjykimet kolektive popullore anulohen. Ose glorifikohen. Prej individëve ose respektohen ose nuk respektohen. Ose pakësohen, i atribuohet disa individëve të tjerë ose disa popujve të tjerë. Me gjithçka qeshim. Një kohë e re që po vjen, një brez i ri. Energjia e gjeneratës dhe konsumi i saj nuk respektohet. Modernizimi interpretohet në mënyra të ndryshme. Mbrojtja e shtetit ndonjëherë konsiderohet tradhëti, ndonjëherë konsiderohet çmenduri, etj. Zgjedhjet e bëra nga populli sërb në shekullin XX, ato të viteve ‘14, ‘18, ‘48, ‘89 zgjedh ndonjë palë. Të gjitha këto janë piketa faktike rreth të cilave na duhet të mendohemi. Dhe le të flasim. Të paktën pesë-gjashtë në një shekull. Së dyti, kemi faktin se tani po ndërtohet histori e re. Nga literatura e teksteve shkollore që ju tregton perëndimi, tek partitë politike që ju ofrojnë secilës vizionin e vet... Dhe kur i mbledh të gjitha, kjo të merr dinjitetin personal. Kjo të merr identitetin, kjo të ndryshon ndërgjegjen kombëtare...”

Ndasitë tona nuk n’a kërcënojnë vetëm ne, ato janë të rrezikshme dhe për popjt e tjerë?

Përvoja jonë-kjo është dhimbja jonë, ndasitë tona. Ndoshta e dimë këtë, me shumë mundësi në mënyrë të përafërt edhe popuj të tjerë janë të ndarë. Dhe kroatët dhe hungarezët dhe rumunët gjithashtu. Por për ne, tragjedia jonë është më e madhja dhe nëse mund t’a zvogëlojmë pak me nje racionale e di, do te ishte mire. Kjo është çështja sërbe. Por kjo nuk është çështje margjinale, por kjo çështje është europiane. Zgjidhja e saj njëkohësisht i kapërcen kufijtë e brendshëm e të jashtëm si të shtetit sërb, ashtu dhe sërbizmit. Kapërcimi i saj i referohet popujve në të cilat sërbët jetojnë ndonjëherë të përzier në atë masë sa nuk mund t'i ndash. Shikoni se në ç’mjedis jetojmë në Sërbi ku diku merr përmasa europiane. Kur ka përmasa europiane, këto janë luftëra europiane dhe ne përzihemi me kënaqësi tek to, ndonëse askush nuk na thërret. Kur shpërthen një luftë e tillë, si kjo në Europë, pas luftës krijohet rend i ri, në 1918. 1945, 1989, etj.. Çështja e popullit sërb shpesh lind në politikën ndërkombëtare. Interesat e fuqive të mëdha në Ballkan, në Mesdhe dhe në Europë janë të përhershme ndërsa sërbët duan të jenë të rëndësishëm dhe të jenë të pranishëm. Kjo ka dhe dimensione ekonomike, kulturore e politike. Potenciali politik dhe këto çështje në këto vertikale, janë prezente prej 130-140 vitesh, çka prodhon pasoja të rënda dhe ato duhen parë në mënyrë gjithëpërfshirëse e racionale e pas kësaj, të tentohet për t'i rregulluar. Sepse nëse udhëheq revolucionin nga viti 1804 deri në 1835 dhe deri në 1875 luftërat ballkanike të viteve 1912-1913. Lufta e Parë Botërore, Lufta e Dytë Botërore e deri në kohën kur ra Muri i Berlinit, faktikisht ke proces permanent që në ndonjë mënyrë ka të bëjë me sërbët. Ka të bëjë me shtetin sërb dhe shtetet sërbe... Ka të bëjë me çështjen e Kosovës e Metohisë dhe në përgjithësi... etj. Kjo kur thua çështja sërbe, është aspekt shtetërorojuridik dhe historik dhe ndërkombëtar dhe i politikës së brendshme, dhe dimension ekonomik, etik, etnik, demografik, territorial, rajonal, gjuhësor, nuk e di cilin dimension ideologjik etj. Ky është kompleks serioz dhe nëse do të nisej me zgjidhjen e dialogut sërb me zgjidhjen e shumë çështjeve duke organizuar ndoshta tema, tubime, biseda, ligjërata. Të zgjidhësh këto çështje, të mendosh rreth tyre pas një viti, atëherë mund të shkosh tek gjiri i tyre, sërbët... popull, kjo është temë derisa nuk del në pension.. Historia jonë dhe popujt përreth në shekullin e XX është me të vërtetë impresionuese. Këtu janë shkaqet, arsyet e luftërave, këtu janë shtetet që kanë lindur, apo zhdukur. Këtu janë individë që janë ngulitur përgjithmonë në vertikale...Këtu janë ulje-ngritjet, ngjarje me domethënie të rëndësishme.  Këtu janë ngjarje që përcaktojnë domethënien e një shekulli të tërë, siç është fillimi i Luftës së Parë Botërore. I gjithë shekulli XX është Lufta e Parë Botërore. Kur ke gjithçka parasysh, ai zë i historianit duhet të dëgjohet. Ai në të gjithë shekullin pas nesh, shpesh është mbytur qoftë politikisht, etikisht, fetarisht, ekonomikisht apo irracionalisht. Dhe kjo njohuri shkencore, ndërkohë që është edhe teorike edhe empirike kur bëhet fjalë për sërbët... protokolli i shekullit, i studiuar dhe i shkrirë, që me ikjen e një epoke, çfarë vjen shkencërisht, çfarë joshkencërisht….Pastaj të duhet 30 vjet për t’a korrigjuar dhe sërish... dhe gjithçka shembet brenda një nate, fillon... etj. Në thelb ajo që ne pajtohemi si historian, është e vërteta për të kaluarën. Ajo duhet përherë të bazohet në burime e këto burime përherë mposhtin gënjeshtrat. Ndërsa në themel rezultati përfundimtar është të mposhtni gënjeshtrën për të kaluarën dhe të përpiqeni të deklaroni racionalen..."

Ku është në këtë rrëfim politika, çfarë thonë tek kjo dhe çfarë thonë politikanët?

Ajo është e pranishme permanente. Ajo përherë do të pyesë, ajo përherë do që shkenca të konfirmojë atë që thonë politikanët. Kur shikoni historinë tonë vertikale në shekullin e XX, ti ke pasur shumë herë periudha kur shkenca dëgjonte politikën dhe keni edhe periudha kur shkenca u përpoq të emancipohej nga politika. Dhe së dyti, në ato periudha kur shkenca dhe shkencëtarët janë emancipuar nga politika, ai nuk është asnjëherë bashkëbiseduesi i dëshiruar i pushtetit. Ai që lavdëron, që poltronon, ai që shtrembëron të vërtetën pushteti i tij e ka shumë të lehtë, por ai që mendon në mënyrë kritike është armiku i çdo pushteti. Pasi është e vërteta për nga natyra e gjërave që e racionalizon pushtetin. Sapo e racionalizon, ajo është e çliruar nga disa kapacitete që e mundësojnë atë të jetë më e fortë dhe më e madhe se sa mund të jetë në parim një shoqëri racionale.

Në projektet për të cilat po flasim, rreth pajtimeve mes popujve të Ballkanit, kjo është shkencë dhe kushton. Kjo do të duhej të monitorohej nga shteti si palë e interesuar sepse përfaqëson interesat e popullit?

"Ashtu është. Kështu duhet të jetë. Shteti serioz duhet të pyesë shkencën serioze dhe të dëgjojë me çfarë serioziteti e thotë shkenca. Dhe jo të dëgjojë atë që dëshiron të dëgjojë. Shkenca serioze duhet të ketë gjithmonë një dozë kritike me vete. Kjo dozë kritike shpeshherë nuk i pelqen pushtetit. Vlen për ne ta kemi në mendje se shtetet kanë pasoja serioze nëse këto mosmarrëveshje mes popujve dhe shoqërive nuk sqarohen shkencërisht dhe pranohen nga të dy palët. Në të kundërt, gjithnjë drejtohet në ndonjë tjetër konflikt. Përjetësimi i disa paragjykimeve të vjetra, gënjeshtra, të pavërteta, kush filloi të dominojë , kush po fiton hapësirë ​​në media. Shikoj atë çfarë po ndodh në Ukrainë dhe ata nuk janë sllavë, nuk janë ortodoksë ... Epo çfarë je ti o njeri ? Ky inxhinieri që momentin politik i’a imponon me dhunë ndonjë shoqërie, kjo përsëritet gjithmonë, pak a shumë i sofistikuar, por gjithmonë përsëritet.

Perëndimi sot ka filozofi që mbështetet në disa mbajtëse dhe një prej të cilave në çdo rast është minimizimi dhe denigrimi dhe heqja e besimit dhe heteroseksualitetit, anulimi i shteteve kombëtare, që fshin pothuajse gjithçka që qytetërimi ka sjellë deri më sot.

Kjo është e saktë. Dhe kjo është ajo që fshin kujtesën historike, ndjesinë historike. Bëhesh dëshmitar i papjekur. Dëmtim i thjeshtë, formim i disa pothuajse-elitave. Keto elita që në Europë tani drejtojnë Bashkimin Europian, nuk ke gjysmë njeri të arsimuar. Gjysma e njeriut të formuar. Gjysmë njeriu që është vetvetja. Nuk ke gjysmë njeriu që nuk është kriminel. Por me ta është e lehtë të ngatërrohesh. Kjo është e njëjta sikur gjysma e politikanëve janë krijesa të ndonjë shteti të thellë, nuk e di se çfarë është kjo... shtete që nuk duan të përmenden me individë dhe emra, ata sundojnë botën, bëjnë lëvizje, bëjnë luftëra, përcaktojnë interesat, përcaktojnë se ku po shkon qytetërimi etj. Diçka që ata harrojnë me vetëdije, diçka që me vetëdije afirmojnë dhe inkurajojnë. Të gjitha këto shkenca klasike do të konsiderohen të tepërta, të panevojshme në kohën e ardhshme ku ka vetëm një kompjuter, më jep informacion kompjuterik, më jep njeriun artificial. Ndërsa për të reflektuar rreth të kaluarës kritike-kujt i duhet kjo. Askujt nuk i duhet.  Kjo anulon të ardhmen e njerëzimit.

Të kthehemi tek historia e pajtimit, ku, siç thatë, gjithçka fillon nga shkencëtarët-historianët. Praktikisht kjo do të thotë se gjërat nisin nga një marrëveshje shkencore mes dy vendeve dhe dy palëve, për të biseduar?

Shkenca e marrëveshjes së konsensusit brenda një kombi, brenda një shteti, shoqërie. Kur ky konsensus, nëse gjendet, shteti është serioz, ajo di çfarë të bëjë. Ajo di të mos bëjë më të njëjtat gabime. Ata që nuk duan t’a kuptojnë racionalisht, ata janë të dënuar që këto gabime t'u përsëriten si brenda korpusit ashtu edhe përreth. Dhe kjo përherë paguhet me sakrifica, ekonomike e njerëzore.

Kur thoni “mes historianëve nisëm rrëfimin rreth domosdoshmërisë së këtyre bisedimeve”. Kjo është Shoqata e Historianëve, Instituti i Historisë...?

Këtë shoqatë, unë ndikimin e saj nuk e ndjej veçse në garat për fëmijë në shkollën fillore. Në rrethin e njerëzve që mendojnë që takojmë në universitet, akademi, arkiva, muze, egziston interes për të vështruar tek e kaluara, për të parë situatën pa asnjë ndjenjë, pa nxitur dallimet, revanshizmin dhe konfliktet të reja. Padituria zakonisht ushqen revanshizmin dhe dija formon një ndërgjegje tolerante që di si ka ndodhur diçka në të kaluarën, si janë bërë gabime, si janë kërkuar daljet, si janë gjetur zgjidhje. Dhe nëse e miraton, ke ndonjë të ardhme të sigurt, që e kaluara të mos përsëritet më, që dhe ne të mos bëjmë të njëjtat gabime fatale. Nuk ka rëndësi nëse është shekulli IX, XX, XXI, XXII apo çdo shekull, sërish do të ndodhë...