Bashkësia e Komunave Serbe: vizioni dhe prioritetet

Shkruar për Kosovo online: Dragan Biseniq, gazetar

Çështja e Bashkësisë së Komunave Serbe edhe një herë ka hyrë në rrugë pa krye. Të hënën, pjesëmarrësit në bisedimet nga Beogradi dhe Prishtina u ndanë, pa lëvizur asnjë pëllëmbë përpara, duket, më së shumti falë mënyrës kaotike në të cilën zhvillohet dialogu ndërmjet Serbisë dhe Prishtinës. Në atë dialog, prioritetet duket se janë të përziera si në rendin kronologjik ashtu edhe në rendin politik të lëvizjeve, ndërsa subjektet përkatëse të dialogut treten dhe humbasin në të. Nëse negociatat “hap pas hapi” mund të quheshin alfabeti i procesit të negociatave, dialogu dhjetëvjeçar ndërmjet Serbisë dhe Prishtinës deri më tani duket më shumë si një ngatërrim i ngathët i këmbëve, kështu që tani, do të thoshte, askush nuk mund të ulet ose të ngrihet më.

Në dialogun ndërmjet Serbisë dhe Prishtinës, do të thuhej se prioritetet, rastësisht apo qëllimisht, kanë humbur krejtësisht. Tani po diskutohet në të njëjtën kohë rreth tre ose katër marrëveshje përmbajtësore dhe cilësisht të ndryshme. Disa prej tyre janë nënshkruar, si Marrëveshja e Brukselit në 2013 dhe 2015, dhe për disa janë rënë dakord vetëm verbalisht, Marrëveshja e Brukselit më 27 shkurt dhe Marrëveshja e Ohrit më 18 mars 2023. Në një kaos të tillë negociatash, askush nuk e di se çfarë është prioriteti, ndërkohë që në të njëjtën kohë secili mund të vendosë prioritete sipas dëshirës dhe të synojë një nga objektivat e shumtë që rrotullohen rreth negociatorit. Kështu ishte edhe pas bisedimeve të fundit në Bruksel.

Pas takimit, drejtori i Zyrës për Kosovë dhe Metohi, Petar Petkoviq, tha se Prishtina po ikën nga çështja e të pagjeturve dhe BKS-së. Zëvendëskryeministri i Kosovës, Besnik Bislimi, nga ana tjetër, ka thënë se pala serbe është e interesuar vetëm për Bashkësinë e Komunave Serbe dhe nga Prishtina kanë ardhur kritika se Serbia po “shkel marrëveshjet”. Kryeministri dhe presidentja e Kosovës kërkojnë njëkohësisht zbatimin e të gjitha pikave të marrëveshjes së fundit të përfunduar, pa kushte dhe pa vonesa, dhe se “përparësi nuk i jepet Bashkësisë së Komunave Serbe”.

Pikërisht për këtë po flasim. Bashkimi Evropian dhe SHBA duhet të vendosin dhe të bien dakord nëse BKS është një prioritet apo jo? Përfaqësues ndërkombëtarë, zyrtarë të Bashkimit Evropian, diplomatë, ambasadorë në Serbi dhe Kosovë, tash e disa muaj kanë kërkuar krijimin e Bashkësisë së Komunave Serbe, duke e cilësuar atë si “prioritet”, “urgjent”, “diskutimi duhet të të fillojë menjëherë", "detyrim i paplotësuar i ndërmarrë në vitin 2013", "detyrim ligjërisht i detyrueshëm dhe i pranuar", por në të njëjtën kohë si qëndrim legjitim pranohet edhe mendimi se Bashkësia e Komunave Serbe nuk është çështje prioritare në negociata.

Duke pasur parasysh logjikën e lëvizjeve që mund të çojnë në një marrëveshje, është e qartë se fillimisht duhet të përmbushen detyrimet e mëparshme, në mënyrë që ato të shërbejnë si bazë për zgjerimin dhe konsolidimin e asaj që është rënë dakord. Nëse kjo nuk bëhet, ekziston gjithmonë rreziku që e gjithë struktura të dështojë, veçanërisht kur ndërtohet nga themeli dhe çatia në të njëjtën kohë. Veterani dhe njeriu i madh i diplomacisë së Luftës së Ftohtë, i cili do të mbushë 100 vjet për 10 ditë, Henri Kisinxher, pohon se aftësia diplomatike lidhet më së shumti me aftësinë për të zgjedhur prioritetet. Suksesi i çdo sipërmarrjeje varet kryesisht nga ajo përzgjedhje.

Në janar, ishin Gabriel Eskobar dhe Derek Sholle ata që prezantuan kuptimin amerikan të Bashkësisë së Komunave Serbe me tekstin e tyre autori. Ata vendosën zbatimin e marrëveshjes për Bashkësinë e Komunave Serbe "ndër detyrat më të rëndësishme" dhe se "është koha që të thuhet qartë se çfarë është dhe çfarë nuk është". Le të kujtojmë shkurtimisht "çfarë është" dhe "çfarë nuk është" BKS, siç e panë atëherë Eskobar dhe Sholle. Është "një mënyrë për të përmirësuar jetën e përditshme të qytetarëve, për të krijuar besim ndërmjet serbëve dhe institucioneve të Prishtinës, për të siguruar lidhje më të mira ndërmjet veriut dhe pjesës tjetër të Kosovës dhe për të krijuar mekanizma që serbët të marrin pjesë më shumë në jetën shoqërore". Kosova “në kuadër të dialogut të udhëhequr nga BE-ja mund të refuzojë opsionet që kërcënojnë strukturën e saj ligjore, por nuk mund të refuzojë detyrimet e saj”, ata premtojnë se SHBA-të, si “vendi më pro-kosovar në botë”, janë të përkushtuara për të mbështetur popullit të Kosovës për të siguruar që "struktura e saj kushtetuese dhe ligjore të mos kërcënohet". Diplomatët amerikanë deklarojnë se “komunat do të jenë në gjendje të krijojnë planprograme dhe programe në gjuhën serbe për shkollat ​​lokale” dhe të mos punojnë “në vakum”, ndërsa ndihma e Serbisë do të jetë “transparente” dhe “të kalojë nëpër kanale ligjore dhe të lejuara”. Ata arritën në përfundimin se “krijimi i bashkësisë nuk cenon kushtetutën e Kosovës dhe nuk kërcënon, siç thonë ata, “sovranitetin, pavarësinë apo institucionet demokratike të saj”.

Siç është raportuar, Samanta Pauer, gjatë qëndrimit në Prishtinë, gjoja ka deklaruar në një intervistë se "SHBA ishte e qartë" dhe se "nuk ka nevojë të krijohet një nivel shtesë i qeverisjes në Kosovë", dhe se "pushtetet ekzekutive nuk janë diçka që është paraparë për Bashkësinë e Komunave Serbe". Në fund, ajo ka konstatuar se Bashkësia e Komunave Serbe duhet të jetë në përputhje me Kushtetutën e Kosovës".

Ky intonacion dhe përmbajtje, nëse duhet besuar përkthimi dhe deklaratat e mediave shqiptare, jep një interpretim dukshëm të ndryshëm nga ai i paraqitur së bashku në janar nga Eskobar dhe Sholle dhe ngushton kuptimin e BKS-së tek shoqatat e qytetarëve. Nëse ky është evolucioni amerikan në kuptimin e Bashkësisë së Komunave Serbe, i cili përjashton prej tyre të gjitha kompetencat e parashikuara në Marrëveshjen e Brukselit të vitit 2013., atëherë është e vështirë të supozohet se BKS ka ndonjë perspektivë për t'u formuar dhe për të arritur një marrëveshje midis dy palëve.

Përsëri, të gjitha së bashku, devijon nga qasja evropiane ndaj Bashkësisë së Komunave Serbe. Përfaqësuesi i Lartë për Politikë të Jashtme, Zhozef Borel, ka insistuar vazhdimisht që Kosova “sa më shpejt të jetë e mundur”, “menjëherë”, “pa hezitim” të përmbushë obligimet e saj. “Marrëveshja është ratifikuar nga Kuvendi i Kosovës dhe Kosova duhet ta përmbushë obligimin ligjor dhe ta zbatojë pa vonesë”, ka thënë Borel, duke mos përmendur ndonjë mosmarrëveshje apo konflikt me Kushtetutën. Miroslav Lajçak ishte edhe më specifik. Ai pretendon se pa BKS nuk ka normalizim të marrëdhënieve. “Formimi i Bashkësisë së Komunave Serbe, siguria, mbrojtja e të drejtave kolektive dhe individuale të popullit serb janë parakusht për normalizimin e marrëdhënieve”, ka thënë disa herë i dërguari evropian.

Sholle dhe Eskobar do të flasin sot në Komisionin e Senatit për Punët e Jashtme për situatën në rajon në një seancë dëgjimore me titull "Vlerësimi i politikës së SHBA-së për Ballkanin Perëndimor". Kjo është një mundësi për të saktësuar realisht se cili është kuptimi amerikan i Bashkësisë së Komunave Serbe dhe roli dhe prioritetet e saj në procesin e normalizimit të marrëdhënieve.

Meqë ra fjala, sipas Marrëveshjes së Brukselit, Ekipi Drejtues është përgjegjës për propozimin e statutit, i cili e krijoi atë për mbledhjen e mbajtur në fillim të majit. Menjëherë pas propozimit, qeveria e Kosovës ka vendosur që ta shpërndajë atë ekip, gjë që është shkelje e dispozitave të Marrëveshjes së Brukselit, siç e vlerëson Bashkimi Evropian, por deri më tani pa rezultat. Bashkimi Evropian, si garantues i Marrëveshjes së Brukselit, megjithatë, tani ka filluar të shumëfishojë dokumentet dhe çështjet për diskutim. Kështu, ambasadori gjerman në Prishtinë, Jorn Rode, e ka quajtur “vizion” propozimin e BKS-së të paraqitur nga Albin Kurti, ndërsa tani ka kërkuar një “plan” nga pala kosovare. Të njëjtën gjë ka kërkuar edhe ambasadori britanik në Prishtinë. Ai përsëri e lidhi Republikën Srpska me Bashkësinë e Komunave Serbe, duke u përcaktuar në të njëjtën mënyrë negative sipas propozimit të Ekipit Drejtues siç ka bërë pala kosovare.

Zvarritja, ndërlikimi dhe zvarritja e krijimit të Bashkësisë së Komunave Serbe në opinion gjithnjë e më shumë po ngre dyshime se për çfarë është kjo ndjekje e BKS-së, a është me të vërtetë synimi për të përmirësuar pozitën e serbëve në Kosovë apo ka një rol fiktiv që duhet ta mbajë palën serbe në vigjilencë për bisedime, derisa të arrijë në lobin e njohjes së pavarësisë së Kosovës? Ato dyshime do të bëhen më të forta, aq më gjatë do të zgjasë çorientimi aktual në krijimin e Bashkësisë së Komunave Serbe, sepse nëse nuk përfundohet në kohë dhe në mënyrë cilësore, Miroslav Lajçak do të ketë të drejtë në vlerësimin e tij se “pa BKS ka asnjë normalizim”.