Të kujt janë livadhet e të kujt janë delet - problemi i pronës në Kosovë

Të kujt janë delet, i atij është edhe livadhi, thotë thënia popullore që në 20 vitet e fundit dëgjohej shpesh kur përmenden problemet në Kosovë. Një nga problemet aktuale është problemi i pronës në Kosovë, nëse ka pasur ndonjëherë një periudhë që nuk ka qenë.

Në Kosovë ekzistojnë shumë mekanizma mbrojtës për të siguruar të drejtat e individëve dhe personave juridikë në lidhje me pronën. Në këtë drejtim, në vitin 2016, në seancën e Qeverisë, Kosova miratoi Strategjinë Kombëtare të Kosovës për të drejtat pronësore, e cila synon të ofrojë një vizion strategjik për sigurimin e të drejtave dhe ka si një nga qëllimet e saj “Garancionin dhe realizimin e të gjitha të drejtave pronësore të përsonaave të zhvendosurve dhe pjsëtarëve të komunitetit joshumicë” (qëllimi numër 3). Përveç këtij mekanizmi, në Kosovë është në përdorim Ligji për Shpronësimin, i cili dikton qartë hapat që duhet të ndiqen gjatë procesit të shpronësimit të pronës së paluajtshme. Si Ligji ashtu edhe Strategjia përshkruajnë qartë procedurat që duhet të ndiqen, të cilat përfshijnë veprimet para, gjatë dhe pas shpronësimit.

Siç thuhet në strategji:

"Është me rëndësi thelbësore të parashikohen masat e duhura procedurale mbrojtëse për të siguruar që pronarët e tokave të kenë informacion dhe njohuri se si të mbrojnë të drejtat e tyre. Duhet të përdoret një proces i zgjeruar i njoftimit për të siguruar që çdo pronar i tokës, veçanërisht ai që jeton jashtë vendit, i cili është person i zhvendosur ose anëtar i një komuniteti jo-shumicë, të marrë njoftim dhe të ketë mundësinë të marrë pjesë në proces".

Mirëpo, në veri të Kosovës situata është krejtësisht ndryshe nga ajo që diktojnë ligji, Kushtetuta dhe udhëzimet ndërkombëtare. Në seancën e Qeverisë së Kosovës, 20.09.2022. është marrë vendim me të cilin janë shpallur me interes të veçantë publik pronat e paluajtshme të pronarëve dhe bartësve të interesave që nevojiten për realizimin e projekteve infrastrukturore me interes publik, zonat kadastrale: Bërnjak dhe Gornji Jasenovik, komuna Zubin Potok dhe më 16.01.2023. kjo është bërë për tokën në zonën kadastrale Dren dhe Leshak në komunën e Leposaviqit. Punimet filluan menjëherë, pa asnjë njoftim të popullatës lokale, por edhe të vetëqeverisjes lokale, të cilat kulmuan me protesta të popullsisë dhe pakënaqësi të përgjithshme të banorëve të atyre dhe rrethinës. Për shkak të protestës punimet u ndërprenë për një kohë të shkurtër dhe më pas vazhduan në momentin kur u mbajt seanca zyrtare publike më 21.02.2023 në komunën e Zubin Potokut dhe 20.02.2023. në komunën e Leposaviqit tashmë ishin ndërtuar dhe përfunduar disa objekte, edhe pse ky diskutim është dashur t'i paraprijë gjithë procedurës. Diskutimi nuk ka dhënë asnjë shpjegim për qytetarët përveç se është me interes të përbashkët dhe se të gjithë qytetarët do të përfitojnë nga projekti. E gjithë kjo ka kontribuar në një krizë politike tashmë të nxehur, e cila duket se nuk po zbutet dhe që po thellohet gjithnjë e më shumë. 

Qëllimi publik i arritur me shpronësim ka dy anë: 1) Që është ligjërisht i justifikuar; 2) dhe që pronarët e pasurive të paluajtshme që përfshihen në shpronësim, si gjithë të tjerët, e dinë që në fillim se cilat objekte publike po ndërtohen në paluajtshmëritë që janë objekt i shpronësimit. Asnjë nga këto kushte nuk është përmbushur dhe nuk ka asnjë tregues se do të përmbushen. 

Punimet në komunën e Leposaviqit dhe Zubin Potokut kanë përfunduar, janë vendosur bazat policore, rrugët dhe infrastruktura mbështetëse, dhe asnjë nga autoritetet qendrore ende nuk i është përgjigjur qartë ankesave të qytetarëve, liderëve politikë lokalë në atë kohë dhe ndërhyrja e Avokatit të Popullit në këtë çështje. 

I gjithë procesi i shpronësimit u shoqërua pjesërisht nga publiku ndërkombëtar, i cili u komentua për të, por sërish pa asnjë rezultat.

Zyra e Bashkimit Evropian në Kosovë apeloi që autoritetet t'i përmbahen procedurave ligjore dhe të respektohen proceset përkatëse dhe të drejtat pronësore të qytetarëve. Nuk pati asnjë përgjigje nga autoritetet qendrore, dhe pse do ta bënin?! Shpronësimi në këto pjesë të Kosovës e komplikon edhe më tej tablonë tashmë komplekse të të drejtave pronësore. Paqartësia ligjore dhe transparenca e pamjaftueshme në procedurat e shpronësimit mund të jenë burim i tensioneve të mëtejshme dhe pengojnë përpjekjet për të krijuar një kornizë të qëndrueshme për zgjidhjen e çështjeve pronësore në Kosovë. 

Një situatë e ngjashme po ndodh aktualisht në komunën e Zveçanit në qytetet Vidomiriqe dhe Banov Do, ku aktualisht është në ndërtim e sipër “zgjerimi dhe ndërtimi i rrugës për interes të përgjithshëm”, projekt për të cilin vendasit nuk ishin të informuar deri më tani para derës panë makinat e ndërtimit. Nëse bëhet fjalë për një projekt tjetër për të mirën e përbashkët të qytetarëve apo për një shkelje të re të ligjit, mbetet për t'u parë në muajt në vijim kur mund të marrim ndonjë epilog gjyqësor apo publik ose thjesht mund ta përdorim atë të mirë publike kur të jetë plotësisht e përfunduar.

Policia ka reaguar ndaj shkrimeve të mediave dhe protestave të banorëve të zonës, të cilët kanë ndërprerë punimet, për të rinisur ato pas disa ditësh. Punimet janë ndërprerë përkohësisht pas kallëzimit penal nga pronari i pronës, por përkundër protestave kanë vazhduar me asistencën e Policisë së Kosovës. Vendasit theksojnë se, me dhunë dhe kërcënime me arrestim, ata kanë humbur aksesin në tokën e tyre, gjë që e ndërlikon më tej jetën e tyre të përditshme. 

Ky rast tjetër i diskutueshëm vë në pah jo vetëm sfidat që kanë të bëjnë me të drejtat pronësore në veri të Kosovës, por edhe marrëdhëniet komplekse ndërmjet popullatës lokale dhe institucioneve, respektimin e rregulloreve dhe ligjeve, si dhe të drejtat e njeriut të një komuniteti. E ndërsa ndërtimi i rrugës supozohet se ka mbështetjen e autoriteteve të caktuara, vendasit pretendojnë se janë të neglizhuar dhe se nuk u njihen të drejtat elementare për pronën private.  

Përderisa kemi një situatë të tillë që kemi ligje që një gjë janë në letër dhe një gjë tjetër në zbatim, dhe që zbatimi i ligjit shpesh duket si presion ndaj një komuniteti të caktuar, në vend të sundimit të ligjit, nuk mund të flasim për respektimin e te drejtat e prones. Përderisa e gjithë kjo po ndodh, mund të thuhet se livadhet janë të askujt, dhe delet me sa duket janë të të gjithëve. 

Shkruar nga: Sllobodan Stoshiq, menaxher programi i ACDC