Rezoluta “për luftën në Kosovë” – përpjekje për të vërtetën apo ndalim i të folurit për krimet e UÇK-së?

Kuvendi i Kosovës miratoi javën e kaluar rezolutën për “mbrojtën e të vërtetën dhe dinjitetin e viktimave të luftës”, me të cilën, ndër të tjera, bëhet thirrje për ndëshkimin e minimizimit ose mohimit të krimeve të kryera nga pala serbe. Bashkëbiseduesit e Kosovo online paralajmërojnë se kjo rezolutë dhe ndjekja e mundshme penale pamundësojnë rishqyrtimin e narrativës së Prishtinës zyrtare, duke theksuar se ajo rrezikon gjithashtu viktimat serbe, por edhe të tjera të UÇK-së, si dhe lirinë e shprehjes për të gjithë qytetarët e Kosovës.

Shkruan: Jellena Novakov

Rezoluta, e propozuar nga Partia Demokratike e Kosovës, u miratua të premten dhe në të, ndër të tjera, thuhet se është përgjegjësi e institucioneve të Kosovës, përfshirë institucionet e drejtësisë, që të kryejnë hulumtimin dhe dokumentimin e krimeve që Serbia ka kryer gjatë luftës në Kosovë.

Përveç kësaj, rezoluta bën thirrje për plotësimin e Kodit Penal të Kosovës, në mënyrë që të parashikohen dënime për personat që “mohojnë ose minimizojnë krimet që ka kryer Serbia gjatë luftës 1998–1999”, si dhe për personat që “kryejnë veprime që cenojnë dinjitetin e viktimave, miratojnë, lavdërojnë ose arsyetojnë tiraninë dhe sundimin arbitrar të Serbisë, si dhe krimet që ajo ka kryer në Kosovë, ose përhapin propagandë serbe”.

Bashkëbiseduesit e Kosovo online theksojnë se Albin Kurti po përpiqet të ndërtojë “republikën e tretë” mbi baza kombëtare, gjë që, sipas tyre, reflektohet edhe në këtë rezolutë, në të cilën i jepet nderim “sakrificës së lartë të popullit shqiptar, të gjithë dëshmorëve të kombit, të rënëve dhe të gjithë atyre që në çfarëdo mënyre kanë kontribuar dhe janë sakrifikuar për lirinë dhe pavarësinë”.

Qytetarët, mediat dhe institucionet janë ftuar të përfshihen në mbledhjen e provave me qëllim ngritjen e aktakuzave kundër Serbisë.

Pas pakënaqësisë lidhur me ekspozitën e Shkëlzen Gashit, në të cilën u përmendën edhe viktimat shqiptare të UÇK-së, rezoluta obligon çdo institucion që, para se të financojë ose të mbështesë në çfarëdo mënyre aktivitete që synojnë të paraqesin periudhën e luftës ose që përmbajnë elemente nga ajo periudhë, të sigurojë “përmbajtjen e materialit, saktësinë e të dhënave dhe të vërtetën historike”.

Siguri për narrativën dominuese

Historiani Aleksandar Guxhiq thotë për Kosovo online se qëllimi i rezolutës është që narrativi dominues për luftën në Kosovë të mos vihet në pikëpyetje, duke shtuar se Albin Kurti e sheh veten si “babai i republikës së tretë të Kosovës”, e cila është ekskluzivisht kombëtare dhe e ndërtuar mbi viktimat shqiptare.

“Sipas mendimit tim, Kosova po heq dorë nga koncepti i shtetit qytetar dhe po hyn në një periudhë të shtetit kombëtar”, tha Guxhiq.

Guxhiq vlerëson se Kurti i sheh serbët si pengesë për këtë qëllim, pasi bashkësia ndërkombëtare, në bazë të mandatit të saj, kujdeset për të drejtat e komunitetit serb në Kosovë.

Duke folur për rezolutën, Guxhiq vlerësoi se ajo do të shkaktojë mosbesim shtesë të serbëve ndaj institucioneve të Kosovës, duke shtuar se edhe liria e shprehjes është e rrezikuar.

“Sigurisht që do të kufizohet mundësia për të rishqyrtuar përgjegjësinë e UÇK-së në luftërat e viteve 1990 për krime të mundshme lufte. Gjithashtu do të rrezikohet mundësia për të shprehur mendime të ndryshme për luftërat, dhe thelbi i këtyre ligjeve është, sipas mendimit tim, që temat e viteve 1990 dhe narrativi që është dominues në shkencën kosovare, por edhe në politikë dhe në opinionin e gjerë publik, të mos rishqyrtohen dhe të mos vihen në pikëpyetje”, tha Guxhiq.

Ai shton se bashkësia ndërkombëtare duhet të reagojë, por thekson se nuk pret që kjo të sjellë rezultate në ndryshimin e qëndrimeve të elitës politike në Kosovë.

“A duhet të reagojë bashkësia ndërkombëtare — po. A do të sjellë ky reagim rezultate — jam skeptik dhe nuk besoj se do të çojë në masë të madhe në rishikimin e qëndrimeve të elitave politike në Kosovë”, përfundon Guxhiq.

Rrezikimi i lirisë së shprehjes

Me vlerësimin se rezoluta është miratuar për të mos u vënë në pikëpyetje narrativa zyrtare dhe përgjithësisht e pranuar për luftën pajtohet edhe historiani Petar Ristanoviq.

“Besoj se ka kolegë historianë që, sidomos me kalimin e kohës, do të jenë më të lirë të flasin dhe të hulumtojnë tema që lidhen me luftën, si dhe me atë që i ka paraprirë dhe që ka ndodhur menjëherë pas saj”, thotë ai për Kosovo online, duke shtuar se kjo rezolutë është përpjekje për të penguar kërkimin dhe rishqyrtimin e ngjarjeve gjatë luftës.

Sipas tij, kjo rezolutë do të përdoret si një formë presioni dhe do të rrezikojë të drejtën për lirinë e shprehjes për të gjithë qytetarët, përfshirë edhe shqiptarët, ndërsa gjithashtu paralajmëron për mundësinë e rritjes së tensioneve ndëretnike.

“Besoj se mund të ketë efekt negativ, jo vetëm në marrëdhëniet ndëretnike, por edhe në krijimin e tensioneve në një periudhë më të gjatë. Nga njëra anë, për serbët që jetojnë në hapësirën e Kosovës ose që janë të zhvendosur, por vizitojnë shtëpitë dhe pronat e tyre, vazhdon tensioni — që ata gjithmonë mund të jenë subjekt i ndonjë hetimi. Jemi dëshmitarë se u ndodh njerëzve që, pas 26 ose 27 vitesh nga lufta, papritur dikush që ka ardhur disa herë në Kosovë arrestohet dhe akuzohet për krime lufte”, thotë Ristanoviq.

Ai gjithashtu vë në pikëpyetje mundësinë e kërkimit historik në këto rrethana.

“Nga ana tjetër, kjo rezolutë hap edhe një problem të mundshëm. Nën maskën e mbrojtjes së dinjitetit të viktimave, në thelb përpiqet të gdhendë në gur një të vërtetë për luftën, ku çdo rishqyrtim i saj mund të sjellë përgjegjësi penale. A do të thotë kjo që një historian që vë në pikëpyetje të vërtetën e pranuar për atë luftë mund të bëhet objekt i ndjekjes penale?”, tha ai.

Në të njëjtën kohë, Ristanoviq thekson se viktimat serbe të luftës mund të jenë potencialisht në rrezik nga ndjekja penale, pasi sipas narrativës zyrtare të Prishtinës, UÇK-ja nuk ka kryer krime lufte.

“Gjithashtu, nëse ndonjë nga viktimat nga pala serbe, ose dikush, anëtarët e familjes së të cilit kanë qenë viktima të krimeve të UÇK-së gjatë luftës, flet për përvojën e tij — a mund të bëhet objekt i ndjekjes penale, duke qenë se një nga ‘të vërtetat’ e pranuara në Kosovë është se UÇK-ja nuk ka kryer krime lufte? Ka shumë pyetje dhe potencialisht shumë probleme”, shton ai.

Kriminalizimi i një pikëpamjeje të ndryshme të së kaluarës

Historiani Millan Gulliq tha për Kosovo online se qëllimi i rezolutës mbi luftën, të cilën e miratoi të premten Kuvendi i Kosovës, është kriminalizimi i një këndvështrimi ndryshe për të kaluarën. Ai thekson se kjo nuk do të përbënte problem vetëm për serbët që jetojnë në Kosovë, por edhe për persona të tjerë të nacionalitetit serb që vizitojnë Kosovën, si dhe shton se nuk pret reagim nga bashkësia ndërkombëtare.

“Kjo rezolutë, si dhe një varg veprimesh të institucioneve të Prishtinës që nga themelimi i tyre, në fakt nuk çojnë drejt përmirësimit të situatës ndëretnike në KdheM, por kryesisht drejt majorizimit dhe dominimit të plotë të faktorit shqiptar, duke eliminuar pothuajse të gjitha të drejtat që ka komuniteti serb. Megjithatë, në kontekstin e gjithçkaje që ka ndodhur në vitet e fundit dhe që po e shohim pothuajse çdo ditë, më duket se kjo rezolutë është edhe problemi më i vogël për njerëzit që realisht jetojnë në Kosovë. Shumë më i rëndësishëm është mbyllja e ambulancës në një fshat pranë Skënderajt, e cila përbën mënyrën e vetme që serbët e atij rajoni të marrin trajtim mjekësor, sesa vetë rezoluta e miratuar në parlament, madje edhe me një konsensus të tillë siç është arritur për këtë dokument”, tha ai.

Duke folur për pasojat konkrete të miratimit të kësaj rezolute për serbët, Gulliq thekson se çdo shoqëri pas konfliktit në Ballkanin Perëndimor ka një këndvështrim të veçantë për luftërat e viteve nëntëdhjetë.

“Lufta në KdheM shihet në një mënyrë nga shqiptarët dhe në një tjetër nga serbët. Me këtë jemi mësuar. Ajo që këtu mund të paraqesë ndryshim është nëse fillon të sanksionohet një qasje e ndryshme ndaj kësaj lufte — kjo është ajo që mund të shkaktojë ndryshime të caktuara, ndërsa vetë rezoluta nuk do ta bëjë këtë. Në të theksohet edhe mbledhja e dokumenteve dhe dëshmive për krimet e serbëve në KdheM, si dhe paralajmërohet mundësia e padive në gjykatat ndërkombëtare — të gjitha këto janë gjëra që i kemi dëgjuar edhe më parë”, shpjegon ai.

Siç thotë ai, problemi kryesor do të ishte kriminalizimi i një këndvështrimi ndryshe për luftën në Kosovë.

“Ajo që është problem është kriminalizimi i mundshëm i një këndvështrimi ndryshe për të kaluarën. Megjithatë, as kjo nuk do të ishte diçka e re. Problemi i vetëm thelbësor i kësaj deklarate do të ishte nëse realizohet ajo që ajo parashikon, pra që çdo pikëpamje e ndryshme ose mohimi i ndonjë segmenti të krimeve të serbëve ndaj shqiptarëve në Kosovë të trajtohet si vepër penale”, tha ai, duke kujtuar ligjin e Inckos në BeH.

Rezoluta, sipas tij, rrezikon edhe lirinë e shprehjes, por shton se as kjo nuk është një dukuri e re.

“Ne jetojmë në një kohë kur lufta për liri ka çuar në kufizimin e shumë lirive, përfshirë edhe lirinë për t’i parë disa gjëra ndryshe. Kjo është diçka që potencialisht mund të jetë problem jo vetëm për serbët në Kosovë, por edhe për të gjithë serbët që në çdo moment, për çfarëdo arsye, hyjnë në territorin e krahinës dhe kanë një këndvështrim të ndryshëm për luftën e viteve 1998–1999”, tha ai.