Mesazhet e Samitit të 17-të të BRICS-it në Rio: Thirrje për reforma dhe paralajmërime për ndarje globale

Shkruan për Kosovo online: Zhelko Shajn, reporter i posaçëm i Politikës nga Rio de Zhaneiro

Samiti i shtatëmbëdhjetë i BRICS-it, i pari pas zgjerimit zyrtar të kësaj organizate në 11 anëtarë, u mbajt në një kohë kur rendi ndërkombëtar po kalon nëpër ndryshime të përshpejtuara dhe të thella, dhe ishte një skenë e mesazheve të qarta për domosdoshmërinë e reformimit të institucioneve kyçe globale, por edhe për dobësimin e mundshëm të aleancave tradicionale ushtarako-politike, si NATO dhe Bashkimi Evropian, nëse nuk përshtaten me realitetin e ri.

Në konferencat për media, nga rreshtat e parë, isha dëshmitar i vlerësimeve kryesore mbi gjendjen e marrëdhënieve ndërkombëtare. Fjalimi më i rëndësishëm dhe më provokues u mbajt nga Sergej Lavrov, ministri i punëve të jashtme të Federatës Ruse, fjalët e të cilit treguan qartë për tensionet e brendshme brenda aleancës së NATO-s dhe për nevojën për reforma të thella në rendin ndërkombëtar.

Duke folur ftohtë, pa ironi, në një ton rreptësisht diplomatik, Lavrov parashikoi tronditje të brendshme në aleancën veri-atlantike, duke përdorur një metaforë të fuqishme:

“Atje [në NATO] po thellohen mospajtimet, në 'anije' po përgatitet një kryengritje e lehtë, pasi gjithnjë e më shumë vende nuk duan të ndjekin udhëzime ideologjike të diktuara nga ‘zotëria’, por duan të ndjekin interesat e tyre kombëtare.”

Metafora e anijes që po hyn në një stuhi kujtoi shumë të pranishëm për momentin historik kur Mihail Gorbaçov, në vitin 1989, në një anije të ankoruar pranë Maltës, shpalli shpërbërjen e Paktit të Varshavës. Paralelja ishte e qartë: nëse NATO nuk gjen mekanizma për të pajtuar dallimet brenda bllokut, mund të ndjekë rrugën e ish-kundërshtarit të saj.

Lavrov aludoi gjithashtu në tensionin gjithnjë e më të dukshëm midis aleatëve evropianë dhe Shteteve të Bashkuara, veçanërisht në lidhje me strategjinë ndaj Ukrainës, por edhe në çështjet e autonomisë strategjike të BE-së. Ishte e qartë se ai dëshironte të dërgonte një mesazh për pasigurinë e rrezikshme që po përhapet brenda aleancave perëndimore, veçanërisht në dritën e mundësive për ndryshime në Uashington pas zgjedhjeve.

Ministri rus nuk deklaroi në mënyrë eksplicite se NATO ose BE-ja do të shpërbëhen, por theksoi se, pa reforma serioze, ato mund të humbasin kohezionin dhe funksionalitetin. Në këtë kontekst, ai nënkuptoi se edhe Bashkimi Evropian mund të bjerë në krizë nëse vazhdon të insistojë në një vijë ideologjike unike, duke neglizhuar pluralizmin në rritje të interesave politike brenda anëtarëve të tij.

Edhe pse për shumë vetë në Perëndim këto deklarata mund të tingëllojnë si një dëshirë propagandistike për destabilizim, Lavrov zgjodhi një regjistër diplomatik, duke lënë hapësirë për diskutim nëse NATO dhe BE-ja do të arrijnë të përshtaten me një botë ku dominimi i një qendre të vetme të fuqisë nuk është më i qëndrueshëm.

Nga ana tjetër, Samiti i 17-të i BRICS-it nuk la asnjë dilemë sa i përket perceptimit të vetë kësaj organizate: BRICS nuk është një aleancë ushtarake dhe as nuk synon të shndërrohet në një bllok politik që do të kërcënonte drejtpërdrejt të tjerët. Edhe pse nuk ka as statut formal e as sekretariat të përhershëm, takimet e liderëve tregojnë një nivel gjithnjë e më të lartë koordinimi, veçanërisht në planin ekonomik. Duke ndjekur diskutimet, krijova përshtypjen se pikërisht kjo strukturë është forca më e madhe e BRICS-it, fleksibiliteti, respekti i ndërsjellë dhe marrëdhëniet e balancuara pa ambicie hegjemoniste.

Seancat plenare, sigurisht, u karakterizuan edhe nga tema e krizës ukrainase dhe të Lindjes së Mesme. Fjalimet u kalibruan me kujdes - duke shmangur përballjen e hapur me Perëndimin, por duke demonstruar një kuptim në rritje të argumenteve të sigurisë së Rusisë. Lavrov theksoi se ekziston një "analizë më objektive e shkaqeve të krizës", e cila përfshin kritikat ndaj zgjerimit të NATO-s në lindje dhe, siç tha ai, "ndërtimin e një makine ushtarake në kufijtë rusë".

Një nga pjesët qendrore të Samitit ishte diskutimi mbi reformën e Kombeve të Bashkuara - një temë e cila, megjithëse ka qenë aktuale në qarqet diplomatike për vite me radhë, ende nuk ka dhënë shumë rezultate konkrete. Këtë herë, sipas Lavrov, diskutimi mbi reformën e Këshillit të Sigurimit nuk ka qenë kurrë më serioz, me fokus në zgjerimin dhe rolin më të madh të Azisë, Afrikës dhe Amerikës Latine. Debati mbi OKB-në nuk ishte thjesht një formalitet - nga pikëpamja gazetareske, mund të ndihej sa seriozisht anëtarët iu futën detajeve, duke nënvizuar hendekun midis rendit të vjetëruar (të përcaktuar nga fituesit e Luftës së Ftohtë) dhe realitetit të botës, në të cilin jugu global përbën shumicën e popullsisë dhe një pjesë në rritje të ekonomisë globale.

Samiti në Rio u shënua gjithashtu nga një mesazh i fortë nga Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, Antonio Guteresh. Duke folur para udhëheqësve të BRICS, Guterres e përshkroi OKB-në, Këshillin e Sigurimit dhe institucionet financiare globale si "të projektuara për botën e kaluar, me marrëdhënie të mëparshme pushteti", prandaj, siç theksoi ai, reforma e tyre është thelbësore dhe se pa ndryshime më të thella nuk do të ketë një rend global më të drejtë.

Gjithashtu, Guteresh paralajmëroi se bota po përballet me kriza gjithnjë e më serioze që kërcënojnë njerëzimin - ndryshimet klimatike, shkatërrimi i mjedisit, dobësimi i kapacitetit për të arritur qëllimet e zhvillimit të qëndrueshëm. Ai theksoi veçanërisht se si të varfrit dhe të prekshmit paguajnë çmimin më të lartë për këto çrregullime.

Në një botë që ndryshon me shpejtësi, Guteresh nuk mungoi të përmendte revolucionin e inteligjencës artificiale. Në një fjalim të posaçëm mbi multilateralizmin dhe ndryshimin teknologjik, ai bëri thirrje për uljen e rreziqeve dhe rritjen e potencialit të teknologjive të IA-së - por në mënyrë që inteligjenca artificiale t'u sjellë dobi të gjithëve, jo vetëm pak vetave.

"Inteligjenca artificiale nuk mund të jetë një klub për pak veta", paralajmëroi ai, duke kërkuar që vendet në zhvillim të përfshihen në mënyrë të barabartë në formësimin e rregullave globale. Kjo temë është me rëndësi të veçantë për BRICS, duke marrë parasysh se disa anëtarë, veçanërisht Kina dhe India, investojnë masivisht në zhvillimin e inteligjencës artificiale, ndërsa të tjerët duan të shmangin format e reja të varësisë dixhitale dhe pabarazisë.

Guteresh e përfundoi prezantimin e tij duke theksuar rëndësinë e bashkëpunimit dhe besimit: "Në një kohë kur multilateralizmi po minohet, le t'i kujtojmë botës se bashkëpunimi është risia më e madhe e njerëzimit", duke bërë njëkohësisht thirrje për një përgjigje të përbashkët ndaj sfidave të botës moderne: "Le t'i përgjigjemi kësaj sfide - dhe të reformojmë e modernizojmë multilateralizmin, duke përfshirë OKB-në dhe të gjitha sistemet dhe institucionet, në mënyrë që ato të funksionojnë për të gjithë, kudo."

Samiti në Rio ishte i pari në formatin e zgjeruar, pas pranimit të anëtarëve të rinj – Egjiptit, Etiopisë, Iranit, Arabisë Saudite dhe Emirateve të Bashkuara Arabe. Grupi tani përfshin njëmbëdhjetë shtete, të cilat së bashku përfaqësojnë më shumë se gjysmën e popullsisë botërore dhe afërsisht një të tretën e PBB-së globale. Megjithatë, BRICS mbetet pa struktura të centralizuara apo një hierarki komandimi – si një model bashkëpunimi pa hegjemonizëm. Kryesimin për vitin 2026 do ta marrë India, e cila tashmë është profilizuar si ndërmjetës potencial midis interesave të ndryshme brenda BRICS-it, por edhe si promovuese e një qasjeje të balancuar ndaj çështjeve globale.

Samiti i shtatëmbëdhjetë i BRICS-it nuk dha përgjigje për të gjitha pyetjet lidhur me të ardhmen e një bote multipolare, por tregoi qartë se modelet e vjetra të pushtetit po humbasin legjitimitetin, ndërkohë që po ndërtohen themelet e një rendi të ri ndërkombëtar të qëndrueshëm. Lavrov dërgoi një mesazh provokues për NATO-n dhe BE-në si organizata që ndodhen përpara një zgjedhjeje midis reformës dhe shpërbërjes. Gutierrez bëri apel ndaj të gjithëve – si BRICS-it, ashtu edhe Perëndimit – që të rishikojnë multilateralizmin dhe OKB-në në mënyrë që të reflektojnë vërtet interesat e të gjithëve, dhe jo vetëm të të privilegjuarve.

Samiti i shtatëmbëdhjetë i BRICS-it në Rio rikujtoi dilemën thelbësore të shekullit XXI: a do të evoluojë sistemi ndërkombëtar drejt një rendi më të drejtë dhe më gjithëpërfshirës, apo do të shndërrohet në një botë të fragmentuar të blloqeve konkurruese dhe aleancave të pasigurta? A do të arrijë BRICS të pozicionohet si një platformë që do të anojë peshoren në dobi të skenarit të parë, apo edhe vetë do të detyrohet të transformohet – mbetet një pyetje e hapur. Një gjë është e sigurt: nuk mund të hysh dy herë në të njëjtën revolucion, siç thoshte Ian Hamilton Finlay.