A mund të reflektohet paqja e arritur në Kaukazin e Jugut edhe në Ballkanin Perëndimor?

“Sot po shkruajmë një histori të re të madhe”, ka deklaruar të premten presidenti i Azerbajxhanit, Ilham Aliyev, pasi në Shtëpinë e Bardhë, në praninë e presidentit amerikan Donald Trump, nënshkroi marrëveshjen e paqes me presidentin e Armenisë, Nikol Pashinyan. Me këtë është përfunduar lufta dyzetvjeçare rreth Nagorno-Karabakhut. Pavarësisht ngjashmërive të dukshme, konflikti në Kaukazin e Jugut megjithatë ndryshon nga ai për Kosovën. Një pikë e përbashkët mund të jetë angazhimi më i madh i SHBA-së në arritjen e marrëveshjes mes Beogradit dhe Prishtinës, pretendojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online.

Shkruan: Gjorgje Baroviq

“Kanë vuajtur shumë për kaq shumë vite, shumë kanë provuar të gjejnë një zgjidhje, Bashkimi Evropian, rusët, por asnjëherë nuk ndodhi. Por me këtë marrëveshje, më në fund arritëm të vendosim paqen”, tha Trump në ceremoninë e nënshkrimit.

Marrëveshjen e paqes mes Azerbajxhanit dhe Armenisë e kanë përshëndetur si Beogradi ashtu edhe Prishtina, ndërsa analisti politik nga Lindja e Mesme dhe kolumnisti i Kosovo online, Habib al Hadi, jep “pamjen më të gjerë” të, siç thotë ai, “marrëveshjes së paqes pjesërisht befasuese mes Jerevanit dhe Bakusë”.

Ai është i bindur se kjo marrëveshje mund të “prishë ose të paktën të komplikojë planet e mëparshme të strategëve perëndimorë për ta integruar Armeninë në strukturat euroatlantike duke hapur ‘çadrën’ e saj të sigurisë”.

Ai thekson se marrëveshja është nënshkruar në një moment të acarimit të marrëdhënieve mes Moskës dhe Bakusë, për shkak të dyshimeve se përmes Azerbajxhanit po zhvillohen operacione ushtarake ukrainase kundër Rusisë.

“Nga ana tjetër, pozita e Bakusë dhe Armenisë është e rëndësishme edhe për zhvillimin e konfrontimit në Lindjen e Mesme. Tel Avivi llogarit në aleancën e Azerbajxhanit në konfliktin me Iranin, pasi që Izraeli me ndihmën ushtarake i ka bërë një borxh absolut Bakusë gjatë sulmit ndaj Nagorno-Karabakhut në vitin 2023. Në gjithë këtë duhet të shtohen edhe interesat e Turqisë, e cila është partneri i pakontestueshëm i Bakusë. Pra, pasojat e marrëveshjes do të duhet të analizohen dhe të ndihen në mbarë Kaukazin, Lindjen e Mesme, Evropë dhe Rusi”, është i bindur Hadi.

Ai thekson se marrëveshja e paqes midis Azerbajxhanit dhe Armenisë do të përfundohet menjëherë pasi të ndryshohet kushtetuta armene dhe prej saj të hiqen të gjitha referencat për territorin dikur të kontestuar të Nagorno-Karabakhut.
Megjithëse i ndajnë rreth 3.000 kilometra, lidhja midis Kaukazit të Jugut dhe Ballkanit Perëndimor – Nagorno-Karabakhut azerbajxhanas dhe Kosovës – u vendos menjëherë pas fillimit të njohjes ndërkombëtare të Kosovës.

Shpallja e pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008 shkaktoi diskutime të gjera mbi implikimet e mundshme për konfliktin në Nagorno-Karabakh, me disa deklarata, përfshirë edhe disa nga armenët, që sugjeronin se kjo ndryshonte plotësisht situatën në Kaukazin e Jugut, dhe të tjera – përfshirë ato nga ana e qeverisë azerbajxhanase dhe disa qeverive perëndimore – që pohonin se kjo nuk ishte e zbatueshme për mosmarrëveshjet territoriale atje.

Për bashkëbiseduesit e Kosovo online, të gjitha ngjashmëritë mes këtyre dy rasteve janë vetëm të dukshme, por njëkohësisht tregojnë se administrata e re amerikane është e gatshme të përfshihet në zgjidhjen e “konflikteve të ngrira” anembanë botës.

Pavarësisht se presidenti amerikan Donald Trump, as gjatë nënshkrimit të marrëveshjes së paqes mes Azerbajxhanit dhe Armenisë, nuk harroi të theksonte se kishte kontribuar që të mos ndodhte luftë mes Serbisë dhe Kosovës, ata theksojnë se kjo çështje për të, në këtë moment, ende mbetet në fund të listës së prioriteteve.

Ngjashmëri të dukshme dhe zgjidhje të pranueshme

Një nga diplomatët me përvojë serb, ish-ambasadori i RF të Jugosllavisë në Azerbajxhan, Darko Tanaskoviq, thotë në një intervistë për Kosova online se marrëveshja e paqes midis këtij vendi dhe Armenisë u bë e mundur vetëm pas riintegrimit ushtarak të Nagorno-Karabakut, por se ky konflikt ka vetëm ngjashmëri të dukshme me rastin e Kosovës dhe se nuk duhet të presim "zgjidhje të shpejta".

Tanaskoviq është i bindur se SHBA-të, meqenëse ndërmjetësuan marrëveshjen e paqes midis Azerbajxhanit dhe Armenisë, në një moment do të përfshihen në zgjidhjen e çështjes së Kosovës.

"Roli i SHBA-së, pa vënë në dyshim qëndrimin themelor se ata e njohën pavarësinë e shpallur në mënyrë të pavarur të Kosovës, mund të ishte më pak i anshëm në kuptimin që do të ishte më pragmatik, më racional në përputhje me logjikën tregtare që përdor normalisht Trump: të shohë se çfarë fiton dikush dhe dikush humbet në një marrëveshje të mundshme. Por, nuk jam i sigurt se administrata amerikane, edhe nën Trump, do të ishte në gjendje të vlerësonte arsyen tonë mbi të gjitha arsyet, që është se Kosova është diçka specifike për ne. Kosova është për ne në mënyrë paradoksale ajo që është për armenët e Nagorno-Karabakut nga pikëpamja e historisë, traditës dhe vlerave kombëtare", ka deklaruar Tanaskoviq për Kosovo online.

Ai shton se arsyeja për një qasje më pragmatike ndaj çështjes së Kosovës duhet kërkuar në faktin se Trump "nuk ka ndonjë dashuri të madhe dhe të veçantë ideologjike për shqiptarët".

"Ata me siguri do të përpiqen për atë që u përmend në letrën e dy kongresmeneve dhe atë që u vu në pikëpyetje - njohjen reciproke të dy vendeve. Por vetëm në fund të atij udhëtimi. Mendoj se është joreale të pritet një zgjidhje e shpejtë e këtij lloji, sepse midis Azerbejxhanit dhe Armenisë gjithçka ka mbaruar, në fushën e betejës", thotë Tanaskoviq.

Ai shton se SHBA-të u përfshinë në çështjen e një zgjidhjeje paqeje për Azerbajxhanin dhe Armeninë vetëm kur të gjitha detajet e marrëveshjes së paqes midis këtyre dy vendeve ishin përgatitur.

"Në rastin tonë, mendoj se administrata do të jetë më pragmatike, se nuk do të jetë më e prirur emocionalisht dhe ideologjikisht as ndaj Prishtinës dhe as ndaj Beogradit, gjë që u tregua edhe gjatë mandatit të parë të Trump. Por kjo nuk do ta bëjë më të lehtë arritjen e një zgjidhjeje që do të ishte e pranueshme për ne", është i bindur Tanaskoviq.

I pyetur pse presidenti amerikan, edhe gjatë ceremonisë së nënshkrimit të marrëveshjes së paqes midis Azerbajxhanit dhe Armenisë, apostrofoi se ai "parandaloi luftën midis Serbisë dhe Kosovës", ish-diplomati thotë se të gjitha deklaratat e tij duhet të "shqyrtohen me kujdes" dhe se kjo është "enigmatike".

"Nuk është plotësisht e qartë se çfarë donte të thoshte dhe çfarë lloj lufte, sepse të gjithë faktorët e informuar në bashkësinë ndërkombëtare, përfshirë edhe tonin, pohuan se nuk kishte asnjë ide për të filluar ndonjë lloj lufte në këtë moment, veçanërisht nga ana e Serbisë. Mendoj se në një kuptim të përgjithshëm ai mendonte se kishte parandaluar një luftë, dhe për ta bërë atë më efektive, e lidhi atë me këtë moment", beson Tanaskoviq.

Duke komentuar marrëveshjen e paqes midis Azerbajxhanit dhe Armenisë, Tanaskoviq thotë se ajo është rezultat i "riintegrimit ushtarak" të Nagorno-Karabakut, por edhe i shtypjes së ndikimit të Rusisë.

"Është e qartë se kjo paqe u bë e mundur në momentin kur Azerbajxhani arriti qëllimet e tij, që do të thotë se riintegroi me forcë ushtarake territorin që me të drejtë e konsideronte të tij sipas ligjit ndërkombëtar. Dhe tani, është mjaft e sigurt se Armenia nuk mund të kërkonte shumë për të", thekson Tanaskoviq.

Një nga arsyet, thotë ai, është se Armenia ka humbur mbështetjen e Rusisë.

"Armenia humbi mbështetjen e Rusisë për një numër arsyesh, por mendimi im është se nëse Rusia do ta kishte mbështetur Armeninë edhe më fort, nuk do të kishte qenë në gjendje ta shmangte këtë rezultat, veçanërisht pasi Rusia, siç e dimë, është e angazhuar në një luftë të madhe", specifikoi Tanaskoviq.

I pyetur se sa i ngjashëm është konflikti midis Azerbajxhanit dhe Armenisë me çështjen e Kosovës, Tanaskoviq thotë se "nuk ka aq shumë ngjashmëri sa disa kanë tendencë të shohin".

"Nuk ka shumë ngjashmëri. Para së gjithash, nuk ka fare ngjashmëri në nivelin juridik ndërkombëtar. Armenia pushtoi një pjesë të territorit të Azerbajxhanit, dhe në rastin tonë, Kosova dhe Metohija iu rrëmbya Serbisë. Dhe do të ishte e arsyeshme që njëfarë paqeje të përfshinte kthimin e atij territori në Serbi, gjë që tani nuk është imagjinueshme", specifikoi Tanaskoviq.

Ai e sheh një angazhim më të fortë të SHBA-së në negociatat midis Beogradit dhe Prishtines si një "moment të ri" të mundshëm.

"E vetmja gjë e re dhe që mund të luajë një rol të caktuar është përfshirja më e fortë e SHBA-së, me Presidentin Trump.

Por ende nuk kemi parë se si do të shprehet në lidhje me Kosovën dhe Metohinë", specifikoi ish-diplomati.

Ai shpjegon se pavarësisht "ngjashmërive të dukshme", ndryshimet midis dy rasteve janë të mëdha.

"Çelësi është se nga pikëpamja e së drejtës ndërkombëtare, Armenia pushtoi një pjesë të Azerbajxhanit dhe se ky vend kishte të drejtë të kërkonte që ai territor t'i kthehej", thotë Tanaskovia.

Ai kujton se në vitin 1999, kur dorëzoi kredencialet e tij si ambasador i RF Jugosllavisë në Azerbajxhan, presidenti i atëhershëm i këtij vendi Heydaru Aliyev (babai i presidentit aktual Ilham Aliyev) shpjegoi në detaje strategjinë kombëtare në lidhje me kthimin e territorit të Nagorno-Karabakut në kuadrin e sovranitetit dhe integritetit territorial.

"Ndër të tjera, ai më tha se ne gjithmonë duhet të kemi lidhje të forta dhe efektive ndërkombëtare dhe të kemi të paktën një aleat që është i gatshëm të ndihmojë me vendosmëri në një moment vendimtar dhe se ne duhet të kemi unitet të plotë kombëtar në lidhje me atë qëllim. Tashmë ka dallime të mëdha edhe pse çështja jonë në lidhje me Kosovën dhe Metohinë është absolutisht e padiskutueshme në aspektin e së drejtës ndërkombëtare, ajo është shkelur dhe askush nuk është më i interesuar për të", thotë Tanaskoviq.

Nga ana tjetër, shton ai, Serbia nuk ka një aleat si Azerbajxhani, siç është Turqia, e cila në një "moment vendimtar" dhe kur u gjykua se një gjë e tillë mund të bëhej në lidhje me situatën gjeopolitike, e ndihmoi me vendosmëri Azerbajxhanin të pushtonte ushtarakisht Nagorno-Karabakun.

"Pastaj, ne nuk kemi unitetin e nevojshëm kombëtar për të qenë në gjendje ta arrijmë këtë. Prandaj, aty mbarojnë të gjitha ngjashmëritë dhe fillojnë dallimet e mëdha dhe thelbësore", thekson Tanaskoviq.

Dimensione të ndryshme

Edhe për analistin politik nga Prishtina, Blerim Canaj, çështja e Nagorno-Karabakut në mosmarrëveshjen midis

Azerbajxhanit dhe Armenisë dhe Kosova janë dy "dimensione të ndryshme" të problemit, dhe pastaj ekipi dhe zgjidhja.

"Është ndryshe. Nëse shikojmë historinë, Kosova është e pavarur për shkak të shpërbërjes së Jugosllavisë. Kosova ishte pjesë e federatës dhe nuk mund ta shohim si të njëjtin rast me Nagorno-Karabakun dhe Azerbajxhanin. Ato nuk janë të njëjta", tha Canaj për Kosovo online.

Ai thekson se ende ka ngjashmëri midis këtyre dy problemeve, por në faktin se SHBA-të ndërmjetësuan nënshkrimin e Marrëveshjes së Uashingtonit nga viti 2021.

Çdo gjë tjetër, përsërit ai, është e ndryshme.

"Ka ide dhe dimensione të ndryshme në marrëdhënien me Kosovën", specifikon ky analist.

Sipas fjalëve të tij, si SHBA-të ashtu edhe BE-ja e shohin çështjen e Kosovës në të njëjtën mënyrë.

"Nuk është në interes të BE-së të ketë një problem në Evropë. E njëjta gjë vlen edhe për Amerikën. Pra, kur bëhet fjalë për dialogun midis Kosovës dhe Serbisë, ato tani janë në të njëjtën rrugë, në të njëjtën ide. E tëra çfarë duan është një marrëveshje pas së cilës nuk do të ketë më probleme që jo vetëm ne i kemi, por edhe BE-ja dhe Amerika. Kjo është arsyeja pse kanë mendime të ngjashme", përfundon Canaj.

"Rikompozimi i marrëdhënieve" amerikane

Duke komentuar marrëveshjen e paqes midis Azerbajxhanit dhe Armenisë, historiani Stefan Radojkoviq thekson se në "rikompozimin e marrëdhënieve ndërkombëtare" tensioni qetësohet në ato rajone ku SHBA-të, jashtë interesave të tyre, shprehin interesin e tyre parësor.

"E njëjta gjë mund të thuhet edhe në negociatat midis Serbisë dhe Prishtinës, dhe tani midis Armenisë dhe Azerbajxhanit kur ndërhyn administrata amerikane", thotë Radojkoviq në intervistë për Kosovo online.

Ai e sheh bllokimin në dialogun midis Beogradit dhe Prishtines si një përpjekje nga të dyja palët që "Uashingtoni të jetë garantuesi i stabilitetit dhe mbijetesës" së një marrëveshjeje të tillë.

Megjithatë, ky analist beson se nuk duhet të ushqehen iluzione se administrata e re amerikane do të jetë një "ndërmjetës i paanshëm në dialog".

"Nuk mund të pritet që SHBA-të të jenë një aktor i paanshëm, por bashkëpunimi do të pritet nga të dyja palët kundërshtare. Edhe pse ato do të preferojnë ose do të kenë më shumë mirëkuptim për Prishtinën, kjo nuk është më një mbështetje e përgjithshme", thekson ai.

Ai kujton se marrëdhëniet midis Uashingtonit dhe Prishtinës tashmë janë dëmtuar dhe se qeveria aktuale me mandat teknik e udhëhequr nga Albin Kurti ka "kundërshtarë të mëdhenj në administratën Trump".

“Dihet që marrëdhëniet janë ftohur deri në një farë mase për shkak të moszbatimit të vendimeve ose marrëveshjeve të ndryshme që janë nënshkruar ose për të cilat është rënë dakord verbalisht në vitet e mëparshme. Duke pasur parasysh këtë, nuk mund të presim që Uashingtoni të jetë në anën e Beogradit, por nga ana tjetër, mund të presim që ai të ketë një qasje më të balancuar ndaj këtij dialogu midis Serbisë dhe Prishtinës”, është i bindur Radojkoviq.

Duke komentuar pretendimin e Trump, të cilin ai e bëri gjatë nënshkrimit të marrëveshjes së paqes nga përfaqësuesit e Azerbajxhanit dhe Armenisë, se ai parandaloi një "luftë midis Serbisë dhe Kosovës", ky analist thotë se presidenti amerikan është i njohur për deklaratat e tij të pamatura.

"Ai është thjesht i tillë, një person 'shumëngjyrësh' që i pëlqen të bëjë deklarata bombastike për t'i dhënë vetes rëndësi kryesisht për shkak të bazës së tij, votuesve që i përkasin lëvizjes Maga", përfundon Radojkoviq.

Duke komentuar marrëveshjen e paqes në Kaukazin e Jugut, e cila u nënshkrua nën patronazhin e Shtëpisë së Bardhë, Radojkoviq thotë se në shumë elemente ajo ka ngjashmëri me Marrëveshjen e Uashingtonit që Beogradi dhe Prishtina nënshkruan në vitin 2020.

“Kjo të kujton mjaft një marrëveshje të tillë, ku sipas të gjitha gjasave do të vijë deri te stabilizimi i marrëdhënieve midis Armenisë dhe Azerbajxhanit, por edhe te një ndikim më i madh i SHBA-së në rajonin e Kaukazit të Jugut dhe, natyrisht, një ndikim më i madh në Ballkan, të paktën sa i përket marrëdhënieve midis Serbisë dhe Prishtinës”, ka saktësuar Radojkoviq.

Ai shpjegon se Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, arriti të fusë një pjesë të "mentalitetit të tij të biznesit" në marrëveshjen e paqes midis Azerbajxhanit dhe Armenisë.

"Ai negocioi hapjen e një korridori që duhet të lidhë Nakhiçevanin skllav të Azerbajxhanit përmes territorit armen. Dhe ky është një komponent i rëndësishëm i asaj marrëveshjeje", beson ky analist.

I pyetur se si konflikti midis Azerbajxhanit dhe Armenisë mund të lidhet me krizën e Kosovës, Radojkoviq thotë se një krahasim shumë më i saktë është me luftën civile në Kroaci, në të cilën njëra nga palët ishte një rebel, një entitet serb brenda Kroacisë që u ndihmua nga RFJ-ja e atëhershme, pra Serbia.

"Në këtë kuptim, konflikti midis Nagorno-Karabakut dhe Azerbajxhanit, i cili u mbështet nga Armenia, është i ngjashëm. Sigurisht, këto konflikte nuk mund të krahasohen për sa i përket kohëzgjatjes, por dinamika dhe aktorët janë shumë të ngjashëm, megjithëse në këtë rast në Ballkan është shumë më i shkurtër", thotë Radojkoviq.

Ai thekson se "fituesi absolut" i luftës në Kaukazin Jugor është Azerbajxhani.

"Ai e çimentoi fitoren e tij në vitin 2023 mbi forcat e Nagorno-Karabakut dhe në një farë mënyre legalizoi eksodin e popullsisë armene nga Nagorno-Karabaku ose 'Republika e Artsakut' siç quhej. Armenia tani duhet të përpiqet të sigurojë mbijetesën e saj sepse nga Baku u dërguan sinjale të caktuara se pjesë të vetë Armenisë mund të ndaheshin, në mënyrë që Azerbajxhani të bashkohej me Nakhiçevanin", thekson Radojkoviq.

Ai shton se në një situatë të tillë, "Armenia bëri atë që duhej të bënte".

"E rrethuar nga të gjitha anët nga kundërshtarët e saj, Turqia dhe Azerbajxhani, ajo kishte nevojë për ndikimin e një fuqie të huaj që besonte se mund të garantonte mbijetesën e saj, përkatësisht SHBA-në", shpjegon Radojkoviq.