Marrëveshja e Brukselit 10 vjet më vonë: Çfarë u dakordua dhe pse nuk u përmbush?

Entuziazmi që dhjetë vjet më parë shoqëroi nënshkrimin e Marrëveshjes së Parë për Parimet që rregullojnë normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës ka kohë që është zhdukur. Gjashtë pikat e këtij dokumenti që i referohen Bashkësisë së Komunave Serbe mbetën vetëm në letër, të nënshkruar nga kryeministrat e Serbisë dhe Kosovës në atë kohë, Ivica Daçiq dhe Hashim Thaçi. Qeveritë në Prishtinë ndryshuan, por asnjëra prej tyre nuk guxoi të bënte atë që ishte shkruar si obligim i palës kosovare – formimin e BKS-së.

“Vendosmëria dhe guximi” i uruar më 19 prill 2013 nga Përfaqësuesja e Lartë e Bashkimit Evropian për Politikë të Jashtme, Ketrin Eshton, në prani të së cilës u nënshkrua marrëveshja, kanë humbur diku.

Pikat për të cilat ishte ngarkuar pala serbe, të cilat parashikonin që e gjithë policia në veri të Kosovës të integrohet në kuadër të Policisë së Kosovës, që organet e drejtësisë të funksionojnë në kuadër të sistemit juridik të Kosovës dhe që zgjedhjet komunale në komunat veriore në vitin 2013 të organizohen në përputhje me ligjin e Kosovës, janë përmbushur.

"Konsensus për të mos aplikuar BKS"

Stefan Surlliq, asistent profesor në Fakultetin e Shkencave Politike në Beograd, thotë për Kosovo Online se qëllimi i Marrëveshjes së Parë për Normalizimin e Marrëdhënieve ishte ndërtimi i besimit mes dy palëve, që Beogradi të pranojë integrimin e veriut të Kosovës në sistem qeveritar në Prishtinë, dhe të mbahen zgjedhjet e para lokale, sipas ligjeve të Kosovës, dhe se në këmbim komuniteti serb të merrë autonomi të realizuar në formën e BKS-së.

“Ajo mundësi, megjithatë, u shpërdorua përgjithmonë. Në vend të një shkalle më të madhe besimi, tani, përkundër presionit ndërkombëtar, serbët në Kosovë nuk besojnë se BKS do të zbatohet dhe formohet ndonjëherë, ata dyshojnë se autoritetet në Prishtinë do të përpiqen ta bëjnë atë të funksionojë normalisht. Kam përshtypjen se atëherë, si edhe tani me propozimin evropian, fitoi vetëm kohë për ta detyruar Beogradin që të integrojë serbët në sistemin e Kosovës dhe se kurrë nuk ka pasur ndonjë presion real mbi Prishtinën për të zbatuar BKS-në. Në nivelin e brendshëm politik në Kosovë, opsionet politike garuan se kush do ta demonizojë më shumë Bashkësinë dhe ta paraqesë atë si diçka që kërcënon shqiptarët. Pas dhjetë vitesh kemi paradoksin se ata që e nënshkruan Marrëveshjen e Brukselit dhe që e përkrahën, sepse ajo u miratua edhe në Kuvendin e Kosovës, tani janë kritikët kryesorë të Albin Kurtit, i cili atëherë ishte në opozitë dhe kundërshtonte BKS-në. Tani po e sulmojnë se do të tradhtojë interesat kombëtare nëse zbaton BKS-në, gjë që na thotë se ka një konsensus të gjerë në mesin e përfaqësuesve politikë shqiptarë që BKS të mos zbatohet”, na thotë Surlliq.

Edhe nëse formohet BKS, shton ai, është e diskutueshme se si do të funksionojë.

Marrëveshja e parë u nënshkrua nën patronazhin e BE-së dhe nga një distancë prej një dekade, Surlliq thotë se BE-ja e ka humbur kredibilitetin e saj si ndërmjetësuesi për shkak se Marrëveshja e Brukselit nuk u zbatua plotësisht dhe për shkak se anëtarët më të fuqishëm të BE-së ishin indiferentë ndaj zbatimin e BKS-së.

“Në këtë fazë të fundit të dialogut, pamë që BKS-ja u rikthye edhe një herë si temë për tryezën e bisedimeve, por në radhë të parë për shkak të presionit të SHBA-së. BE-ja dhe vendet udhëheqëse të unionit tashmë kishin hequr dorë nga BKS dhe nuk e shihnin atë si një obligim dhe diçka që në fakt vë në pikëpyetje besueshmërinë e tyre si ndërmjetësuesi. Gjithashtu, ata kurrë nuk ishin të bindur thelbësisht se BKS është diçka që është e mirë dhe që garanton të drejtat e serbëve në Kosovë, por Bashkësia gjithmonë ofrohej si një kartë që do ta bindte Beogradin të pranonte kompromise të dhimbshme, domethënë diçka që do të bëje të lumtur Beogradin, të vazhdojë të bëjë lëshime”, thotë Surlliq.

Në pyetjen se a duhet të presim ndryshim në qasjen e BE-së, bashkëbiseduesi ynë thotë se këmbëngulja e palës serbe që BKS të jetë kushti i parë, ndër të tjera, hap mundësinë që BKS të zbatohet në një të ardhme të parashikueshme nëse aktorët ndërkombëtarë kujdesen vërtet për marrëveshjen mes Beogradit dhe Prishtinës.

“Aktorët ndërkombëtarë tani janë të vetëdijshëm se Beogradi nuk do t'i përmbushë pikat e tjera të marrëveshjes derisa BKS të zbatohet, kështu që tani i takon Prishtinës ta zbatojë atë, dhe sipas situatës aktuale politike, nuk do të thoja se do të ndodhë deri në fund të vitit. Ndoshta do të organizohen disa hapa fillestarë, por duket joreale që deri në fund të vitit të kemi një BKS plotësisht funksionale. Edhe nëse ka vullnet të mirë, është e pamundur të zbatohet në mënyrën e duhur në atë periudhë”, thotë Surlliq.

“As vetë qytetarët nuk janë gati për normalizim të plotë”

Allen Meta, analist politik nga Prishtina, thotë për Kosovo Online se prej dhjetë vitesh jemi dëshmitarë të një maratonë diplomatike mes BE-së dhe SHBA-së, të cilat po bëjnë presion për normalizimin e marrëdhënieve me çdo kusht, por që normalizimi i plotë pengohet ose nga ndryshimet gjeopolitike apo nga politika e brendshme e Kosovës dhe Serbisë.

“Si rrjedhojë, nuk duhet të ketë pritshmëri të mëdha, sidomos në Ballkanin Perëndimor, sepse as vetë qytetarët nuk janë plotësisht të gatshëm për normalizim të plotë dhe kjo ndikon tek politikanët që llogaritin duke matur pulsin në të dy vendet. Ndryshimet gjeopolitike janë gjithashtu një ndër faktorët që ndikuan në zgjatjen e procesit të normalizimit të marrëdhënieve. Por kohët e fundit, me fillimin e luftës kundër Ukrainës, vëmendja është kthyer sërish në rajonin e Ballkanit Perëndimor, veçanërisht në Kosovë dhe Serbi, në përpjekje për të arritur një marrëveshje për shkak të mundësisë së përshkallëzimit të situatës, veçanërisht në veri të Kosovës”, thotë Meta.

Ai megjithatë konkludon se afrimi mes palëve ekziston, edhe pse ky proces do të marrë kohë.

"Hapat drejt normalizimit të marrëdhënieve do të vazhdojnë. Të gjitha marrëveshjet e deritanishme nga aspekti civil synojnë përmirësimin e kushteve të jetesës së të dy popujve dhe kjo sigurisht kërkon kohë. Pa dyshim, politikanët duhet t'i kushtojnë më shumë vëmendje normalizimit të marrëdhëniet, më shumë se sa kanë bërë deri tani”, thotë Meta.

Sipas analistit Dushan Janjiq, rezultati i përgjithshëm i Marrëveshjes së Brukselit është i dobët, veçanërisht për BKS-në dhe siç thotë ai për Kosovo Online, qëndrimet e dy palëve janë të ndara për diçka që nuk ekziston askund në marrëveshje.

“Në atë nuk thotë se BKS duhet të ketë pushtet ekzekutiv. Pala shqiptare pretendon se është një program i njohur serb ku dëshira është të krijohet një Republika Serbe në territorin e Kosovës dhe në Serbi ka pasur gjithmonë politikanë, sot më pak se më parë, që menduan se nuk do të ishte keq - për të krijuar një republikë dhe për të mbajtur konfliktin e hapur. Por askund në marrëveshje nuk ka një gjë të tillë”, thotë Janjiq.

“Zgjedhjet e ardhshme në veri do të diskreditojnë idenë e BKS-së”

Janjiq thekson gjithashtu se pala serbe në BKS shihte një garanci të veçantë për mbijetesën e serbëve, si politikisht ashtu edhe për të gjithë të tjerët, dhe se ishte neglizhuar që serbët tashmë kanë disa të drejta sipas Kushtetutës së Kosovës - të paktën 10 përfaqësues në parlamenti dhe vendet në administratë.

“Ata kanë injoruar atë që tani është paraqitur në propozimin evropian, në paragrafët 2, 6, 7, ku thuhet se duhet të rregullohet pozita dhe statusi i KOS-it, statusi i trashëgimisë kulturore dhe fetare dhe e drejta e komunitetit serb për të zhvilluar identiteti. Tani Kurti do të donte vetëm autonomi ose vetëadministrim të pakicave, jo Bashkësinë”, thotë Janjiq.

Sipas mendimit të tij, nëse të gjitha dokumentet dhe gjithçka e pranuar do të hidheshin në tryezë, puna mund të përfundonte brenda një muaji. Ai po ashtu tregon se zgjedhjet e ardhshme në veri të Kosovës do të çojnë në diskreditimin e të gjithë idesë – edhe BKS-së edhe normalizimit, dhe shpreson që ajo të kalojë në një bojkot të heshtur nga qytetarët e veriut të Kosovës, gjë që do të forcojë pozitën e Serbisë.

“Ky është gabim. Do të marrim kryetarë komunash, njëri prej të cilëve ndoshta do të jetë serb, dhe e gjithë ideja e Marrëveshjes së Brukselit nga viti 2013 është përfaqësimi i serbëve në institucione për të mundësuar integrimin pa të cilin nuk ka normalizim. Është një goditje shumë më e madhe për BKS-në sesa ishin mosmarrëveshjet politike nëse duam apo jo Bashkësinë e Komunave Serbe”, përfundon Janjiq.

Çfarë thuhet në marrëveshje?

Marrëveshja e parë e Brukselit ka 15 pika, e para prej të cilave thotë: “Do të ketë një Bashkësi të komunave ku serbët përbëjnë shumicën e popullsisë në Kosovë. Anëtarësimi do të jetë i hapur për çdo komunë tjetër, me kusht që anëtarët të bien dakord". Marrëveshja parashikon më tej që BKS do të ketë kryetar, nënkryetar, Kuvend, Këshill... dhe se do të ketë mbikëqyrje të plotë mbi fushat e zhvillimit ekonomik, arsimi, shëndetësia, planifikimi urban dhe zhvillimi rural.

Pika 9 e këtij dokumenti përcakton në detaje organizimin e policisë në katër komuna në veri të Kosovës.

“Do të ketë komandant policor rajonal për katër komuna në veri ku serbët përbëjnë shumicën e popullsisë (Mitrovica e Veriut, Zveçani, Zubin Potok dhe Leposaviq). Komandanti i këtij rajoni do të jetë një serb i Kosovës i emëruar nga Ministria e Punëve të Brendshme nga lista e dorëzuar nga katër kryetarë komunash në emër të Bashkësisë/Asociacionit. Përbërja e PK-së në veri do të pasqyrojë përbërjen etnike të popullsisë së këtyre katër komunave. (Do të ketë edhe një komandant rajonal të policisë për komunat e Mitrovicës së Jugut, Skenderaj dhe Vushtri). Komandanti rajonal i katër komunave veriore do të bashkëpunojë me komandantët rajonalë e tjerë”, thuhet në marrëveshje.

Siç është planifikuar, BKS-së duhet t'i bashkohen dhjetë komuna: Leposaviqi, Zveçani, Severna Mitrovica, Zubin Potok, Parteshi, Ranillugu, Novobërda, Graçanica, Shtërpcë dhe Kllokoti.