FEJTON Faktori i huaj dhe ndërtimi i kombit shqiptar (9): Nuk ka shteti në Ballkan pa Mesjetën

Shkruan për Kosovo online: Dragan Biseniq

Dhe pse lindi nevoja për të botuar një botim origjinal mbi historinë mesjetare shqiptare dhe për të shkruar libra historikë bazuar në të? Sepse, sipas Tallocit, këndvështrimi historik, vetëlegjitimiteti historik dhe sistemi i agrumenatit tek popujt e Ballkanit në të gjitha rastet kthehen në shtetësinë mesjetare - edhe në rastin e grekëve. Një komb pa shtetësi mesjetare nuk konsiderohet komb i barabartë. Prandaj duhet krijuar historia mesjetare shqiptare: fillimisht nga një botim kritik i burimeve, e më pas nga një libër i rregullt historik për mesjetën.

Siç pretendon Kurt Goshtençnik, puna e Tallocit si historiograf në lidhje me albanologjinë u përcaktua nga interesat politike. Për ta saktësuar këtë mendim, vlen t'i referohemi shënimit që sipas Kristijan Degoviqit është një nga dokumentet më të rëndësishme austro-hungareze për qëllimet e krijimit të identitetit kombëtar shqiptar. Është një shënim në gjermanisht, i shkruar me dorë dhe i panënshkruar, ndoshta nga Alfred Ritter Rappaport von Arbengau ose Kari Macchio që jep një opinion për botimin e Acta et Diplomata res Albaniae Mediae Aetatis Illustrantia. Zyrtari nuk do të komentonte vlerën shkencore, por jep komente të vlefshme për interesat e shtetit në lidhje me të. Sipas tij, fuqitë evropiane kanë kohë që mbështesin kërkimin shkencor në lidhje me “Lindjen”. Nga këto kërkime lindën shumë disiplina të pavarura. Krijimi i tyre ka pasur gjithmonë arsye politike aktuale (fushata e Napoleonit për Egjiptin - Egjiptologji; Angli - Mesopotami; Itali - Tripoli).

Sipas dokumentit, prania politike austro-hungareze në Shqipëri, si dhe pjesëmarrja dhe pozicioni i shkencëtarëve të saj në krijimin e ndërgjegjes kombëtare shqiptare dhe të shtetit shqiptar, kanë ndikuar njëri-tjetrin. Pa mbështetjen e tyre, politika shqiptare e Monarkisë nuk do të ishte e plotë. E veçanta e kombeve ballkanike është se argumentet e tyre politike i bazojnë në të kaluarën dhe janë ndërtuar kryesisht në mesjetë.

Ky lloj të menduari nënkupton se asnjë popull në Ballkan nuk mund të jetë i barabartë pa një të kaluar të ngjashme historike. Këto janë ide që jo rastësisht përkojnë me të menduarit e Tallocit. Me publikimin e Aktit duan të kontribuojnë që kjo bazë historike dhe politike të jetë e disponueshme edhe për rastin shqiptar. Kjo lloj mbështetje e dhënë nga qeveria perandorake dhe mbretërore ("K und K") mund të ketë një ndikim të mjaftueshëm në publikun shqiptar, shpreson autori.

Është e qartë se pas këtij veprimi qëndronte politika. Prandaj, mund të jetë e vështirë të gjesh gjurmë të veprimtarisë së Tallocit në arkiva. Talloci u përpoq të mbulonte gjurmët e tij për këtë, dhe këtë e bëri kryesisht duke paguar vetë për shtypjen e të gjithë librave Acta et Diplomata res Albaniae Mediae Aetatis Illustrantia dhe Illyrisch-albanische Forschungen, dhe ministria ia ka transferuar më vonë paratë e shpenzuara, që të mos ketë gjurmë direkte në regjistra.

Në retrospektivë, Roma humbi luftën kulturore për Shqipërinë kundër Vjenës dhe Budapestit (Basciani, 2011). Pas krijimit të Shqipërisë, edhe në kohën e Shqipërisë komuniste, ndërtimi i kombit dhe shtetit shqiptar vazhdoi në përputhje me programin austro-hungarez. Pse kombi dhe shtetndërtimi shqiptar mund të vazhdonte në përputhje me programin austro-hungarez? Përgjigja është e thjeshtë: Zogu ende i dërgoi ministrat dhe të besuarit e tij në Vjenë ose Budapest për ndihmë në periudhën ndërmjet dy luftërave. Austria zakonisht jepte para dhe këshilltarë ushtarakë për qeverinë e Tiranës, ndërsa Budapesti dërgonte ekspertë bujqësor dhe mjekësor.

Rënia e Monarkisë nuk çoi në prishje të radhëve të ekspertëve-zyrtarëve shqiptarë, të cilët vazhduan punën e tyre deri në vitet tridhjetë të shekullit të 20-të. Gjatë këtyre dekadave, puna e ekspertëve-zyrtarëve të qeverisë u plotësua nga veprimtaria e gjeneratës së dytë të madhe të albanologëve austro-hungarezë në Vjenë (p.sh. Norbert Jokl) (Elsie, 2001). Studiuesit e këtij brezi të dytë mbanin në sy studentët që vinin nga Shqipëria me bursa shtetërore. Amaneti i August Kral (1869–1955), nëpunës i Ministrisë së Punëve të Jashtme të Vjenës dhe ish-konsull i përgjithshëm në Shkodër (Vjetari i Shërbimit të Jashtëm të K.U.K., 1917) jep dëshmi se këta studiues jo vetëm organizuan arsimim dhe strehim për Studentët shqiptarë, por edhe mbështetën zhvillimin e tyre personal (OHHStA PA, KSIKS). Krahas traditës historike austro-hungareze, studentët mundën të familjarizohen edhe me albanologjinë bashkëkohore duke lexuar, ndër vepra të tjera të rëndësishme, tekstin shkollor të historisë të Lajosh Tallocit (Csaplar-Degovics, 2010).

Me kalimin e kohës studentët shqiptarë u kthyen në atdhe dhe pas vitit 1945 e integruan atë që mësuan në Vjenë në ideologjinë e Shqipërisë komuniste. Këta ish-studentë ishin nga të paktët individë të shkolluar jashtë vendit, të cilët nuk u likuiduan apo dërgoheshin automatikisht në kampe internimi nga Enver Hoxha. Ata shkencëtarë që nuk mundën të largoheshin nga vendi në kohë (dhe nuk u ekzekutuan) përfundimisht gjetën vendin e tyre në strukturën e re. Shkrimtarët dhe poetët, për shembull, nuk u lejuan të shkruanin veprat e tyre, por ata mund të përkthenin vepra letrare klasike në shqip.

Historiani Aleks Buda (1910–1993), i cili gjithashtu studioi në Vjenë, u bë miku personal i Hoxhës dhe ideologu i plotfuqishëm i historiografisë shqiptare. Aleks Buda ishte teoricieni kryesor i autoktonizmit kombëtar shqiptar dhe i mendimit kombëtar shqiptar në Shqipërinë komuniste. Nëse dikush i krahason shkrimet e Budës me librin e Lajosh Tallocit të vitit 1896, do të zbulojë shpejt pasazhe identike. Alex Buda në fakt bëri pak më shumë ses duke shtuar disa elementë në kanunin që krijoi Talloci.

Kjo ideologji kombëtare e përditësuar u bë publike në vitin 1968, kur Tirana shënoi 500 vjetorin e vdekjes së Skënderbeut me një sërë festimesh. Në konferencën e 12 janarit 1968, që shënoi fillimin e vitit përkujtimor, dy fjalime u duk sikur kanonizuan përgjithmonë këndvështrimin shqiptar të historisë të zhvilluar nga Talloci (Shehu, 1968). Fjalimin e parë e mbajti kryeministri Mehmet Sehu, i dyti Aleks Buda. Këto fjalime dhanë kuadrin ideologjik që sundoi historiografinë shqiptare deri në fund të viteve 1990.

Kur shqyrtohet trashëgimia e monarkisë austro-hungareze, sigurisht që mund të identifikohen dy rezultate afatgjata. Së pari, përpjekjet dhjetëvjeçare të Ballhausplatz-it rezultuan në krijimin e një shteti-komb të pavarur shqiptar në 1912-1913, dhe të njëjtat përpjekje i lejuan shtetit të ri të gjente vendin e tij në bashkësinë delikate të ekuilibruar të shteteve kombëtare ballkanike.

Së dyti, në monarkinë e Habsburgëve lindi edhe shkenca e albanologjisë moderne dhe nëpërmjet saj u formësua identiteti kombëtar shqiptar. Nga vitet 1850, konsujt e Habsburgëve që shërbenin në trevat shqiptare filluan të merren me veprimtari shkencore dhe të hulumtonin gjuhën, folklorin dhe historinë e komunitetit shqiptar pothuajse plotësisht të panjohur më parë (Han, 1853). Kur u shfaq interesimi i fuqive të mëdha, në kërkim morën pjesë ballkanologët më të shquar të kohës, si çeku Konstantin Jireçek, kroati Milan Shuflaj dhe hungarez Lajosh Talloci. Nga fundi i shekullit, albanologjia u njoh gjerësisht dhe zuri një pozicion të fortë midis studimeve filologjike.

Nesër vazdimi: Simbolet kombëtare të Shqipërisë së pavarur