Ristanoviq: Çmimi që paguam për Marrëveshjen e Kumanovës ishte shumë i lartë

Dr. Petar Ristanoviq, bashkëpunëtor shkencor i Institutit për kulturë serbe në Leposaviq, vlerësoi se Marrëveshja ushtarako-teknike në Kumanovë i dha fund luftës në vitin 1999, pas së cilës shqiptarët fituan gjithçka dhe serbët humbën gjithçka.

“Serbët në thelb nuk morën asgjë, domethënë humbën pothuajse gjithçka. Nga mesi i qershorit dhe në dy muajt e ardhshëm, një numër i madh i serbëve u detyruan të ikin nga Kosova në territorin e Serbisë qendrore në një ikje të pakontrolluar. Ata që mbetën në enklavat serbe dhe komunitetet më të mëdha serbe që arritën të mbroheshin, jetuan jashtëzakonisht vështirë për dy vitet e ardhshme. Ata jetojnë shumë vështirë edhe sot. Dy muajt e ardhshëm, dy muajt e parë gjatë verës dhe më pas dy-tre vitet e ardhshme ishin një periudhë kur jeta e tyre ishte në rrezik praktikisht çdo ditë”, tha Ristanoviq për Kosovo online.

Ndryshe nga serbët, shqiptarët, shpjegoi ai, "pak a shumë e morën atë që prisnin".

“Së pari në praktikë, e më pas me shpalljen e pavarësisë. Një numër i madh i shteteve evropiane dhe perëndimore e kanë njohur pavarësinë e Kosovës, e cila sot kontestohet dhe është pothuajse kuazi pavarësi, por funksionon në atë vakum ligjor. Kosova po funksionon në atë mënyrë që mund të thuhet se shqiptarët morën pjesën më të madhe të asaj që kërkuan. Por shtrohet pyetja se a ia ka vlejtur lufta, vuajtja dhe shkatërrimi”, tha Ristanoviq.

Ai theksoi se nga kjo distancë kohore, pyetja kryesore për historianët është nëse çmimi i paguar ishte shumë i lartë për atë që ishte marrë në Marrëveshjen e Kumanovës në krahasim me atë që ishte ofruar më parë gjatë negociatave të Rambujesë.

“Mendimi im është se çmimi ishte vërtet shumë i lartë, nëse shikojmë dallimet ndërmjet marrëveshjes që u ofrua në Rambuje dhe asaj që u nënshkrua në Kumanovë dhe asaj që pasoi më vonë - Rezoluta 1244. Dallimi thelbësor është se Rambuje do të thoshte se pas tre vitesh ai organizon një referendum ku shumica shqiptare sigurisht që do të votonte për pavarësinë e Kosovës. Marrëveshja teknike ushtarake në Kumanovë dhe më vonë Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit nuk ka pasur një përcaktim të tillë”, ka thënë ai.

Ai shpjegoi se rezoluta garanton integritetin e Serbisë.

“Në thelb parashihej një autonomi e gjerë e Kosovës brenda Serbisë. Mirëpo, në praktikë, besoj se ishte e pritshme, dhe më vonë u vërtetua, që shqiptarët të shpallën pavarësinë pas një periudhe, e cila sot është e kontestuar, por në masë të madhe është realitet në terren”, përfundoi Ristanoviq.

Ai vlerësoi se detyrë parësore e Marrëveshjes Ushtarako-Teknike ishte përfundimi i luftës, e cila, sipas tij, nuk përfundoi me kapitullimin, por as me fitoren e RFJ-së së atëhershme.

“Nuk mund ta quaja kapitullim të plotë. Besoj se nuk ishte kapitullim, por është e sigurt që Jugosllavia në atë kohë e humbi luftën. Ajo u detyrua të tërhiqte forcat e saj ushtarake dhe të sigurisë. Ajo ka humbur kapacitetin e saj për të mbrojtur popullsinë serbe. Definitivisht lufta ishte e humbur, edhe pse në atë moment ushtria jugosllave shpalli fitoren, të cilën sot e kujtojmë të gjithë. Padyshim që nuk ishte fitore, por nuk ishte as kapitullim i plotë, ndonëse ishte mjaft afër”, tha Ristanoviq.

Ai vlerësoi se ishte e pashmangshme që NATO të fitonte për shkak të pabarazisë së madhe në forca dhe burime ushtarake dhe se shqiptarët në atë moment fituan edhe ushtarakisht.

“Natyrisht që nuk fituan shqiptarët dhe UÇK-ja, por forcat e NATO-s që ishin në luftë me Jugosllavinë”, tha Ristanoviq.

Duke analizuar marrëveshjen e Kumanovës, çfarë u zbatua dhe që është ende një germ në letër, ky historian tha se pika më e rëndësishme është zbatuar – tërheqja e forcave policore dhe ushtarake nga territori i Kosovës.

“Në thelb, në atë moment Serbia hoqi dorë nga sovraniteti i saj mbi Kosovën dhe Metohinë në masën më të madhe, të paktën në kuptimin praktik. Fatkeqësisht, ajo që ishte parashikuar për palën tjetër nuk u zbatua. UÇK-ja nuk u çarmatos kurrë plotësisht. Edhe në masën më të madhe nuk çarmatoset fare. Thelbi i saj më vonë u bë pjesë e forcave të sotme kuazi-ushtarake”, tha Ristanoviq.

Ai përkujtoi se dispozita që më vonë u gjet në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së për kthimin e një numri të kufizuar të forcave policore dhe ushtarake në Kosovë nuk ishte zbatuar nga MTU.

“Nuk është zbatuar asnjëherë. Serbia e ka kërkuar këtë në disa raste, por është refuzuar, pasi është paraparë që të kërkohet pëlqimi i forcave ndërkombëtare, përkatësisht forcave të NATO-s, të cilin Serbia nuk e ka marrë kurrë”, kujton ky historian.