Përpunimi i historisë “sipas masës”: Si të parandalohet keqpërdorimi?

Nuk është hera e parë, as ndonjë gabim apo mosnjohje e historisë. Për më shumë se dy dekada janë shtuar shembujt e riemërtimit të trashëgimisë kulturore serbe në atë shqiptare, kështu që nëse në hartat e Google-it në gjuhën shqipe ndeshesh me shënimin e Patrikanës së Pejës si manastir shqiptar, kjo nuk është befasi, por është e turpshme dhe absurde. Këtu nuk bëhet fjalë për fakte, por për perfiditet, për një lloj lufte speciale, manipulime dhe përpunim të historisë, theksojnë bashkëbiseduesit e Kosovo online, ekspertë nga fusha të ndryshme.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Varrezat ku varrosen vetëm serbët ortodoksë në Viti, para tre vjetësh në Google Maps janë shfaqur si “varreza ortodokse shqiptare”.

Prej vitesh, autoritetet në Prishtinë disa kisha ortodokse serbe i shpallin si katolike, ndërsa diplomatët u lejojnë vetes t’i quajnë manastiret mesjetare serbe si trashëgimi kulturore të Kosovës.

Para rreth dhjetë ditësh, në hartën e Google-it në gjuhën shqipe edhe Patrikana e Pejës u shpall si manastir ortodoks shqiptar – selia shpirtërore e Kishës Serbe dhe vendi ku prehen eshtrat e kryepeshkopëve dhe patriarkëve serbë.

Ministri i Kulturës në Qeverinë e Serbisë, Nikola Selakoviq, me këtë rast i dërgoi apel drejtoreshës së përgjithshme të UNESCO-s, Audrey Azoulay, duke theksuar rrezikun e madh që kërcënon trashëgiminë kulturore të popullit serb në Kosovë dhe Metohi.

“Ekspropriim kulturor tendencioz”

UNESCO nuk mund të kontrollojë hartat e Google-it, thotë për Kosovo online profesori Goran Milashinoviq, kryetar i Komisionit të Republikës së Serbisë për bashkëpunim me UNESCO. Megjithatë, thekson ai, është detyrë e Serbisë që në situata të tilla, të cilat janë shumë të pakëndshme për të, të njoftojë organet përkatëse të kësaj organizate të Kombeve të Bashkuara, meqë bëhet fjalë për pasuri që nuk janë vetëm në listën e trashëgimisë botërore, por edhe në listën e pasurive të rrezikuara.

Në raportin që Serbia e dorëzon çdo vit në UNESCO për pasuritë që ndodhen në listën e trashëgimisë botërore, do të përmendet edhe ky rast, thekson Milašinović, duke e cilësuar atë si një formë të ekspropriimit kulturor tendencioz, me të cilin po tentohet që pasuritë kulturore serbe të paraqiten si shqiptare.

Ai e sheh shënimin e shenjtërive serbe si shqiptare në Google Maps si vetëm një nga presionet e shumta.

„Në pamje të parë kjo duket si një lloj ekspropriimi kulturor. Disa mund të thonë ‘nuk është gjë e madhe, ndoshta është një gabim’. Megjithatë, ne e dimë që është e qëllimshme, dhe e dimë që pas kësaj fshihet një politikë që synon të krijojë atmosferë në të cilën nuk ekzistojnë gjurmë serbe, e që nënkupton edhe mungesën e popullit serb në Kosovë, dhe në këtë mënyrë pavarësia bëhet plotësisht e detyrueshme për palën e tyre,“ thekson ai.

Ajo që Serbia mund dhe duhet të bëjë, sipas tij, është të jetë e kujdesshme dhe vigjilente, duke mos lejuar asnjëherë humbjen e vëmendjes.

Profesoreshë e asociuar në Fakultetin e Arteve të Universitetit të Prishtinës me seli të përkohshme në Mitrovicën, Jelena Pavliçiq Shariq, thekson se gjatë dekadave të fundit kemi qenë dëshmitarë të një qëndrimi specifik ndaj trashëgimisë në Kosovë dhe Metohi, veçanërisht ndaj asaj që është krijuar nga kombësia serbe, e cila është shkatërruar pjesërisht ose tërësisht, është interpretuar gabimisht, është përvetësuar dhe historia e saj është falsifikuar.

E gjithë kjo, siç thotë Pavliçiq Shariq për Kosovo online, krijon një kompleks të ndërlikuar problemesh dhe rrezikesh për trashëgiminë dhe mbijetesën e saj, sepse mbijetesën nuk e karakterizon vetëm ekzistenca fizike, por edhe vazhdimësia e pasardhësve natyralë, atyre që janë përdorues të këtyre pasurive kulturore, që i ndiejnë si të tyret, e njohin vlerën dhe identitetin e kësaj trashëgimie dhe duan ta përcjellin te brezat e ardhshëm.

Sulmet ndaj simboleve

“Kjo është thelbi i trashëgimisë, ta njohësh vlerën e saj në kohën moderne dhe ta përcjellësh te brezat e ardhshëm. Pikërisht kjo vlerë që e njohim te trashëgimia na motivon ta ruajmë dhe të krijojmë mekanizma mbrojtjeje. Nga ana tjetër, kjo vlerë mund të frymëzojë disa grupe për ta rrezikuar atë. Pse? Sepse ajo përfaqëson simbolin e atyre që e kanë krijuar. Kur e sulmon këtë vlerë, në fakt po e sulmon simbolin e një populli apo të një komuniteti dhe kështu dëshiron ta targetosh atë komunitet,” thekson kjo profesoreshe, e cila është edhe anëtare e Komitetit të SANU-së për Studimin e Kosovës dhe Metohisë.

Lidhur me shembullin e fundit të shënimit të vendeve të shenjta serbe në Kosovë si shqipe në Google Maps në gjuhën shqipe, për të cilën Ministri serb i Kulturës Nikola Selakoviq iu drejtua UNESCO-s, Pavliçiq Shariq thotë se i gjithë rasti kaloi pothuajse pa u vënë re nga publiku i gjerë, “sepse disi jemi mësuar që gjëra të tilla të ndodhin”.

“Kjo mësueshmëri është një problem specifik. Ajo na bën pjesërisht dembelë dhe na fut në një gjendje dorëzimi. Kjo është pyetja që duhet t’ia bëjmë vetes. A kemi reaguar gjatë këtyre viteve dhe çfarë më pas?”, thekson Pavliçiq Shariq.

Megjithatë, siç pohon vetë ajo, nëse do të ekzistonte një mekanizëm funksional dhe një kuadër ligjor i qartë për t’iu përgjigjur keqpërdorimeve të trashëgimisë kulturore serbe, ky problem ndoshta nuk do të ekzistonte.

Mekanizmat e mbrojtjes që ka në dispozicion Serbia, shton ajo, duhet të veprojnë përmes rrugës ligjore dhe institucioneve të mbrojtjes, siç janë Instituti Republikan për Mbrojtjen e Monumenteve të Kulturës dhe institutet rajonale. Po ashtu, shton ajo, UNESCO dërgon ekspertë dhe ka qasje në raportet vjetore të ekspertëve vendas mbi gjendjen e monumenteve.

“Por nga ana tjetër, shohim që nuk është fjala vetëm për rrezikim fizik, por edhe semantik, që ndodh në nivel kuptimor, dhe kjo na paralajmëron se kemi nevojë për një qasje holistike. Ndoshta duhet të formohen ekipe të reja profesionale që do të merren me këto nivele të tjera të rrezikut, apo të ftohen ekspertë që do të merren me manipulimet që ndodhin në internet,” sugjeron Pavliçiq Shariq.

Trashëgimtarët natyrorë

Problemi i mbrojtjes së trashëgimisë kulturore, sipas saj, është shumë i përhapur në të gjithë botën në zonat e konfliktit.

"Këto probleme lindin aty ku trashëgimia është prodhuar nga një komunitet që është trashëgimtari natyror i asaj trashëgimie, por ajo mbetet në territorin që tani banohet nga një popull tjetër, i cili nuk e sheh atë trashëgimi si të vetën, por e sheh atë si trashëgimi të të tjerëve ose si një trashëgimi të diskutueshme ose si 'trashëgimi disonante' siç quhet sot. Në thelb, është një trashëgimi e mbetur që mbetet në një territor ku nuk ka trashëgimtarë natyrorë dhe sot është një pyetje sfiduese për studiuesit në të gjithë botën", shpjegon bashkëbiseduesja jonë.

Siç beson ajo, kjo çështje nuk duhet të zgjidhet vetëm nga shkencëtarët, historianët, historianët e artit, shkencëtarët politikë, shkencëtarët kulturorë..., por është e tillë që përfshin komunitete të ndryshme interesi dhe individë në një mënyrë shumë komplekse, si dhe varet jashtëzakonisht shumë nga vendimet politike, dhe kështu është në rastin e Kosovës dhe Metohisë.

Rishikimi si "justifikim"

Historiani Aleksandar Guxhiq thotë gjithashtu se fakti që kishat dhe manastiret serbe në Kosovë u shënuan si shqipe në Google Maps në gjuhën shqipe nuk është shembulli i parë i përvetësimit të trashëgimisë kulturore serbe, por më tepër një proces që ka një histori të gjatë.

„Jemi dëshmitarë të një revizionizmi historik, të një riciklimi të historisë. Institucioneve të Kosovës u nevojitet një e kaluar e përpunuar, e ricikluar. Elitave politike dhe intelektuale të shqiptarëve të Kosovës u duhet rishikimi i historisë për të justifikuar kryengritjen e viteve ’90, dëbimin e 250.000 serbëve në vitet 1999 dhe 2000, si dhe për të justifikuar hkatërrimin e më shumë se 150 kishave dhe manastireve nga viti 1999 deri në 2004,“ deklaroi Guxhiq për Kosovo online.

Siç thotë, revizionizmi historik në Kosovë mbështetet në katër shtylla.

„E para është identiteti romakatolik i shqiptarëve të Kosovës, e dyta është identiteti iliro-dardan i shqiptarëve të Kosovës, e treta është viktima ekskluzive shqiptare, dhe e katërta është identiteti ortodoks i shqiptarëve të Kosovës. Të katër këto shtylla kanë të përbashkët pretendimin se shqiptarët janë vendas, se serbët janë shpërngulur në këto hapësira në shekullin XII, se kanë nënshtruar shqiptarët, kanë rrënuar kishat e tyre dhe mbi themelet e atyre kishave kanë ndërtuar kishat dhe manastiret e tyre.
Kjo konstrukcion historike, që mbështetet mbi këto katër shtylla, u nevojitet elitave politike dhe intelektuale të shqiptarëve të Kosovës për të justifikuar gjithçka që kanë bërë në vitet 1999 dhe 2000,“ shpjegon Guxhiq.

Siç thekson ai, shkenca serioze i hedh poshtë këto konstrukcione historike dhe këtë revizionizëm historik, dhe është botuar një sërë tekstesh shkollore dhe librash që kundërshtojnë teoritë pseudoshkencore të elitave politike dhe intelektuale të shqiptarëve të Kosovës.

Edhe këmbëngulja në të vërtetën historike nuk do të sjellë ndonjë rezultat, është i mendimit Guxhiq.

„Qëllimi i elitave politike dhe intelektuale të shqiptarëve të Kosovës është që ata të këmbëngulin në versionin e tyre të historisë, dhe nuk i intereson çfarë thonë njerëzit e shkencës. Frikësohem se kjo do të vazhdojë edhe në të ardhmen. Qëllimi përfundimtar i shqiptarëve të Kosovës është të marrin kishat dhe manastiret, pa marrë parasysh se çfarë mendon shkenca zyrtare për këtë,“ thekson ky historian.

Përndryse, profesori Milashinoviq kujton situatën kur manastiret mesjetare serbe në Kosovë e Metohi u regjistruan në listën e UNESCO (në vitet 2004 dhe 2006), kur, siç thotë ai, në mënyrë tërësisht të çuditshme, si përkufizim përfundimtar u shfaq formulimi “manastiret mesjetare në Kosovë”, edhe pse në procesin e nominimit kishte qenë „manastiret mesjetare serbe në Kosovë dhe Metohi“.

„Kjo ishte një tendencë nga ana e disa shteteve që donin në një mënyrë t’i ndihmonin Kosovës që edhe në këtë mënyrë të arrinte pavarësinë e plotë dhe që një ditë të aplikonte për t’u bërë anëtare e rregullt e UNESCO, gjë që ajo e tentoi në vitin 2015. Ne, me shumë përpjekje, arritëm ta ndryshonim tekstin e regjistrimit dhe që në përmbajtje, edhe pse jo në titull, të shkruhej se bëhej fjalë për manastire serbe në Kosovë,“ shpjegon Milashinoviq dhe shton se nuk bëhej fjalë për fakte, sepse ato janë të qarta, por për perfiditet dhe një formë të luftës speciale, ku përdoren edhe mundësitë më të vogla.