Dhjetë vjet nga marrëveshja e dytë e Brukselit: Ku u humb formimi i BKS-së?

Dhjetë vjet më parë në Bruksel u nënshkruan disa dokumente me të cilat u detajuan marrëveshjet e arritura më herët nga marrëveshja e vitit 2013. Në më të rëndësishmen prej tyre u përfshinë parimet e përgjithshme – elementët kyç për formimin e Bashkësisë së Komunave Serbe. Një dekadë më vonë – nuk është lëvizur më tej se sa fillimi. Bashkëbiseduesit e Kosovo online paralajmërojnë se pa presione më konkrete mbi Prishtinën nuk duhet pritur ndonjë përparim. Problem shtesë për komunitetin serb, theksojnë ata, është fakti që çështja e Kosovës nuk është më në fokus – as të Brukselit dhe as të Uashingtonit.

Marrëveshja e arritur më 25 prill 2015 përfshinte disa dokumente: „Asociacioni/Bashkësia i komunave me shumicë serbe në Kosovë – parimet e përgjithshme/elementët kyç“, „Plani i veprimit në fushën e telekomunikimeve“, „Konkluzionet e ndërmjetësuesit të BE-së mbi zbatimin e marrëveshjes së energjisë nga viti 2013“ dhe „Konkluzionet e grupit punues për lirinë e lëvizjes/ura“.

Në „Raportin mbi progresin në dialogun Beograd–Prishtinë për periudhën prill–tetor 2015“ të Zyrës për Kosovë dhe Metohi të Qeverisë së Serbisë thuhet se bëhet fjalë për „aranxhime që në masë të madhe detajojnë marrëveshjet e mëparshme, parimet dhe përcaktojnë afatet dhe modalitetet e zbatimit të tyre“.

Marrëveshjet në Bruksel i nënshkruan atëherë kryeministri i Serbisë Aleksandar Vuçiq dhe kryeministri i Kosovës Isa Mustafa, në prani të shefes së diplomacisë evropiane Federika Mogerini.

Pas nënshkrimit, Vuçiq theksoi se Bashkësia e komunave serbe do të ketë kompetenca të gjera, do të ketë president dhe nënkryetar, do të vendosë për shëndetësi, arsim, planifikim urban dhe rural, zhvillim ekonomik, si dhe do të mund të financohet nga Serbia pa taksa dhe dogana.

Mogerini deklaroi se është arritur pajtim „për parimet e përgjithshme dhe elementët kyç të Bashkësisë të komunave serbe, çka hap rrugën për formimin e tij“, ndërsa Isa Mustafa theksoi se të gjitha marrëveshjet janë në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet e Kosovës, se BKS do të ketë mbështetje dhe do të bashkëpunojë me Qeverinë e Serbisë, por se nuk do të ketë kompetenca origjinale.

Megjithatë, dy muaj më vonë, presidentja e atëhershme e Kosovës, Atifete Jahjaga, kërkoi nga Gjykata Kushtetuese shqyrtimin e kushtetutshmërisë së marrëveshjes për formimin e BKS-së dhe deklaroi se të gjitha marrëveshjet nga Brukseli lidhur me Bashkësinë do të pezullohen deri atëherë.

Vendimi i Gjykatës Kushtetuese erdhi më 23 dhjetor 2015, ku thuhet se disa parime të dakorduara në Bruksel „nuk janë plotësisht në harmoni me frymën e Kushtetutës“.

Në arsyetim thuhet se bëhet fjalë për dispozita që lidhen me barazinë para ligjit dhe me të drejtat e komuniteteve dhe anëtarëve të tyre.

Edhe pse gjykata saktësisht ka urdhëruar që BKS të formohet, ky pjesë e vendimit që nga atëherë shërben si alibi për autoritetet kosovare për të mos e bërë këtë.

Këtë e bëjnë pavarësisht paralajmërimeve të hapura të BE-së dhe vendeve të Quint-it se BKS është „kushti i të gjitha kushteve“.

Këtë „kërcënim“ së fundi e përsëriti ambasadori gjerman në Prishtinë, Jorn Rode, në një intervistë për Klan Kosova.

„Ne kemi thënë: sapo të bëhet ky hap i parë, duke e dërguar draftin në gjykatën tuaj (Gjykatën Kushtetuese) për rishqyrtim, ne do ta respektojmë 100 për qind vendimin e Gjykatës. Do të kemi një takim të jashtëzakonshëm në Këshillin e Evropës dhe do të angazhohemi për anëtarësim, dhe jam i bindur se Kosova do të kalojë“, tha Rode.

Presionet dhe kredibiliteti

Drejtori i Institutit për Studime Evropiane në Beograd, Sllobodan Zeçeviq është i bindur se pa “presione më serioze dhe kërcënime të BE-së” ose pa ndryshimin e atmosferës politike në Kosovë, nuk do të vijë deri te formimi i Bashkësisë së Komunave me Shumicë Serbe, por vetëm deri te vazhdimi i “spastrimit etnik nëntokësor” të komunitetit serb.

“Pa presione më serioze dhe kërcënime nga Bashkimi Evropian ose ndryshimin e ambientit politik në Kosovë, nuk do të arrijnë ta bëjnë këtë. Kurti, qartazi, nuk do ta bëjë”, thekson Zeçeviq në bisedë për Kosovo online.

Duke komentuar dhjetëvjetorin e nënshkrimit të marrëveshjes së dytë të Brukselit, Zeçeviq tha se pala serbe i ka përmbushur të gjitha ato që u dakorduan si më 2013 ashtu edhe më 2015., por problemi, thekson ai, është se pjesa e dytë e marrëveshjes nuk është zbatuar.

“Gjithçka që ishte pjesë kompromisi e marrëveshjes, që serbët e zbatonin në dëm të tyre: integruan policinë, gjyqësorin, me shpresën se do të zbatohej pjesa e dytë e marrëveshjes, pra Bashkësia e Komunave Serbe – ajo nuk u realizua”, saktëson Zeçeviq.

Ai shton se serbët ndërkohë kanë filluar të “humbasin besimin”, që në fund u tërhoqën nga institucionet e Kosovës, të pakënaqur me gjithë situatën.

“Ai proces i implementimit ka ecur vetëm nga ana jonë, ndërsa nga ana shqiptare shumë pak”, tha ai.

Ai konsideron se arsyeja kryesore e moszbatimit të marrëveshjeve të arritura, sidomos kur bëhet fjalë për formimin e BKS-së, është humbja e kredibilitetit të Bashkimit Evropian.

“BE-ja ka humbur kredibilitetin dhe ka problem që të kthehet edhe në negociatat mes Rusisë dhe Ukrainës pikërisht për shkak se ajo pati një marrëveshje të tillë edhe me rusët – Marrëveshjen e Minskut, të cilën gjithashtu nuk e zbatoi. Ata e fshehin këtë, por në thelb, kur nuk zbaton atë që ke dakorduar, kredibiliteti yt bie. Për këtë arsye, ndër të tjera, kredibiliteti i BE-së në opinionin publik serb është gjithnjë e më i ulët. Nuk është ky arsyeja e vetme, por është një nga arsyet”, beson Zeçeviq.

Ai është i bindur se me mosveprimin e saj BE-ja po dërgon mesazhin se "toleron spastrimin etnik" të serbëve në Kosovë.

“Mesazhi është se tolerohet spastrimi etnik, i cili është i heshtur, i nëndheshëm. Albin Kurti punon në stilin e vjetër 'stalinist-marksist'. Stalini ka folur " S’ka njeri – s’ka problem". Pra, këtu s’ka serb - s’ka problem. Kjo është filozofia e Albin Kurtit, se ai do t'i zgjidhë të gjitha problemet kur të ikin serbët”, thekson Zeçeviq.

Midis “letrës dhe pikës së vdekur”

Analisti politik nga Prishtina, Shkëlzen Maliqi, në një bisedë për Kosovo online me humor vëren se shumë çështje të hapura janë zgjidhur “në letër”, por se çështja e formimit të BKS-së, ashtu si edhe disa të tjera, vazhdon të jetë në “pikë të vdekur”.

Ai vlerëson se formimi i BKS-së që nga fillimi ka qenë i lidhur me “zgjidhjen përfundimtare të çështjes së Kosovës”.

„Ajo gjithmonë në një mënyrë ka qenë e kushtëzuar që të arrihet një marrëveshje e plotë. Gjatë dhjetë viteve të fundit, të dyja palët, sa herë që kanë mundur, e kanë penguar pjesërisht ose tërësisht marrëveshjen. Dhe BKS ka mbetur aty, që duhet të kalojë nëpër filtrin e Gjykatës Kushtetuese. Një herë në thelb ka kaluar, por pati disa vërejtje dhe që atëherë gjithçka ka ngecur“, thekson Maliqi.

Ai beson se një nga arsyet pse kjo marrëveshje nuk ka marrë jetë deri në fund është edhe fakti që ndërkohë „janë zhvilluar shumë gjëra jashtë marrëdhënieve Kosovë-Serbi“.

„Në njëfarë mënyre, ‘në letër’ shumë gjëra janë zgjidhur edhe më pas. Ajo është baza e të gjitha marrëveshjeve të mëvonshme, aty është edhe marrëveshja e Ohrit, edhe marrëveshja franko-gjermane. Gjithçka është aty, në letër“, tha ky analist.

Ai thotë se nga ajo që ishte dakorduar në vitin 2015, ura kryesore mbi Ibër „ka mbetur aty ku është“.

„Mund të kalojnë këmbësorët, por jo makinat. Dhe tani po bëhen ‘lojëra’ rreth asaj nëse Kurti do të ndërtojë disa ura pontone para zgjedhjeve, për të treguar se politika e tij ka qenë e drejtë. Megjithatë, ai nuk mund ta bëjë këtë, sepse urën e ruajnë NATO dhe KFOR. Dhe tani jemi këtu, në një ‘pikë të vdekur’“, saktëson Maliqi.

Ai thotë se formimi i BKS-së do të ndodhë vetëm kur të arrihet marrëveshja për normalizimin e marrëdhënieve, e serbët të kthehen në institucionet e Kosovës.

„Kjo çështje është gjithmonë e gjallë, por të dyja palët duhet të pranojnë ato kushte që janë më pak a më shumë të dakorduara. Nuk kam pasur mundësi ta shoh marrëveshjen e fundit. Meqenëse duhet të hyjë në fuqi, kjo nënkupton që serbët të kthehen në institucionet e Kosovës, të pranojnë sovranitetin e Kosovës dhe pastaj të kenë të gjitha ato të drejta që u janë garantuar“, thekson ky analist.

I pyetur se si duhet interpretuar deklarata e ambasadorit gjerman në Prishtinë, Jorn Rode, se Kosova nuk mund të bëhet anëtare e Këshillit të Evropës për shkak se nuk ka dorëzuar Statutin e BKS-së në Gjykatën Kushtetuese, Maliqi është pajtuar.

„As projektstatutin nuk e ka dërguar, që është hapi i parë. Një herë është bërë kjo, dhe Gjykata Kushtetuese nuk e ka ndaluar, por ka thënë që 23 pika duhet të formulohen qartë, në mënyrë që të mos ketë shmangie e interpretime të ndryshme. Por siç po shohim tani se si shmangen rreth Kushtetutës së Kosovës, të gjithë kanë pretendimet dhe dëshirat e tyre, e askush nuk lexon çfarë shkruan në Kushtetutë. Kjo duhet të zgjidhet. Para më shumë se një viti, qeveria jonë kishte mundësi ta dërgonte projektstatutin e BKS-së në Gjykatën Kushtetuese dhe nuk e bëri, dhe ky ishte kusht për pranimin në Këshillin e Evropës. Ja, ende është e njëjta situatë“, përfundon Maliqi.

“Zbutja” e BKS-së

Drejtori programor i organizatës “Rruga e re e tretë”, Dimitrije Milliq, thotë në një bisedë për Kosovo online se pa presion më të madh të SHBA-ve dhe BE-së ndaj institucioneve në Prishtinë nuk duhet pritur formimi i Bashkësisë së komunave serbe, ndërsa praktika ka treguar se të gjitha qeveritë e Kosovës deri tani kanë tentuar sa më shumë ta “zbusin” konceptin e BKS-së.

Milliq thekson se për moszbatimin e marrëveshjes në mbrojtjen e të drejtave të komunitetit serb një “faktor rëndues” është edhe fakti që si SHBA-të ashtu edhe BE-ja aktualisht janë të angazhuara me çështje shumë më të rëndësishme.

“Kjo çështje është lënë anash për shkak se konteksti ndërkombëtar aktual imponon tema më urgjente”, saktëson Milliq.

Ai shton se Ballkani Perëndimor është “në një vend strategjikisht të rëndësishëm”, prandaj edhe i rëndësishëm për vendet e BE-së, por se në këtë moment çështjet më të nxehta janë lufta në Ukrainë dhe mundësia e eskalimit të konfliktit në Rripin e Gazës, ku një përshkallëzim në një luftë rajonale “do të kishte pasoja të paparashikueshme jo vetëm për Evropën, por edhe për situatën ekonomike në botë“.

„Thjesht, ata po i shpenzojnë kapacitetet e kufizuara diplomatike e politike në këto çështje. Në vitet ’90, megjithëse nuk kishin shumë ‘shqetësime të tjera’ dhe kur realisht ishin shumë më të fuqishme në raport me aktorët e tjerë në botë, nuk arritën shpejt ta zgjidhin krizën në Ballkanin Perëndimor, e cila u zgjat gjatë gjithë dekadës. Prandaj nuk duhet pritur që shtetet evropiane të kenë kapacitete për ta zgjidhur këtë çështje në këtë kontekst, kur kanë më shumë probleme të brendshme dhe ndërkombëtare sesa në vitet ’90. Dhe për këtë arsye nuk është në rend dite“, shpjegon Milliq.

Ai porosit se pavarësisht rrethanave gjeopolitike, „është e rëndësishme të kthehemi gjithmonë“ te çështja e formimit të BKS-së.

„Është me rëndësi të kthehemi gjithmonë te kjo çështje, duke pasur parasysh se qeveritë e ndryshme të Kosovës kanë tentuar ta zbusin konceptin e BKS-së për ta harmonizuar, nga këndvështrimi i tyre, me Kushtetutën, sepse ky ishte një lloj ‘argumenti legalist’ se pse nuk mund të zbatohej në formatin për të cilin është biseduar që nga viti 2013, e i përcaktuar qartë në vitin 2015“, thotë Milliq.

Ai është i bindur se përparim mund të ketë vetëm me ndihmën e SHBA-së dhe BE-së.

„Pengesat dhe zbatimi varen drejtpërdrejt nga shkalla e presionit amerikan dhe evropian ndaj Prishtinës. Pamë disa lloje presionesh që dëmtojnë imazhin ndërkombëtar të qeverisë së Kosovës, por ende ai presion nuk përfshin zbatimin në praktikë të Bashkësisë, ku nuk ka progres të dukshëm, e veçanërisht jo në një periudhë kur krizat në botë janë përshkallëzuar“, thekson Milliq.

Ai paralajmëron se koncepti bazë i BKS-së gjatë këtyre dhjetë viteve është ndryshuar “në dëm të komunitetit serb“.

„Kryesisht në periudhën e kaluar është ndryshuar në dëm të komunitetit serb në kontekstin e shkallës së autonomisë së tij, sepse përmes ‘argumentit legalist’ të harmonizimit me Kushtetutën e Kosovës, në njëfarë mënyre janë reduktuar kompetencat ose, thënë thjesht, janë ‘zbutur’ që të jenë të pranueshme për opinionin publik kosovar“, thotë Milliq.

Ai pohon se argumenti kryesor për Prishtinën është frika se BKS mund të bëhet "Republika Sërpska brenda sistemit të Kosovës".

"Nga pikëpamja e elitave politike lokale shqiptare, ajo përkufizohet si një 'faktor përçarës brenda shoqërisë' ose një 'faktor politik përçarës' që pengon funksionalitetin e institucioneve themelore të asaj qeverie. Ishte një ide, por për sa kohë që nuk ka presion amerikan dhe evropian për ta zbatuar atë, deri atëherë nuk ka gjasa që elita politike e Kosovës të ketë sukses në zbatimin e saj dhe të ketë pasoja për ta bërë këtë. Përveç, sigurisht, në një kontekst të një qeverie koalicioni mjaft të dobët, e cila mund t'i nënshtrohet një presioni më të madh nga komunitetet pakicë kur bëhet fjalë për shumicën e saj", specifikon Milliq.

Suksesi në zgjedhjet e ardhshme lokale në komunitetet me shumicë serbe është një parakusht që çështja e BKS-së t'u imponohet institucioneve të Prishtinës.

"Pastaj keni një vetëqeverisje lokale që përfaqëson komunitetin lokal dhe pastaj mund të negocioni disi me më shumë pushtet politik për atë çështje. Por, pyetja është gjithmonë se sa me sukses do të jeni në gjendje ta impononi atë çështje si një çështje kombëtare në mënyrë që qeveria dhe parlamenti i Kosovës të merren me atë çështje, dhe jo me ndonjë tjetër", beson Milliq.

Ai shton se kjo do të varet kryesisht nga kur dhe kush do të formojë qeverinë e ardhshme funksionale të Kosovës.

Parimet dhe enigmat

Drejtori strategjik në Qendrën për Politika Evropiane, Millosh Pavkoviq, vlerëson për Kosovo online se marrëveshja midis Beogradit dhe Prishtinës e vitit 2015 ka përcaktuar parimet kyçe të Bashkësisë së komunave serbe, por se dhjetë vjet më vonë ai mbetet ende një “enigmë”.

Ai paralajmëron gjithashtu se fitorja e serbëve në zgjedhjet lokale që pritet të mbahen, megjithatë, “nuk është garanci” që Prishtina do ta pranojë zbatimin e tij.

“Marrëveshja e vitit 2015, e cila në fakt përcaktoi parimet kyçe, elementet e Bashkësisë së Komunave Serbe, ishte një shtesë e Marrëveshjes së Brukselit të vitit 2013 me parime të qarta, elemente që Bashkësia duhet të përmbajë, e ato janë organet kryesore: kryetar, nënkryetar, Kuvend, Këshill... Kjo ishte një lloj zhvillimi i Bashkësisë se si duhet të duket në praktikë”, konsideron Pavkoviq.

Ai thekson se ka dy arsye kryesore pse BKS nuk është formuar deri sot.

“Arsyeja kryesore është edhe vlerësimi i kushtetutshmërisë së kësaj marrëveshjeje nga Gjykata Kushtetuese e Kosovës. Do të kujtoj se në vitin 2016 ajo mori vendim se pjesë të kësaj marrëveshjeje të vitit 2015 nuk janë në përputhje me Kushtetutën. Ky ishte justifikimi për të gjitha qeveritë e mëparshme të Kosovës që formimin e BKS-së ta lënë krejtësisht anash, megjithëse Gjykata Kushtetuese nuk tha se BKS si e tillë nuk është në përputhje me Kushtetutën, por pjesë të kësaj marrëveshjeje konkrete”, shpjegon Pavkoviq.

Si arsye të dytë të mosformimit të BKS-së ai përmend “kontekstin e përgjithshëm politik”.

“Marrëdhëniet ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës janë në nivelin më të ulët që nga viti 1999. Dhe një mosinteresim i plotë i qeverisë së Albin Kurtit që të merret fare me çështjen e formimit të BKS-së, si dhe, nga ana tjetër, mungesa e vullnetit politik ose pamundësia e BE-së si garantuese e marrëveshjeve të viteve 2013, 2015 dhe 2023 që të imponojë zbatimin e tyre”, saktësoi ai.

Beson se gjatë këtyre dhjetë viteve ka pasur mjaft ndryshime lidhur me BKS-në.

Ai sqaron se marrëveshja e fundit – ajo e Ohrit, nuk e përmend në mënyrë eksplicite BKS-në, por “i referohet të gjitha marrëveshjeve të mëparshme dhe bën thirrje për një nivel të duhur të vetëqeverisjes për serbët në Kosovë”.

Si ndryshimin më të rëndësishëm ai përmend draftin evropian të Statutit të BKS-së nga viti 2023.

“Duke pasur parasysh se Beogradi dhe Prishtina nuk mundën të binin dakord, BE-ja mori një rol proaktiv dhe paraqiti një draft konkret të Statutit i cili do të duhej të miratohej nga Kuvendi i Kosovës. Mirëpo, ky Statut asnjëherë nuk është publikuar zyrtarisht, prandaj nuk është i qasshëm për publikun, e as që ndonjëherë Qeveria e Kosovës ka qenë e gatshme ta përfshijë në një diskutim serioz dhe ta vë në votim, kështu që ai mbetet, në një farë mënyre, enigmë”, thekson Pavkoviq.

Ajo që nuk është enigmë, shton ai, është se ky draft evropian përfaqëson “një konkretizim serioz të të gjitha marrëveshjeve të mëparshme”.

“Një vendosje e qartë në letër si e funksioneve, ashtu edhe e kompetencave të BKS-së dhe marrëdhënieve të saj me pushtetin qendror, si dhe e gjithë strukturës së administratës së BKS-së”, thekson ky analist.

Pavkoviq është i bindur gjithashtu se ndryshimi i pushtetit, veçanërisht në katër komunat në veri të Kosovës, mund të ndikojë në “aktualizimin” dhe në shtimin e presionit për çështjen e formimit të BKS-së.

“Duke qenë se komuniteti serb do të marrë pjesë në zgjedhje, këtu para së gjithash e kam fjalën për Listën Serbe, por edhe për të tjerët, besoj se nëse vjen deri te formimi i pushteteve të reja lokale, para së gjithash në katër komunat veriore, atëherë pushtetet lokale do të insistojnë në formimin e BKS-së dhe do të ushtrojnë presion mbi qeverinë në Prishtinë dhe mbi bashkësinë ndërkombëtare”, ka thënë Pavkoviq.

Megjithatë, shton ai, as kjo nuk do të jetë “asnjë garanci”.

“Mund të presim një shtim të insistimit dhe të lobimit, por kjo nuk është garanci që BKS do të formohet, sepse para së gjithash do të varet nga ai që do ta formojë qeverinë në nivel qendror dhe sa do të jetë e interesuar qeveria e re që të nisë procesin e mëtejshëm të krijimit të BKS-së. Dhe natyrisht, varet nga bashkësia ndërkombëtare se sa do të jetë e gatshme të ushtrojë presion mbi qeverinë në Prishtinë që të nisë implementimi”, thotë Pavkoviq.