A mund të rilyhen kujtimet: Cilat murale janë (jo) të përshtatshme në Kosovë?

Lajmi se në Deçan është pikturuar një mural kushtuar ish-pjesëtarëve të UÇK-së ndoshta do të kishte kaluar pa shumë vëmendje, sikur më herët në veri të Kosovës të mos ishin mbuluar disa murale me portrete të serbëve. Simbolet me prapashtesë serbe prej kohësh janë të padëshiruara në hapësirat publike sipas autoriteteve në Prishtinë, por shtresat e bojës mbi vulat e kohës mund të japin efekt tjetër nga ai i prituri, vlerësojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online. Ajo që është e drejtuar kundër kujtesës, shpesh e forcon atë, dhe murale të mbuluara mund të shfaqen në ndonjë vend tjetër, theksojnë ata.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Në qendër të Mitrovicës së Veriut, muri me portretet e patriarkut Pavle dhe mitropolitit Amfilohije tani është i lyera gri, ndërsa në Leposaviq u mbuluan me të njëjtën bojë edhe muralet kushtuar Jovan Millanoviqit, të riut që ndërroi jetë nga kanceri, si dhe portreti i Đorđe Lukoviqit, i cili humbi jetën në një aksident trafiku.

Me asistencë të policisë, para rreth dhjetë ditësh Komuna e Mitrovicës së Veriut, e drejtuar nga kryetari shqiptar Erden Atiq, organizoi mbulimin e muralit dhe grafitit “Sepse nga këtu nuk ka kthim prapa”.
Ministri i Administrimit të Pushtetit Lokal në mandatin teknik, Elbert Krasniqi, shpjegoi se aksioni kishte për qëllim “sistemimin e hapësirave publike” dhe se ishin larguar mesazhet që thërrasin në shkelje të rendit juridik e kushtetues të Kosovës, duke përmendur muralin me Ratko Mladiqin në Zveçan dhe grafitin “Kur të kthehet ushtria”. Sipas tij, Kosova nuk do të lejojë mesazhe që nxisin ndarje dhe intolerancë ndërmjet komuniteteve.

Vetëm disa ditë më pas, në rrjetet sociale u shfaqën pamje të një murali të ri në Deçan, ku janë paraqitur katër ish-pjesëtarë të UÇK-së.

Sipas historianit Lluka Jovanoviq, duke rilyerje të disa muraleve në komunat me shumicë serbe në veri të Kosovës dhe duke njoftuar se një mural i ri është pikturuar në Deçan dërgojnë mesazh të qartë se Prishtina dëshiron të shndërrojë veriun në një mjedis “steril”, pa kujtesë, kulturë dhe ngjarje, gjë që, siç thotë ai, do të jetë shumë e dëmshme për jetën.

Murali i fundit kushtuar UÇK-së që u krijua në Deçani, siç beson Jovanoviq, nuk është pikturuar rastësisht, sepse murale të tilla pikturohen çdo ditë në zonat shqiptare gjatë viteve, shpesh edhe në zonat serbe ku ato kanë një konotacion negativ ndaj popullsisë lokale serbe.

"Mesazhi është se grafitet serbe si fenomen shoqëror nuk kanë vend në veri, por a ka në jug. Mesazhi është gjithashtu se shqiptarët jetojnë të lirë, ndërsa serbët janë një popull në një geto dhe se getoja është e ligjshme", tha Jovanoviq për Kosovo online.

"Nuk ka vend për kujtimet e serbëve"

Qeveria qendrore në Prishtinë, siç thotë ai, gjithmonë dërgon mesazhin se në Kosovë ka tema historike që nuk bëjnë kompromis dhe se ato kanë të bëjnë me UÇK-në, udhëheqësit e saj dhe të kaluarën shqiptare.

"Nga ana tjetër, temat që lidhen me të kaluarën serbe dhe personalitetet serbe që e kanë futur në borxh edhe popullin shqiptar nuk kanë fare vend në sferën publike në zonën e Kosovës dhe Metohisë", thekson ai.

Ai kujton se për gati tre dekada ka pasur një trend të fshirjes së kujtesës së popullsisë serbe në Kosovë, gjë që ka qenë veçanërisht e dukshme në pesë vitet e fundit.

"Sulmohet çdo gjë që ka një monument serb, pavarësisht nga periudha nga e cila e ka origjinën monumenti, qoftë nga Mesjeta e hershme, e vonë apo kohët moderne", thotë ky historian.

Ngjarjet e fundit në veri, dhe veçanërisht në Mitrovicën e Veriut, beson ai, dërgojnë edhe një herë mesazhin se muralet, pra monumentet, nuk mund të kenë vendin e tyre, edhe pse dërgojnë një mesazh pajtues.

"Kishte edhe figura historike në murale, Patriarku Pavle dhe Mitropoliti Amfilohije, të cilët në zonën e Kosovës dhe Metohisë, madje edhe midis shqiptarëve, mbahen mend për mirësi, jo për të keqe. Do t'ju kujtoj historinë e famshme për karamelet e Patriarkut Pavle, të cilën ai vetë e tregoi, se ai iu përgjigj çdo guri të hedhur nga shqiptarët duke u shpërndarë karamele fëmijëve shqiptarë. Të pikturosh një mural të tillë do të thotë t'u dërgosh një mesazh të keq serbëve nga Prishtina, por edhe një mesazh të dyfishtë që mund të jetë i rrezikshëm si për serbët ashtu edhe për shqiptarët. Mesazhi për serbët është se nuk ka vend për kujtesën dhe të kaluarën e tyre në të ashtuquajturin shtet të shqiptarëve dhe se edhe veprat e mira të bëra ndaj shqiptarëve bien në ujë dhe harrohen lehtë”, thekson Jovanoviq.

Në të njëjtën kohë, ai thekson se çdo gjë që drejtohet kundër kujtesës, “bën që kujtesa të rritet edhe më shumë”.

“Me këtë, serbët vetëm sa i kujtuan vetes veprat e mira të patriarkëve Pavle dhe Amfilohijes, shumë figurave historike, si dhe bashkëqytetarëve të tyre, kujtimin e të cilëve banorët e Mitrovicës dhe Zveçanit e ruajtën duke i ekspozuar figurat dhe mesazhet e tyre për të gjithë qytetarët e çdo kombësie”, përfundon.

“Sikur dikush të kishte rilyer Altamirën”

Duke folur për rolin e muralëve në shoqëri, piktori dhe profesori në pension i Fakultetit të Arteve të Aplikuara në Beograd, Mirosllav Llazoviq, thotë se ato janë një lloj vulë e kohës, ndërsa mbulimin e muralit në Mitrovicën e Veriut, ku ishin portretet e patriarkut Pavle dhe mitropolitit Amfilohije, e përjeton si një akt katastrofik, ose siç shprehet ai, “sikur dikush të kishte rilyer shpellën e Altamirës”.

Sipas Llazoviqit, të kesh Amfilohijen dhe patriarkun Pavle në mural nuk është aspak provokim, ndërsa vlerëson se pikturimi i muralit kushtuar pjesëtarëve të UÇK-së në Deçan, që pasoi menjëherë pas aksionit të mbulimit të muralëve në veri, është bërë me qëllim.

"Figurat e patriarkut Pavle dhe Amfilohi në murale janë domethënëse për qenien tonë serbe sepse ata ndoshta janë shenjtorë të ardhshëm dhe sepse ia kushtuan jetën e tyre kishës dhe ndoshta më shumë Kosovës. Është një pjesë integrale e qenies dhe identitetit të serbëve, të cilët janë gjithnjë e më pak dhe që kapen pas diçkaje që është simbol i rrënjëve dhe themeleve të Serbisë. Së dyti, Kosova njihet për manastiret e saj të shumta dhe artin mesjetar, kështu që është një sekuencë logjike që edhe epoka moderne duhet të lërë diçka pas", thotë Lazoviq në interviste për Kosovo onlin, i cili është gjithashtu autor i muraleve.

Murali, shton ai, nuk përfaqëson gjithmonë politikën e përditshme, por lidhet më shumë me çështje universale.

"Por këto figurat tona kishtare janë bërë edhe universale. Si simbol i besimit tonë. Gjithmonë u kam thënë studentëve të mos pikturojnë gjëra të përditshme ose të zakonshme, por që njeriu në mural duhet të bëhet universal, pak i stilizuar, abstrakt. Këto janë gjëra të përgjithshme që tërheqin një monumentalitet të caktuar në shprehje", shpjegon ky piktor.

Llazoviq e sheh rilyerjen e shumë muraleve në komunat serbe në veri të Kosovës gjatë javës së kaluar si një akt të keq, i cili, thotë ai, do të ndikojë negativisht në qëndrimin e njerëzve që jetojnë në këto zona.

"Syri do të kërkojë muralin dhe mendoj se ndoshta do të shfaqet diku tjetër", supozon ai.
Llazoviq dikur bëri murale në Essen, në të cilat, siç shpjegon ai, i paraqiti minatorët si simbol të atij rajoni minerar në Gjermani.

"Ata janë të pasur falë tyre, dhe çdo fëmijë do ta dijë se kush e krijoi rajonin e Ruhrit. Dhe cilat janë simbolet e Kosovës? Kur mendoj për Kosovën, shpesh mendoj për Patriarkun Pavle dhe Amfilohien, të cilët ia kushtuan tërë jetën e tyre Kosovës dhe popullit të Kosovës. Ndoshta akti që bënë me muralet është katastrofik. Është sikur dikush të lynte shpellën Altamira, ku shohim se çfarë bënin njerëzit, çfarë gjuanin, si ishin kafshët 30,000 vjet më parë ose kush e di sa..." thotë bashkëbiseduesi ynë.

“Dëshmitarë që pengojnë”

Sa i përket muralit kushtuar pjesëtarëve të UÇK-së, historiani Aleksandar Guxhiq thotë se elitat politike kosovare gjatë 25 viteve të fundit “kanë ndërtuar identitetin dhe shtetësinë mbi luftën heroike të UÇK-së për pavarësinë dhe shtetësinë e Kosovës”, gjë që, sipas tij, është legjitime, por mbulimi me bojë i muralit kushtuar Amfilohije Radoviqit dhe patriarkut Pavle për të paraqet ndoshta shembullin më të mirë të standardeve të dyfishta në Kosovë, në të cilat, siç thekson ai, serbët jetojnë tashmë 26 vjet.

Këto personalitete, as me fjalët e tyre e as me veprat e tyre, theksoi Guxhiq në një deklaratë për Kosovo online, nuk kanë lënduar ndjenjat kombëtare të shqiptarëve, e as nuk kanë bërë diçka që do t’u shkaktonte dëm atyre.

"Amfilohije Radoviq është dikush që në vitin 1999 dhe 2000 dëshmoi vuajtjet e serbëve, veçanërisht në muajt e pasluftës. Ai është i rëndësishëm si simbol. Dhe në këtë kontekst, duhet parë pse zyrtarët e institucioneve të Kosovës vendosën të lyejnë muralin për Amfilohije Radoviq dhe Patriarkut Pavle, të cilët janë dëshmitarë të mizorive dhe krimeve të shqiptarëve kundër serbëve në Kosovë. Unë supozoj se kjo është arsyeja pse ata po i shqetësojnë zyrtarët e Kosovës", thotë Gudzhiq.