FEJTONI Faktori i huaj dhe ndërtimi i kombit shqiptar (5): Shqipëria merr rëndësi parësore për Monarkinë

Përgatiti për Kosovo online: Dragan Biseniq

"Komb politik" nënkupton një shtet që nuk përbëhet nga një popull unik etnikisht dhe që ka të drejtë të ekzistojë kundër vullnetit të tij. U fol, para së gjithash, për konceptin e ruajtjes së unitetit të monarkisë etnikisht të ndryshme Habsburge.

Si administrator i Bosnjës dhe Hercegovinës në emër të Austro-Hungarisë, Benjamin Kalaj mendonte se politika e aftë duhet të ndërgjegjësojë për përkatësinë e shtetit të Habsburgëve, duke ruajtur disa themele të trashëguara nga shteti i mëparshëm. Me fjalë të tjera, ai u përpoq të shtypte ndjenjën ekzistuese kombëtare në provincat e pushtuara dhe të ndërtonte vetëdijen për kombin e veçantë boshnjak si pjesë e entitetit të përgjithshëm Habsburg. Rreth vitit 1895, ai pranoi se kjo vetëdije nuk kishte fituar ende në provinca dhe se do të arrihej "vetëm pas një periudhe të caktuar kohore".

Si është gatuar “tenxherja boshnjake”.

Në këtë kuptim, një stemë e veçantë boshnjake, një flamur i kuq-verdhë, u prezantua në 1889, paratë u ndanë për nxjerrjen e një reviste që do të propagandonte krijimin e një kombi të ri boshnjak dhe një sistem të tërë masash, po bëhen përpjekje për t'i imponuar një karakter të veçantë kulturës dhe jetës së Bosnjës-Hercegovinës. Edhe një pjatë, e cila në popull quhej thjesht “tenxhere” (papazjanija), gradualisht po fillon të quhet “boshnjake”.

Llajosh Talloçi ishte një bashkëpunëtor i pazëvendësueshëm i Kalajt. Madje, pa të, Kalaj nuk do të mund t'i zbatonte as këto ide të tij. Talloçi i kushtonte shumë rëndësi heraldikës dhe simboleve, ndaj për të kishte rëndësi të madhe krijimi i “imazheve simbolike”, flamujve dhe stemave, që ishin përmbajtje e domosdoshme e veprës së tij dhe krijimi i një ndërgjegjeje të re kombëtare. Siç u tha, Talloçi pretendoi se kishte zbuluar një teori për origjinën e emrit Bosnjë, sipas së cilës rrënja e fjalës "Bosna" nuk është me origjinë sllave të jugut, por me origjinë shqiptare të vjetër, ilire dhe do të thotë "tokë e kripur" ose një enë nga e cila merret kripa nga avullimi i ujit të kripur. Në bazë të kësaj u krijua legjenda ogurzezë për Tuzlën, ku ndodhet fabrika më e madhe e kripës në Ballkan.

Monarkia austro-hungareze u shemb në fillim të shekullit të 20-të për arsye të shumta ekonomike dhe politike. Por, në fund të shekullit, ajo vendosi të luante një rol aktiv, d.m.th., kontrollues në krijimin, menaxhimin dhe përdorimin e çështjes shqiptare dhe të potencialit të nacionalizmit shqiptar. Shqipëria fitoi rëndësi parësore për Monarkinë gjatë viteve 1890 dhe në prag të fillimit të shekullit, Ballhausplatz artikuloi nevojën për një politikë të re shqiptare.

Nga njëra anë, një politikë e re ishte e nevojshme për të mbajtur larg aspiratat italiane, nga ana tjetër, Ballhausplatz besonte se rënia e Perandorisë Osmane ishte vetëm çështje kohe dhe nuk donte të humbiste ndikimin e tij në bregun lindor të Adriatiku ndaj një rivali.

Duke parë gishtin rus pas lëvizjes për zgjimin kombëtar në Ballkan, në Austro-Hungari u përhap bindja se këto lëvizje e kërcënonin drejtpërdrejt dhe se duhet t'i vinte ato nën kontrollin e saj.

Që nga Kryengritja e Parë Serbe është vërejtur se fundi i Perandorisë Osmane është afër. Arkiduka Karlo i tha Këshillit Shtetëror të Vjenës në 1808 se Serbia mund të bëhej bërthama e një shteti të ardhshëm të lirë sllavo-jugor, sepse një Serbi e pavarur përfundimisht do të bëhej tërheqëse për të gjithë sllavët e jugut në Monarki. Ferdo Shishiq deklaroi se, për të eliminuar këtë rrezik, Karlo propozoi që pushteti i Austro-Hungarisë të shtrihej në Bosnjë-Hercegovinë dhe Serbi. Pikëpamjet e arkidukës Karl për parandalimin e krijimit të një shteti të fortë sllav në Ballkan dhe zhvendosjen e ndikimit rus nga ajo zonë themeluan "një mendim politik" që do të dominonte politikën ballkanike të Monarkisë deri në rënien e saj. Këto pikëpamje i pranoi edhe perandori Françesku I, ndaj aspiratat e tij drejtoheshin vazhdimisht në drejtim të “trekëndëshit të Adriatikut”. I shtyrë nga frika e lëvizjeve kombëtare të sllavëve të jugut, dhe në të njëjtën kohë, i pafuqishëm për të kundërshtuar ndikimin rus në Ballkan, Meternih vendosi politikën e mbajtjes së Turqisë.

Në nëntor dhe dhjetor 1896, ministri i jashtëm i përbashkët Agenor Goluhovski thirri një konferencë treditore për zyrtarët dhe ekspertët e Ministrisë së Përbashkët të Punëve të Jashtme dhe Ministrisë së Përbashkët të Financave dhe u ngarkoi atyre të hartojnë një politikë të re. Të gjithë pjesëmarrësit ranë dakord se e vetmja mundësi që Monarkia të arrijë një përfaqësim më të theksuar të interesave të saj është përmes statusit të një protektorati kulti. Për ta arritur këtë, Austro-Hungaria duhej të mbështetej shumë në ndihmën e kishës katolike lokale. Megjithatë, me gjithë subvencionet e rregullta të dërguara nga Vjena, kleri i Shqipërisë veriore e simpatizoi Italinë, pasi shumica e misioneve drejtoheshin nga françeskanë italianë. Një tjetër urdhër me ndikim të rëndësishëm, jezuitët, gjithashtu nuk arriti të forconte besimin e shqiptarëve në Monarki. Kështu, politika shqiptare që u zhvillua deri në fund të shekullit nuk krijoi një sistem kishtar shqiptar besnik ndaj Monarkisë me gjithë investimet e mëdha (më saktë, peshkopata ishte besnike ndaj Vjenës, por kleri i ulët jo).

Mbështetje për nacionalizmin shqiptar

Në konferencë u prezantua një strategji e re për të fituar mbështetjen e klerit shqiptar, u vendos që arsimimi i anëtarëve të klerit laik të bëhej në seminaret austriake dhe që Vjena të përpiqej të siguronte mbështetjen e Vatikanit në çështjet që kanë të bëjnë me kishën shqiptare. Goluhovski vendosi gjithashtu të rrisë shumën e subvencioneve të dhëna për kishën vendase shqiptare (këto shuma u rritën më vonë në 1902, 1909 dhe 1912). Pjesëmarrësit në konferencë ndryshuan strategjinë e tyre të mëparshme arsimore dhe që atëherë vendet e mësimdhënies në shkollat ​​e financuara nga Monarkia mund të plotësoheshin vetëm nga njerëz të miratuar nga konsullata austro-hungareze dhe këta mësues duhej të përdornin tekste të shkruara në gjuhën shqipe.

Reformat në arsim u zbatuan gjatë viteve të para të shekullit të 20-të. Kjo politikë mbështeti hapur forcimin e ndërgjegjes kombëtare shqiptare, sepse interesat e Monarkisë nuk bien ndesh me nacionalizmin shqiptar. Përkundrazi, Vjena donte të hidhte themelet e një Shqipërie të pavarur, antiitaliane dhe antiserbe pas rënies së Perandorisë Osmane. Goluhovski gjithashtu mbështeti nacionalizmin shqiptar duke krijuar konsullata të reja. U reformua edhe trajnimi i konsujve të caktuar në Shqipëri për t'u mundësuar zyrtarëve të luanin një rol politik më domethënës në rajon dhe u urdhëruan të fitonin besnikërinë e personaliteteve vendase shqiptare. Për këtë qëllim, Monarkia rriti çdo vit shumën e subvencioneve të paguara për personalitetet shqiptare, nga e cila tani merrnin pjesën e tyre shtëpitë e mëdha myslimane dhe bejlerët.

Masat e reja forcuan pozitat politike dhe kulturore të Monarkisë në trevat shqiptare të bregdetit Adriatik. Në vitet pas konferencës (1896–1906), u shkruan disa memorandume dhe raporte për territoret e banuara nga shqiptarët. Këto memorandume ishin kryesisht vlerësime që jepnin një pasqyrë të zhvillimit shoqëror të shqiptarëve dhe përmblidhnin mundësitë e Austro-Hungarisë në rajon. Për më tepër, këto tekste përmbanin plane veprimi nëpërmjet të cilave Monarkia kërkonte të nxiste ndjenjën kombëtare shqiptare dhe të rriste praninë austro-hungareze në Shqipëri për të plotësuar nevojat e veta perandorake.

Përpjekjet në lidhje me planet e veprimit u koordinuan nga Julius von Zvidinek, zyrtari përgjegjës për çështjet shqiptare. Figura kyçe që luajtën një rol udhëheqës në zbatimin e këtyre të ashtuquajturave "plane të veprimit shqiptar" ishin Teodor Ipen, Konsulli i Përgjithshëm austro-hungarez me përvojë në Shkodër, i cili kishte njohuritë më të thella të Shqipërisë dhe Llajosh Thalloçi, një shkencëtar hungarez me njohuri eksperte në teorinë dhe praktikën e ndërtimit të kombit, sepse si njeri i besuar i ministrit të përbashkët të financave Benjamin Kalaj, ai ishte një figurë kyçe dhe teoricieni kryesor i procesit të ndërtimit të kombit dhe shtetit në Bosnjë dhe Hercegovina.

Vazhdimi nesër - Llajosh Talloçi, një figurë kyçe në krijimin e identitetit shqiptar