Marrëveshja e parë e Brukselit 11 vjet më vonë - fillimi i një kapitulli të ri që është ende në pritje

“Dua të përgëzoj vendosmërinë gjatë këtyre muajve si dhe guximin”, ishin fjalët e para të Përfaqësueses së Lartë për Politikë të Jashtme të Bashkimit Evropian, Catherine Ashton drejtuar kryeministrave të Serbisë dhe Kosovës, Ivica Daçiq dhe Hashim Thaçi, kur para 11 vitesh në këtë ditë në Bruksel, nënshkruan Marrëveshjen e Parë për Parimet që Rregullojnë Normalizimin e Marrëdhënieve ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, ose siç quhet më shpesh - Marrëveshja e Parë e Brukselit.

Shumë ujë ka rrjedhur nëpër Ibër që atëherë, dhe marrëveshja që pritej të sillte paqe të qëndrueshme dhe që zyrtarët ndërkombëtarë në atë kohë e quajtën një hap të rëndësishëm, madje historik, sot është në letargji total, ndërsa populli serb në Kosovë është në një situatë më të vështirë se kurrë.

Edhe pse pala serbe relativisht shpejt i përmbushi pikat që ishin obligim i saj dhe që nga këndvështrimi i serbëve në Kosovë ishin koncesione mjaft të dhimbshme: që e gjithë policia në veri të Kosovës të integrohet në kuadër të Policisë së Kosovës, që organet gjyqësore të funksionojnë në kuadër të sistemit juridik të Kosovës, si dhe që zgjedhjet komunale në komunat veriore të vitit 2013 të organizohen me ndërmjetësimin e OEBS në përputhje me ligjin e Kosovës, Prishtina edhe sot e kësaj dite nuk e ka përmbushur obligimin e vetëm nga ky dokument, me rëndësi kyçe për serbët, për formimin e Bashkësisë së Komunave Serbe. Asnjë gjurmë e vendosmërisë dhe guximit që përmendi Ashton.

Pa BKS, dhe pasi serbët e punësuar në institucionet e Kosovës u larguan nga institucionet në nëntor 2022 në shenjë revolte për shkak të politikës së Prishtinës ndaj kolegëve dhe bashkatdhetarëve të tyre, mund të thuhet se gjithçka është kthyer praktikisht në fillim.

Në këto 11 vite kanë ndryshuar ndërmjetësuesit evropianë në dialog (Catherine Ashton, Federica Mogherini, Mirosllav Lajcak) dhe kryeministrat e Kosovës (Hashim Thaçi, Isa Mustafa, Ramush Haradinaj, Avudlah Hoti, Albin Kurti) dhe në pyetjen se kush është përgjegjës pse nuk ka ende BKS në 2024, ndoshta përgjigjja do të ishte: të gjithë së bashku.

Ishte e qartë që në fillim se autoritetet e Kosovës po kërkojnë në çdo mënyrë justifikime pse nuk mund ta formojnë Bashkësinë, si dhe se ndërmjetësuesit evropianë nuk munden, nuk duan apo nuk do t'i detyrojnë ta bëjnë këtë, përkundër faktit se themelimi i BKS-së u bë obligim ndërkombëtar i Kosovës sapo Parlamenti i Kosovës ratifikoi Marrëveshjen e Brukselit. Nuk është se BE-ja nuk e di këtë, madje edhe Prishtina e kujton herë pas here. Dhe është gjithmonë një asgjë e madhe.

Ajo që bëri që BKS të “ngecë” që në fillim ishte lëvizja e Presidentes së Kosovës, Atifete Jahjaga, e cila në tetor të vitit 2015 kërkoi nga Gjykata Kushtetuese vlerësimin e kushtetutshmërisë së marrëveshjes për formimin e Bashkësisë së Komunave Serbe. Deri në vendimin e gjykatës, ajo kërkoi që të pezullohet marrëveshja nga Brukseli për BKS-në, e cila në Beograd u interpretua si një manovër me të cilën Prishtina blen kohë.

Gjykata Kushtetuese nxori një aktgjykim më 23 dhjetor 2015, në të cilin thoshte se parimet lidhur me BKS-në, për të cilat u ra dakord në Bruksel, “nuk janë plotësisht të harmonizuara me frymën e Kushtetutës”, me shpjegimin se nënkuptojnë dispozitat që kanë të bëjnë me barazinë para ligjit, si dhe të drejtat e komuniteteve dhe pjesëtarëve të tyre.

Në të njëjtin gjykim, megjithatë, thuhet gjithashtu “që Bashkësia e Komunave me shumicë serbe do të themelohet siç është përcaktuar në Marrëveshjen e Parë, të ratifikuar nga Kuvendi i Republikës së Kosovës dhe të shpallur nga Presidentja e Republikës së Kosovës”. Ky vendim i Gjykatës Kushtetuese është i detyrueshëm si për qeverinë aktuale ashtu edhe për çdo qeveri të ardhshme në Kosovë.

Siç është planifikuar, BKS-së duhet t'i bashkohen dhjetë komuna: Leposaviqi, Zveçani, Mitrovica e Veriut, Zubin Potoku, Parteshi, Ranillugu, Novobërda, Graçanica, Shtërpca dhe Kllokoti.

Edhe pse sipas marrëveshjeve nga Brukseli, për hartimin e statutit të BKS-së ishte ngarkuar Ekipi Drejtues, i përbërë nga përfaqësues të serbëve nga Kosova, i cili e kreu atë detyrë dhe e prezantoi draftin e tij më 2 maj të vitit të kaluar në Bruksel, ai dokument u refuzua nga kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, dhe “pesëshja e madhe” dolën si propozues të rinj të draft-statutit në tetor të vitit të kaluar, duke prezantuar dokumentin e tyre në takimet në Prishtinë dhe Beograd. Ndërkohë është kthyer në një draft “evropian” që ende nuk është paraqitur për publikun.

Çfarë shkruhet në 15 pikat e Marrëveshjes së Parë të Brukselit?

I pari thotë: "Do të ketë një Bashkësi të komunave ku serbët përbëjnë shumicën e popullsisë në Kosovë". Anëtarësimi do të jetë i hapur për çdo komunë tjetër, me kusht që anëtarët të bien dakord”.

Më tej, marrëveshja parashikon që BKS do të ketë kryetar, nënkryetar, Kuvend, Këshill..., mbikëqyrje të plotë në fushat e zhvillimit ekonomik, arsimit, shëndetësisë, urbanizmit dhe zhvillimit rural.

Pika 9 e këtij dokumenti përcakton në detaje organizimin e policisë në katër komuna në veri të Kosovës.

“Do të ketë komandant rajonal të policisë për katër komuna në veri ku serbët përbëjnë shumicën e popullsisë (Mitrovica e Veriut, Zveçani, Zubin Potoku dhe Leposaviq). Komandanti i këtij rajoni do të jetë një serb i Kosovës i emëruar nga Ministria e Punëve të Brendshme nga lista e dorëzuar nga katër kryetarë komunash në emër të Bashkësisë/Asociacionit. Përbërja e PK-së në veri do të pasqyrojë përbërjen etnike të popullsisë së këtyre katër komunave. (Do të ketë edhe një komandant rajonal të policisë për komunat e Mitrovicës së Jugut, Srbicës dhe Vushtrrisë). Komandanti rajonal i katër komunave veriore do të bashkëpunojë me komandantët e tjerë rajonalë”, thuhet në marrëveshje.

“Autoritetet gjyqësore do të integrohen dhe do të funksionojnë brenda sistemit juridik të Kosovës. Gjykata e Apelit në Prishtinë do të formojë një kolegj që do të përbëhet kryesisht nga gjyqtarë nga radhët e serbëve të Kosovës dhe do të veprojë në raport me të gjitha komunat me shumicë serbe. Divizioni i Gjykatës së Apelit, i cili përbëhet nga personeli administrativ dhe gjyqtarët, do të ketë selinë e përhershme në Mitrovicën e Veriut (Gjykata e Qarkut në Mitrovicë). Shumica e secilës dhomë të Departamentit në fjalë do të përbëhet nga gjyqtarë nga radhët e serbëve të Kosovës. Në dhomat e gjykatës do të ulen gjyqtarë përkatës, në varësi të natyrës së çështjes”, thuhet në pikën 10.

Pikat 13 dhe 14 theksojnë se të dy palët do të intensifikojnë bisedimet për energjinë dhe telekomunikacionin dhe do t'i përfundojnë ato deri më 15 qershor 2013 dhe se është rënë dakord që asnjëra palë të bllokojë ose inkurajojë të tjerët të bllokojnë përparimin e tjetrës në rrugën e saj drejt BE.