Bllokim mallrash, heqje e dinarit... A mund të mbijetojë ekonomia e Kosovës pa bashkëpunim me ekonominë serbe?

“Në rrethanat aktuale, pas të gjitha vendimeve dhe masave të qeverisë së Kurtit, në Kosovë nuk egziston një situatë normale, stabile dhe të parashikueshme të biznesit. Të ardhurat për kokë banori janë dy herë më të ulëta se në Serbi, kështu që bllokada afatgjatë e bashkëpunimit ekonomik, përveç kalkulimit politik për të pamundësuar jetën e serbëve në Kosovë, reflektohet edhe në dobësimin e vazhdueshëm të standardit të jetesës së shqiptarëve.

Përgatiti: Millosh Gariq

Qeveria e Albin Kurtit në vitin e kaluar ka hapur shumë fronte ndaj shtetit të Serbisë dhe serbëve në Kosovë, dhe një nga masat më drastike ka të bëjë me ndërprerjen e të gjitha lidhjeve ekonomike me ekonominë serbe, e cila si finale e ka tani vendim për shfuqizimin e transaksioneve të pagesave dhe ndalimin e përdorimit të dinarit.

Është e qartë se nuk ka shpjegime logjike dhe se vërehet një mungesë e ndonjë qëllimi të mirë në këtë sjellje të autoriteteve të Kosovës, por ajo që bie në sy në veçanti është dëmi i madh që Prishtina me vetëdije po i bën në këtë mënyrë mbarë ekonomisë në Kosovë, e cila tashmë është në nivel shumë të ulët, pra edhe vet shqiptarëve.

Sipas të dhënave të Entit Republikan të Statistikave të Serbisë, gjatë vitit 2022, menjëherë para masave agresive të qeverisë së Kurtit ndaj serbëve në veri të Kosovës, përkundër tensioneve politike në atë kohë, është shënuar një shkëmbim i konsiderueshëm i mallrave me kompanitë kosovare në vlerë rreth u arritën gjysmë miliardë euro. Të dhënat e Odës Ekonomike të Serbisë tregojnë se në atë periudhë vlera e mallrave serbe që kanë shkuar në Kosovë ka arritur në 467.3 milionë euro, ndërsa në drejtim të kundërt kanë ardhur 61.7 milionë mallra. Në anën tjetër, të dhënat nga Kosova tregojnë se gjatë vitit 2022 nga Serbia kanë ardhur mallra në vlerë prej 371.6 milionë euro, ndërsa nga Kosova në Serbi janë eksportuar mallra në vlerë prej 60.7 milionë euro.

Në vend të përparimit të mëtejshëm në bashkëpunim, që ofron koncepti i Ballkanit të Hapur, në të cilin Prishtina refuzon të anëtarësohet, ndërkohë, marrëdhëniet ekonomike janë pezulluar dhe bllokuar plotësisht nga vendimet politike të autoriteteve në Prishtinë, me idenë e qartë për t'ua vështirësuar sa më shumë serbëve dhe përfundimisht të pamundur jetën në Kosovë.

Ekonomistët në Prishtinë paralajmërojnë se ndërprerja e lidhjeve ekonomike është e gabuar dhe e keqe, por gjejnë shpjegime edhe për një “politikë të tillë ekonomike” të Prishtinës.

Ekonomia e tregut, por

Agim Shahini, kryetar i Aleancës së Biznesit të Kosovës, kujton se gjatë vitit 2017, kur u vendos taksa 100 për qind ndaj produkteve serbe, “për 18 muaj çdo gjë u zhvillua normalisht dhe pa produkte serbe”.

“Mirëpo, në kushte normale, në Kosovë nuk duhet të ketë asnjë produkt serb dhe as Serbia nuk duhet të ketë produkte kosovare. Mendoj se të dyja palët duhet të shikojnë si të zhvillojnë ekonominë dhe në asnjë mënyrë të mos mendojnë se mund të bëjnë pa njëra-tjetrën, sepse ne jemi të vegjël në ekonominë globale. Vetëm së bashku të gjitha vendet e Ballkanit mund të jenë më të forta se ekonomia globale, e cila është një konkurrente e fortë në Ballkan, dhe ekonomia globale çdo ditë e shkatërron ekonominë ballkanike, veçanërisht atë të Kosovës, serbe, shqiptare, maqedonase dhe gjithë të tjerat. Është e rëndësishme të bashkëpunojmë, të punojmë, të bashkëpunojmë. Është e rëndësishme që të mos kemi çështje të hapura mes nesh, është e rëndësishme që politikanët të kuptojnë njëherë e mirë se ekonomia nuk mund të ecë përpara me pengesa, ne mund të lëvizim vetëm mallra, kapitale dhe njerëz së bashku, pa asnjë kusht”, tha Shahini për Kosovo online.

Eksperti i ekonomisë nga Prishtina Mustafa Kadriaj për Kosovo online tregon se në periudhën paraprake Serbia ka eksportuar shumë produkte në Kosovë, pavarësisht mohimit të shtetësisë së Kosovës.

“Kosova në parim është e orientuar drejt ekonomisë së tregut dhe duhet të jetë e hapur për bashkëpunim pa marrë parasysh problemet e njohura politike. Kosova ishte e hapur për bashkëpunim ekonomik dhe në fakt Serbia eksportonte shumë produkte në Kosovë. Por, në ekonominë e tregut, lirisht bashkëpunoni aty ku shihni interes ekonomik si biznes, po ashtu edhe shteti, në mënyrë që asnjë shtet nuk mund të diktojë apo bllokojë një tjetër, në këtë rast Serbia nuk mund ta bllokojë Kosovën dhe anasjelltas. Kufijtë dhe tregjet janë të hapura, ndaj çdo përpjekje për të bllokuar një vend tjetër është një bumerang ekonomik për vetë vendin që përpiqet të vendosë barriera”, beson Kadriaj.

Ai shton se duhet të ketë bashkëpunim ekonomik me reciprocitet të plotë ekonomik dhe politik.

“Të them të drejtën shteti i Serbisë ka eksportuar në Kosovë, por në anën tjetër nuk e ka njohur shtetin e Kosovës dhe aq më tepër nuk ka lejuar që mallrat nga Kosova të kalojnë në Serbi, kështu që është fakt. Me këtë logjikë paratë nuk shkojnë dot. Në këtë rast, Kosova dhe Serbia duhet ta shikojnë situatën në rajon nga një këndvështrim ekonomik, duke i dhënë hapësirë ​​bizneseve dhe qytetarëve që të lëvizin lirshëm. Si përfundim, nëse Serbia nuk e ndryshon qasjen ndaj Kosovës, duhet të jetë e qartë se Kosova mund të ndryshojë partnerët e saj ekonomikë dhe tani që po flasim kemi humbje të konsiderueshme, pikërisht si pasojë e sjelljes jokorrekte të Serbisë”, tha Mustafa Kadriaj.

Dëmi për Kosovën është shumë më i madh

Bojan Staniq, ndihmës drejtor i Sektorit për Analiza Strategjike në Odën Ekonomike të Serbisë (OES), tregon se ndikimi negativ i masës për ndalimin e importit të produkteve nga Serbia në Kosovë është reflektuar shumë më tepër në ekonominë e Kosovës sesa në atë serbe.

Staniq për Kosovo online thekson se ekonomia e Kosovës është strukturalisht “e brishtë dhe e dobtë”, prandaj edhe e ndjeshme ndaj të gjitha goditjeve që vijnë nga jashtë.

“Rrjedhimisht, të gjitha masat e miratuara nga Prishtina e rrisin edhe më tej mosbesimin e investitorëve të huaj dhe vendas dhe bllokojnë progresin afarist dhe ekonomik. Kur nisesh nga ai fakt që, për shembull, Kosova ende nuk ka një vlerësim të kredisë, pra këto agjenci të vlerësimit të kredisë nuk e kanë vlerësuar fare vlerësimin e kredisë së Kosovës, kjo do të thotë se territori është shumë i rrezikshëm për investimet e huaja. Nga ana tjetër, është edhe i rrezikshëm kur bëhet fjalë për investimet e qytetarëve vendas që jetojnë atje. Nga ana e tretë, të gjitha këto kriza politike që po ndodhin, mosmarrëveshjet mes Beogradit dhe Prishtinës, ndalimi i importit të mallrave nga Serbia, e gjithë kjo thjesht ndikon në faktin se besimi i investitorëve është ende në nivel shumë të ulët”, tregon Staniq

Kur është fjala për gjendjen aktuale të ekonomisë së Kosovës, Staniq konfirmon se ajo ka arritur norma të rritjes prej rreth tre deri në katër për qind këtë vit dhe vitin e kaluar, siç vlerësohet nga institucionet financiare ndërkombëtare. Megjithatë, ai sqaron se këto shifra nuk do të thotë shumë kur merret parasysh se pikënisja, “baza e ekonomisë”, është shumë e ulët dhe e pazhvilluar.

“Më saktë, 3.4 për qind është vlerësimi për vitin 2023, dhe 3.9 për vitin 2024. Këto janë ritme relativisht të mira të rritjes. Megjithatë, kur merret parasysh se baza e ekonomisë në Kosovë është shumë e vogël, ato ritme të rritjes në shifra absolute nuk janë ato do të thotë shumë, sigurisht që është mirë që kjo rritje ekziston, por fakti është se ajo bazohet kryesisht në shfrytëzimin më të madh të burimeve natyrore, ose një rritje të mundshme të pagave në sektorin publik, dhe jo në një vitalitet të ekonomisë dhe kompanive”, shpjegon Staniq.

Kur rritet fuqia blerëse e popullatës, prek edhe vetë biznesmenët, por në rastin konkret, kur krahasohen të ardhurat për frymë (PBSH) në Kosovë në vitin 2022, ishin dy herë më të ulëta se në Serbi.

Staniq thekson se ndalimi i importit të mallrave nga Serbia më së shumti prek qytetarët të cilët duhet të blejnë mallra që janë më të dobët në raport cilësi-çmim dhe më pak konkurrues se mallrat që vijnë nga Serbia.

Si rezultat, vëren ai, ata duhej të paguanin më shumë për të në mënyrë që të siguronin familjet e tyre.

Sa i përket vetë biznesmenëve, Staniq thekson se ndikimi është më i vogël se tek qytetarët, sepse masa për ndalimin e importit të mallrave nga Serbia është rishikuar më vonë në kuptimin që importi i lëndëve të para dhe gjysmëprodukteve të caktuara që përdoren për përpunim dhe prodhim nuk është produkte të kufizuara, por vetëm përfundimtare.

“Për momentin ne mund të vlerësojmë vetëm dëmin e ndalimit të importit të mallrave për Serbinë, por për ta në atë kuptim relativ dëmi është më i madh se sa për ekonominë e Serbisë. Mesazhi kryesor është se nuk mund të keni një situatë normale, stabile dhe e parashikueshme e biznesit në Kosovë. Kjo politikë tregon se kjo tregti është e pasigurt dhe shumë nga prodhuesit tanë që e kishin Kosovën si një nga tregjet më të rëndësishme ku eksportonin mallrat vendosën të gjejnë tregje të tjera, ta vendosin atë pjesë diku në rajoni dhe për të përmbushur nevojat e tregut vendas”, thekson Staniq.

Perspektivë e keqe

Perspektiva e zhvillimit të mëtejshëm të marrëdhënieve dhe bashkëpunimit ekonomik mes dy palëve është, vlerëson ai, shumë gri. Ai shprehu shpresën se negociatat e mëtejshme, vendimet politike dhe zgjidhjet do të kontribuojnë në lehtësimin e kushteve për tregti.

“Oda Ekonomike e Serbisë ka bashkëpunim të shkëlqyeshëm me Odën Ekonomike të Kosovës dhe së bashku kanë formuar Forumin e Investimeve të Odës për ta ngritur bashkëpunimin në një nivel më të lartë. Pra është një grup që mbledh të gjitha dhomat e Ballkanit Perëndimor, pra biznesmenë. Kur filloi kjo krizë dhe ndalimi i mallrave në Kosovë nga Serbia, Oda Ekonomike e Kosovës doli përpara dhe theksoi se kjo nuk është e mirë për ekonominë dhe se duhet të gjenden zgjidhje që marrëdhëniet të jenë të qëndrueshme. Reagimet e tyre ishin absolutisht kritike ndaj qeverisë dhe këtë më së miri e dëshmon fakti se ata gradualisht hoqën atë që ishte e ndaluar të importohej, pra lëndët e para dhe gjysëmfabrikat që i përdorin për përpunim”, tha Staniq.