FELJTONI Faktori i huaj dhe ngritja e kombit shqiptar (1): Katekizmi austro-hungarez i identitetit shqiptar

Shkruan për Kosovo online: Dragan Biseniq

Presioni i fuqishëm i jashtëm drejt rrumbullakimit përfundimtar të shtetësisë së “Kosovës” duhet t'i japë fund përpjekjes gati dyshekullore në ngritjen e identitetit kombëtar, politik dhe shtetëror të shqiptarëve në Ballkan. Në përgjithësi, siç duket tani, duhet të jetë një projekt i suksesshëm, pa një shembull të ngjashëm në zhvillimin e kombeve ballkanike, sepse sipas gjithçkaje që shihet tani, duhet të përfundojë me krijimin e "Shqipërisë së Madhe".

Edhe pse për 30 vjet ka pasur presion të vazhdueshëm nga vendet më të fuqishme të botës për krijimin e një shteti të ri shqiptar në Ballkan - Kosovën, historiografia aktuale zyrtare shqiptare ende supozon se nuk ka pasur asnjë ndihmë nga jashtë në krijimin dhe ndërtimin e kombit shqiptar. Kësaj i shërben afirmimi i fortë i vazhdueshëm i teorive autoktone se shqiptarët janë populli më i vjetër në Ballkan dhe sigurisht se janë më të vjetër se sllavët dhe serbët. Shqiptarët janë “vendas”, kurse sllavët dhe serbët janë “të ardhurë”. Përpjekjet e këtij lloji për “kampionati” historik dhe etnogjenetik që duhet të garantojë meritat apo përfitimet e sotme nuk janë të reja. Të gjithë popujt ballkanikë kanë teoritë e tyre autoktone. Megjithatë, ato janë larg natyrës shkencore dhe përdorimit zyrtar, veçanërisht në politikë. Vetëm në historiografinë shqiptare, aq më tepër në praktikën politike, teoria autoktone për origjinën e shqiptarëve ka karakter thuajse zyrtar, ndonëse është e qartë edhe se ajo nuk është e bazuar dhe e vërtetuar shkencërisht.

Burimi i krijimit të jashtëm të "identitetit shqiptar" dhe "identitetit të ri" të kombit shqiptar ishte në politikën e Austro-Hungarisë dhe aspiratat e saj për të dominuar Ballkanin dhe për të zhvendosur ndikimet e tjera konkurruese, veçanërisht ruse dhe italiane. Për këtë qëllim, Monarkia e Habsburgëve ndërmori përpjekje shumë të gjera për të krijuar ndërgjegje kombëtare dhe për të ndërtuar kombe në Bosnjë e Hercegovinë dhe ndaj shqiptarëve. Kjo politikë arriti kulmin e saj gjatë kohës së Benjamin Kalajt në Bosnje-Hercegovinë (1882 – 1903), ndërsa zbatuesi i menjëhershëm i saj më i rëndësishëm ishte historiani hungarez, Lajosh Taloci. Kalaj vazhdoi të zgjeronte ndikimin e Habsburgëve në Ballkan. Duhet pasur parasysh se në atë kohë Serbia me princin Milan Obrenoviq ishte tashmë nën patronazhin e Habsburgëve, ndaj Kalaj e kreu pa shumë pengesa misionin e tij delikat. Aparati intelektual austro-hungarez krijoi praktikisht të gjitha idetë që u bënë “katekizmi” i ideologjisë shqiptare dhe që janë ende në arsenalin e identitetit kombëtar shqiptar, dhe ofroi mbështetje materiale dhe financiare për realizimin e saj.

Duke vazhduar në këto themele, Shqipëria e Enver Hoxhes promovoi dhe mbështeti zyrtarisht pretendimet se shqiptarët janë me origjinë pellazge ose ilire dhe se, për rrjedhojë, ata janë populli më i vjetër në Ballkan, veçanërisht pas shkëputjes me BRSS. Më pas Enver Hoxha urdhëroi bashkëpunëtorin e tij Spiro Konda të shkruante dhe të botonte një kumtesë, me të cilën “dëshmon” se shqiptarët dhe pellazgët janë një dhe e njëjta gjë. Autori i dytë në këtë përpjekje ishte shkrimtari më i njohur shqiptar dhe anëtari i Akademisë Franceze të Shkencave, Ismail Kadare, i cili shkoi më tej dhe madje e interpretoi mitologjinë greke sikur të ishte shqiptare.

Gjatë periudhës së migrimit të madh, e gjithë Evropa, përfshirë Gadishullin Ballkanik, u indoevropianizua. Evropa është e banuar nga shumë popuj, të cilët në histori njihen me emrin e përbashkët Pellazgë. Pellazgët erdhën nga Azia, sigurisht nga djepi i njerëzimit - India. Ata u përhapën në perëndim të atdheut, duke ndjekur diellin, i cili u tregoi rrugën me perëndimin e tij. Pothuajse të gjithë popujt pellazgë kanë diellin si vend të shenjtë, për perëndinë e tyre, të cilit i adhuronin dhe i bënin flijime.

Shkencëtarët e huaj, duke u marrë me historinë dhe origjinën e shqiptarëve, në kohën kur shkenca ende nuk kishte shkruar asgjë për ta, hodhën intuitivisht një hipotezë për mundësinë që edhe shqiptarët të jenë mbetje rudimentare të pellazgëve. I pari ndër ta ishte Dallmati ynë Tuberone Cerva (1455 - 1527), i njohur si historian, i cili shkruan se shqiptarët janë "relike të maqedonasve të lashtë". Ky supozim intuitiv u pranua për herë të parë nga peshkopi me origjinë serbe, Petar Mazarek (vdiq më 1635). Më pas u pranua dhe u përhap nga shkencëtari dhe historiani norvegjez Dr. Hans Erich Thunmann (Hans Erich Thunmann, 1746-1778), dhe ai u pasua nga shumë njerëz, veçanërisht August Schleicher (1821-1868) dhe Johann Georg von Hahn (1811- 1869), të cilët konsiderohen nga shumë si dy "pellazgomanët" më të mëdhenj të të gjitha kohërave.

Zëvendësambasadori austriak në Janinë Georg von Hahn, i cili merrej me albanologji, megjithëse nuk e njihte gjuhën shqipe, pasi për një kohë pretendonte se shqiptarët ishin sllavë dhe më pas kaloi në konceptin se shqiptarët janë pasues gjenealogjik të pellazgët, mbetjet e ish-pellazgëve dhe vetë pellazgëve. Ai bëri të ditur se në Shqipëri ka zbuluar edhe alfabetin “Pelashan”, i cili më vonë doli se ishte i kohëve shumë të mëvonshme.

August Schleicher e zhvilloi hipotezën e përmendur në një teori. Shkencëtari i njohur austriak, Dr. Gustav Mayer (1850-1900), i cili u njoh si albanologu më i madh i kohës së tij, i cili dëshmoi se gjuha shqipe nuk ka asnjë lidhje me gjuhën pellazge dhe se, për rrjedhojë, shqiptarët si një njerëzit, shprehimisht shkroi kundër teorisë së August Schleicher ata nuk kanë të bëjnë fare me pemën e popullit pellazg. Megjithatë, analizat e Mayer do të injorohen. Dy teoritë kryesore rivale që janë shfaqur i identifikojnë shqiptarët e hershëm ose ilirë ose trakë: në kohët pararomake dhe romake Ilirët jetonin në gjysmën perëndimore të Ballkanit dhe trakët në lindje. Ka shumë historianë shqiptarë, ata preferojnë teorinë Ilire. Përjashtim bën profesor Aleks Buda (1911-1993), kryetar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, i cili pranon se Ilirët erdhën në Ballkan nga Evropa Qendrore dhe Veriore, në kohët e vona, bashkë me kulturën e hekurt.

Studiuesit rumunë, të cilët janë të vetëdijshëm për lidhjet e forta të hershme midis shqiptarëve dhe vllehëve, preferojnë t'i vendosin ata në anën trake të ndarjes (dakët e lashtë, të cilët jetonin në Rumani, ishin pjesë e grupit trakë), dhe në këtë ata ndonjëherë janë mbështetur nga ekspertë bullgarë. Kishte edhe shkencëtarë serbë që pranuan tezat për origjinën Ilire të shqiptarëve. Por në të vërtetë nuk ka kuptim të hyjmë në këtë labirint të diskutimit historik më shumë sesa është e nevojshme për qëllimin tonë.

Duke braktisur qëndrimet e mëparshme parashkencore, intuitive dhe romantike, u shfaq një grup shkencëtarësh të cilët paraqitën argumente kundër hipotezës së origjinës Ilire të shqiptarëve. Ndër të parët janë Johan Adelung (Johann Christoph Adelung, 1732-1806) dhe Jernerj Kopitar (Jernej Kopitar, 1780-1844). Autoriteti më i madh ndër ta është profesori gjerman Dr. Gustav Weigand (Gustav Weigand, 1860-1930), linguist dhe ballkanolog studiues i gjuhës shqipe dhe bullgare, i cili në rezultatet e punës së tij deklaroi dhe shpjegoi 12 argumente me të cilat vërtetoi se shqiptarët nuk kanë asgjë të përbashkët me ilirët. Zbulimet e akademikut Weigand zgjuan interesin për tezën e tij te shumë shkencëtarë botërorë, të cilët në mënyrë aktive dhe rreptësisht u morën me problemet shqiptare, ndër të cilët veçohet shkencëtari gjerman Dr. Hermann Hirt, i cili - duke kundërshtuar pohimet e Paul Kretschmer për origjinën ilire të shqiptarëve dhe gjuha e tyre - solli edhe 6 argumente të reja se shqiptarët nuk kanë asgjë të përbashkët me Ilirët.

Wejgand studioi posaçërisht terminologjinë detare dhe të peshkimit të shqiptarëve dhe pohoi se shqiptarët nuk kanë terminologjinë e tyre "autoktone" detare dhe të peshkimit. Siç dihet, ilirët ishin një popull detar dhe peshkatar. Prandaj, ata sigurisht kishin terminologjinë e tyre të pasur detare dhe të peshkimit, si të gjithë popujt e tjerë të bregdetit. Nëse shqiptarët do të ishin pasardhës të ilirëve dhe të paktën do të kishin jetuar që në lashtësi në brigjet e detit Adriatik dhe Jon, ku jetojnë aktualisht, edhe ata do të ishin marrë me detari dhe peshkim, si të gjithë popujt e tjerë të bregdetit dhe do të kishin kishin terminologjinë e tyre detare dhe të peshkimit, ose të paktën të trashëguar nga paraardhësit e tyre për të cilët aspirojnë – Ilirët.

Argumentet e Weigand-it u pranuan nga njohës të shumtë me origjinë shqiptare dhe disa prej tyre, të cilët ndoqën idenë e origjinës ilire të shqiptarëve, si Norbert Jokl, e braktisën shumë shpejt. Kurse Noel Malcom, i cili shkroi librin “Kosova – histori e shkurtër”, që pranohet gjithandej si libër në anën e shqiptarëve, për Weigand-in dhe argumentet e tij thotë se “pikëpamja e tij bazë është e saktë”. Se sa e vështirë ishte krijimi i një ideje të unifikuar kombëtare mund të shihet nga fakti se Malcom shprehimisht në librin e tij thotë se nuk pretendon se Kosova ka ekzistuar ndonjëherë brenda kufijve të saj aktualë. Për të Kosova është “territori osman, par excellence”. Malcom gjithashtu nuk shkruan për Kosovën si një entitet të vetëm, por përdor "Lindje" dhe "Perëndim" të Kosovës.

Shqiptarët shfaqen për herë të parë në të dhënat historike në vitin 1043. Atë vit, nën komandën e Dukës së Drakulës, Gjorgje Maniak, një ushtri e përbërë nga normanë, bullgarë, grekë dhe shqiptarë (arvanitai), ajo shkoi nëpërmjet Ohrit në Selanik dhe prej andej në drejtim të Kostandinopojës. Kronisti i asaj kohe, Michael Attaleiates, në një shkrim të tij e përmend këtë dhe, përveç kësaj, shqiptarët. Kufijtë e Shqipërisë në atë kohë përcaktoi edhe Ana Komneni, e cila është e shekujve XI dhe XII. Ajo thotë se në shekujt XI dhe XII, Shqipëria shtrihej në zonën midis lumit Drini i Zi (në lindje) dhe detit Adriatik (në perëndim), dhe - në veri - deri në lumin Drini, dhe në Në jug deri në lumin Shkumbin. Dhe Marino Barlezio (Barlezio, 1460-1512) thotë se Epirotët (= Shqiptarët) dhe Epiri (Shqipëria) shtrihen në veri deri në lumin Drini, se përtej Drinit nuk ka shqiptarë, pasi jetojnë ilirët që atëherë identifikoheshin me sllavët.

Ata përmenden në Durrës në vitin 1078 dhe përsëri në 1081, kur u bashkuan me forcat bizantine që i rezistuan pushtimit të aventurierit norman Robert Guiscard. Një listë e ngatërruar e emrave të vendeve shqiptare të marra nga normanët gjatë kësaj ekspedite u përfshi menjëherë më pas në Këngën e Rolandit: një dorëshkrim i asaj kënge përfshin një referencë për "Albanie", duke lënë të kuptohet se ishte një vend ose zonë në veri-lindje të Durrës. Gjatë dy shekujve të ardhshëm, përmendja e shqiptarëve rritet gradualisht, derisa në vitin 1281 në një dokument italian përmendet "Duke Ginius Tanuschus Albanensis", i cili sundonte zonën midis Durrësit dhe Shkodrës: 'Ginius' duhet të jetë 'Gjin' (Jovan) shqiptar dhe ky 'duka Gjin' supozohet të jetë themeluesi i familjes së famshme 'Dukagjin'. Në fillim të shekulli 14. ka edhe shenja të një pranie të gjatë të shqiptarëve në malet e Malit të Zi, madje edhe në veri deri në brendësi të Dubrovnikut.

Për identitetin shqiptar ka rëndësi të madhe edhe përkatësia fetare. Shqiptarët deklarohen si myslimanë dhe të krishterë nga të dy rrymat - ortodoksë dhe katolikë. Kjo strukturë u krijua në bazë të rrethanave të veçanta historike në të cilat u gjendën shqiptarët, nën ndikimin e Perandorisë Osmane, Greqisë, Italisë dhe Austro-Hungarisë. Pranimi i Islamit ishte rezultat i pushtimeve osmane dhe Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare u krijua nga një serb nga Maqedonia, Millosh Gjergj Nikolla - Migjeni, dhe një grek, Teofan Mavromatis, i cili është shumë më i njohur me pseudonimin Fan Noli.