Pavliçiq Shariq: Keqpërdorimet e trashëgimisë rrjedhin nga dëshira për të goditur komunitetin që e ka krijuar atë

Profesoreshë e asociuar në Fakultetin e Arteve të Universitetit të Prishtinës me seli të përkohshme në Mitrovicën, Jelena Pavliçiq Shariq, thekson se gjatë dekadave të fundit kemi qenë dëshmitarë të një qëndrimi specifik ndaj trashëgimisë në Kosovë, veçanërisht ndaj asaj që është krijuar nga kombësia serbe, e cila është shkatërruar pjesërisht ose tërësisht, është interpretuar gabimisht, është përvetësuar dhe historia e saj është falsifikuar.

E gjithë kjo, siç thotë Pavliçiq shariq për Kosovo online, krijon një kompleks të ndërlikuar problemesh dhe rrezikesh për trashëgiminë dhe mbijetesën e saj, sepse mbijetesën nuk e karakterizon vetëm ekzistenca fizike, por edhe vazhdimësia e pasardhësve natyralë, atyre që janë përdorues të këtyre pasurive kulturore, që i ndiejnë si të tyret, e njohin vlerën dhe identitetin e kësaj trashëgimie dhe duan ta përcjellin te brezat e ardhshëm.

“Kjo është thelbi i trashëgimisë, ta njohësh vlerën e saj në kohën moderne dhe ta përcjellësh te brezat e ardhshëm. Pikërisht kjo vlerë që e njohim te trashëgimia na motivon ta ruajmë dhe të krijojmë mekanizma mbrojtjeje. Nga ana tjetër, kjo vlerë mund të frymëzojë disa grupe për ta rrezikuar atë. Pse? Sepse ajo përfaqëson simbolin e atyre që e kanë krijuar. Kur e sulmon këtë vlerë, në fakt po e sulmon simbolin e një populli apo të një komuniteti dhe kështu dëshiron ta targetosh atë komunitet,” thekson kjo profesoreshe.

Lidhur me shembullin e fundit të shënimit të vendeve të shenjta serbe në Kosovë si shqipe në Google Maps në gjuhën shqipe, për të cilën Ministri serb i Kulturës Nikola Selakoviq iu drejtua UNESCO-s, Pavliçiq Shariq thotë se i gjithë rasti kaloi pothuajse pa u vënë re nga publiku i gjerë, “sepse disi jemi mësuar që gjëra të tilla të ndodhin”.

“Kjo mësueshmëri është një problem specifik. Ajo na bën pjesërisht dembelë dhe na fut në një gjendje dorëzimi. Kjo është pyetja që duhet t’ia bëjmë vetes. A kemi reaguar gjatë këtyre viteve dhe çfarë më pas?”, thekson Pavliçiq Shariq.

Megjithatë, siç pohon vetë ajo, nëse do të ekzistonte një mekanizëm funksional dhe një kuadër ligjor i qartë për t’iu përgjigjur keqpërdorimeve të trashëgimisë kulturore serbe, ky problem ndoshta nuk do të ekzistonte.

Mekanizmat e mbrojtjes që ka në dispozicion Serbia, shton ajo, duhet të veprojnë përmes rrugës ligjore dhe institucioneve të mbrojtjes, siç janë Instituti Republikan për Mbrojtjen e Monumenteve të Kulturës dhe institutet rajonale. Po ashtu, shton ajo, UNESCO dërgon ekspertë dhe ka qasje në raportet vjetore të ekspertëve vendas mbi gjendjen e monumenteve.

“Por nga ana tjetër, shohim që nuk është fjala vetëm për rrezikim fizik, por edhe semantik, që ndodh në nivel kuptimor, dhe kjo na paralajmëron se kemi nevojë për një qasje holistike. Ndoshta duhet të formohen ekipe të reja profesionale që do të merren me këto nivele të tjera të rrezikut, apo të ftohen ekspertë që do të merren me manipulimet që ndodhin në internet,” sugjeron Pavliçiq Shariq.

Një nga mënyrat e mbrojtjes, por vetëm për një pjesë të trashëgimisë që ndodhet në Kosovë dhe Metohi, është fakti që ajo është njohur dhe mbrojtur nga UNESCO dhe bashkësia ndërkombëtare si trashëgimi botërore në rrezik. Ajo kujton se në vitin 2004 manastiri i Deçanit u fut në këtë listë, ndërsa në vitin 2006 u shtuan edhe Patriarkana e Pejës, Graçanica dhe Kisha e Virgjëreshës së Ljevishkës në Prizren.

“Qëllimisht po i përmend këto vite, sepse tashmë kanë kaluar gati dy dekada që këto monumente janë në këtë listë dhe gjendja nuk ka ndryshuar,” thekson bashkëbiseduesja jonë.

Njëkohësisht, thekson se problemi i mbrojtjes së trashëgimisë kulturore është i pranishëm në mbarë botën, veçanërisht në zonat e konfliktit.

"Këto probleme lindin aty ku trashëgimia është prodhuar nga një komunitet që është trashëgimtari natyror i asaj trashëgimie, por ajo mbetet në territorin që tani banohet nga një popull tjetër, i cili nuk e sheh atë trashëgimi si të vetën, por e sheh atë si trashëgimi të të tjerëve ose si një trashëgimi të diskutueshme ose si 'trashëgimi disonante' siç quhet sot. Në thelb, është një trashëgimi e mbetur që mbetet në një territor ku nuk ka trashëgimtarë natyrorë dhe sot është një pyetje sfiduese për studiuesit në të gjithë botën", shpjegon bashkëbiseduesja jonë dhe njofton se do të punojë me kolegë nga komuniteti akademik ndërkombëtar për të hulumtuar këtë çështje në vitet e ardhshme.

Siç beson ajo, kjo çështje nuk duhet të zgjidhet vetëm nga shkencëtarët, historianët, historianët e artit, shkencëtarët politikë, shkencëtarët kulturorë..., por është e tillë që përfshin komunitete të ndryshme interesi dhe individë në një mënyrë shumë komplekse, si dhe varet jashtëzakonisht shumë nga vendimet politike, dhe kështu është në rastin e Kosovës dhe Metohisë.

Ajo përsërit se ky problem po ndodh kudo në botë dhe se në këtë kuptim, studime të tjera rastesh duhet të ndiqen dhe hetohen, në mënyrë që të gjendet një zgjidhje e përbashkët që do të formulohet ligjërisht dhe më pas do të zbatohet në mënyrë efektive.