Tetë dekada të OKB-së: A mund të kapërcejnë rivalët e hidhur ndarjet dhe të zgjidhin problemet globale?

Një krizë e dukshme dhe një e ardhme e pasigurt pa reforma. Kështu mund të përshkruhet gjendja e Kombeve të Bashkuara, organizatë që këtë vit shënon 80-vjetorin e themelimit. Për perspektivat që OKB të rikthehet në rolin e saj fillestar, përmes konfirmimit të parimeve të Kartës së saj, që nga nesër në podiumin prej mermeri të gjelbër të sallës së Asamblesë së Përgjithshme do të diskutojnë liderët botërorë. Ndërkohë, bashkëbiseduesit e Kosovo online theksojnë se në shekullin 21. OKB nuk do të mund të ketë atë lloj rëndësie që kishte tetë dekada më parë nëse para së gjithash nuk reformohet Këshilli i Sigurimit, në mënyrë që të pasqyrojë shpërndarjen reale të fuqisë në botën e sotme.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

„Ky nuk do të jetë një sesion i zakonshëm“, deklaroi kryetarja e sesionit të 80-të të Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, ish-shefja e diplomacisë gjermane Annalena Baerbock, në hapjen e mbajtur më 9 shtator, duke i bërë thirrje shteteve anëtare që ta bëjnë OKB-në të gatshme për shekullin 21., përmes përparimit të reformave, zbatimit të Paktit për të Ardhmen të miratuar vitin e kaluar dhe përqendrimit në thelb e jo në procedura.

Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së Antonio Guterres u bëri thirrje qeverive që të tregojnë të njëjtën vendosmëri që i mblodhi kombet për të themeluar OKB-në 80 vite më parë dhe theksoi nevojën për kapërcimin e ndarjeve dhe ripohimin e së drejtës ndërkombëtare.

Edhe pse interesi për reformën e OKB-së ekziston mes anëtarëve të saj, mbetet pyetje e madhe se çfarë do të jetë dhe sa larg do të shkojë ajo, thekson për Kosovo online Andrew G. Hyde, bashkëpunëtor i lartë dhe drejtor i Programit për transformimin e konflikteve dhe drejtimin në Qendrën Stimson në Uashington.

Shumëkush mund të thotë se e mbështet reformën, shpjegon Hyde, por ajo që duan të shohin prej saj është shumë e ndryshme.

„Shtetet e Bashkuara të Amerikës, nën administratën aktuale, kanë ambicie shumë të mëdha për reformë. Nuk e di nëse shtetet e tjera anëtare e ndajnë plotësisht këtë“, thekson ai.

Pavarësisht toneve të shumta kritike ndaj organizatës botërore, Hyde mendon se OKB ka kapacitet të përballet me sfidat e së tashmes, por që nuk i lejohet ta përdorë atë në mënyrën që do të ishte e suksesshme.

„Nuk ka alternativë“

„Ekziston një sërë agjendash kombëtare në OKB që ndonjëherë bien ndesh me njëra-tjetrën dhe këto agjenda pengojnë atë që OKB realisht mund të arrijë“, thekson Hyde, i cili gjithashtu mendon se nuk ka alternativë ndaj kësaj organizate dhe se „OKB është mjeti që kemi“.

Ai konstaton se në Ukrainë OKB për momentin nuk luan një rol aktiv, as në Gaza e Lindjen e Mesme, por se këto nuk janë vendime të marra nga vetë OKB.

„Liderët politikë në mbarë botën kanë thënë: 'ne do ta lëmë mënjanë OKB. OKB nuk do të jetë pjesë e këtyre proceseve paqësore'. Kjo duhet të ndryshojë, sepse është mënyra e vetme për të arritur sukses në gjetjen e paqes në ato konflikte“, vlerëson Hyde.

Edhe historiani Vukan Markoviq thekson se problemet që duhej të zgjidheshin brenda OKB-së po zhvendosen në forume të tjera.

„Roli origjinal i Kombeve të Bashkuara – të ekzistojë një forum i madh që jo vetëm mbledh të gjitha shtetet sovrane të botës, por edhe definon të drejtën ndërkombëtare, sepse çdo vendim i OKB-së është e drejtë ndërkombëtare – nuk ekziston më nga fillimi i këtij shekulli“, thotë Markoviq për Kosovo online.

Ai sheh dy arsye të mëdha pse roli i OKB-së po bie – e para është marrëdhënia e fuqive të mëdha, si ndaj Kombeve të Bashkuara ashtu edhe mes tyre, ndërsa e dyta janë problemet e brendshme të vetë OKB-së.

„Kur fuqitë e mëdha e përdorin OKB-në si forum dhe si mjet për të realizuar interesat e tyre, por edhe për të kontrolluar interesat e fuqive rivale, atëherë OKB ka funksionin të përfaqësojë një vend ku zgjidhen përmes diplomacisë të gjitha problemet e mëdha. Kjo nuk është më rast. Do të thosha se pika kryesore e kthesës ishte lufta në Irak, ndonëse në këto hapësira do të thuhej se ky ishte bombardimi i vitit 1999. Lufta në Irak ishte sinjal për fuqitë e tjera të mëdha se nuk ka më rëndësi çfarë thotë bashkësia ndërkombëtare. Që nga 2003 të gjitha fuqitë e mëdha aktivisht vënë veto dhe bllokojnë OKB-në dhe, gjë edhe më e rëndësishme, kalojnë në forume të tjera – G20, grupi i Shangait, G7 – për t’i zgjidhur problemet. Pra, OKB nuk ka më atë lloj prestigji. Ky është arsyeja e parë“, thekson Markoviq.

KS pa Jugun Global

Së dyti, ai thekson balancën e fuqisë në Këshillin e Sigurimit. Ai kujton se OKB-ja u krijua në një botë të dominuar nga shtetet fituese të Luftës së Dytë Botërore, ndërsa tani jugu global është ngritur dhe nuk ka as afër llojin e përfaqësimit dhe llojin e prestigjit që kanë pesë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit.

Ai thotë se ka shumë dallime të tjera financiare, buxhetore dhe interesi, por gjëja kryesore është marrëdhënia midis fuqive të mëdha.

"Nëse vendet e jugut global, kryesisht India, Brazili dhe disa nga vendet e mëdha afrikane, nuk pranohen në Këshillin Botëror, OKB-ja nuk mund të ketë llojin e rëndësisë në shekullin e 21-të që kishte gjatë Luftës së Ftohtë", thekson ky historian.

Reforma e Këshillit të Sigurimit, thekson ai, kërkon që pesë anëtarët e përhershëm aktualë të heqin dorë nga disa nga kompetencat e tyre dhe të lejojnë që fuqitë potencialisht rivale të kalojnë dhe t'u japin atyre të njëjtin lloj prestigji.

"Këshilli i Sigurimit është treguesi që i nevojitet OKB-së për t'u përshtatur me shpërndarjen e re të pushtetit në botë. Kjo, sigurisht, nuk do të thotë që fuqitë e mëdha ekzistuese do të vazhdojnë të respektojnë vullnetin e Kombeve të Bashkuara. Ne kemi parë që nga viti 2003 e tutje se jetojmë në epokën e vendimeve të njëanshme nga fuqitë e mëdha. Asnjë fuqi nuk do të rrezikojë interesin e saj sepse mbrohet nga e drejta ndërkombëtare. Ne kemi parë shembuj të kësaj shumë herë", përfundon Markoviq.

Bashkëpunëtori shkencor i lartë i Institutit për politikë dhe ekonomi ndërkombëtare, Mihajlo Vuçiq, gjithashtu thekson se Kombet e Bashkuara nuk janë më pasqyrë reale e botës sipas shpërndarjes së fuqisë, gjë që shihet më qartë në përbërjen e Këshillit të Sigurimit, organi kryesor i OKB-së dhe i vetmi që mund të miratojë akte juridikisht të detyrueshme që shtetet duhet t’i respektojnë. Për këtë arsye, sipas tij, biseda kryesore për reformën eventuale të OKB-së në fakt sillet rreth reformës së KS, si organi që në praktikë funksionon më keq.

„Pamja e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, si organi kryesor në të cilin anëtare të përhershme janë Franca, Britania e Madhe, Rusia, SHBA dhe Kina që nga vitet ’70, nuk reflekton shpërndarjen reale të fuqisë në botën e sotme, në të cilën fuqi të mëdha janë bërë edhe India, Afrika e Jugut, Brazili...“, thotë Vuçiq për Kosovo online.

Problemet që ekzistojnë sot në funksionimin e OKB-së, sipas tij, bazohen para së gjithash në organizimin strukturor të saj, në kuptimin se ajo është formuar në një kohë që nuk i ngjan marrëdhënieve ndërkombëtare të sotme, përkatësisht në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore, kur fuqitë fituese vendosën që mbi bazën e rolit të tyre si fitues të luftës të formojnë një organizatë që u përshtatej atyre dhe agjendës së tyre politike në atë moment.

Propozimet për reformën e KS, thekson Vuçiq, nuk janë të reja, por disa prej tyre janë shfaqur praktikisht që nga koha e krijimit të OKB-së, sepse që atëherë ishte e qartë se disa gjëra nuk do të funksiononin siç duhet dhe se ndoshta duhej të ndryshohej diçka. Propozimet për reformë, sipas tij, vijnë edhe nga anëtaret e përhershme të KS, por edhe më shumë nga ato që do të dëshironin të hynin eventualisht në KS ose të ndanin fuqinë që ndodhet në këtë organ në një mënyrë tjetër.

Reformat nga tri këndvështrime

Ai thekson se ekzistojnë tre lloje propozimesh që vijnë nga anëtaret e KS.

„Njëra është që gjërat të funksionojnë më pak a më shumë siç janë tani, që në parim është qëndrimi i SHBA-së, sepse më duket se ato nuk shohin mundësi që në KS të futen ndonjë aleate e tyre që do të ndihmonte në funksionimin më të mirë të OKB-së. Fakt është që i gjithë sistemi i marrëdhënieve ndërkombëtare pas Luftës së Dytë Botërore në parim është krijim i SHBA-së dhe aleatëve të tyre.

Ky sistem u përshtatet atyre, por këtu nuk flasim vetëm për OKB-në, por mund të flasim edhe për Bankën Botërore, Fondin Monetar Ndërkombëtar...“, thekson Vuçiq.

Propozimet që kërkojnë një reformë të pjesshme me futjen përfundimtare të anëtarëve të rinj në Këshillin e Sigurimit, por që nuk do të kishin të njëjtin fushëveprim të të drejtave si ata ekzistues, kryesisht, thotë ai, vijnë nga Rusia dhe disa vende që herë pas here veprojnë së bashku me Rusinë, si Kina ose disa vende jashtë Këshillit të Sigurimit.

"Këto propozime në përgjithësi parashikojnë zgjerimin e Këshillit të Sigurimit në disa nga vendet që kërkojnë më shumë multipolaritet në botë. Këto janë kryesisht vende që më parë i quanim vende të botës së tretë, por në të vërtetë janë vende që sot janë dhe vendet e para të botës për sa i përket zhvillimit ekonomik, vetëm se kjo nuk reflekton në fuqinë e tyre në organizatat ndërkombëtare, si India, Afrika e Jugut ose disa vende të Amerikës Latine. Ky propozim është legjitim, por lind pyetja pse të futen shtete të reja anëtare që nuk do të kishin të njëjtin fushëveprim të të drejtave si ato ekzistuese, sepse këto propozime nuk parashikojnë mundësinë e përdorimit të vetos prej tyre, domethënë mundësinë e bllokimit të vendimeve të Këshillit të Sigurimit. Nuk e di se kush do të ishte i interesuar për një gjë të tillë", thotë Vuçiq.

Lloji i tretë i propozimit, sipas tij, vjen nga Franca, e cila është anëtare e përhershme e Këshillit Botëror dhe përpiqet të balancojë midis këtyre dy poleve të kundërta.

"Ajo është në favor të pranimit të ndonjë anëtari të ri që do të kishte të drejta të barabarta, por kryesisht ajo propozon vende për të cilat është e sigurt se do të punonin së bashku me të, në interesin e saj, siç është, për shembull, Gjermania, aleati i saj kryesor në marrëdhëniet ndërkombëtare si anëtare e Bashkimit Evropian. Pra, asnjë nga ato propozime reformash nuk është drejtuar drejt një efikasiteti më të madh të punës së Këshillit të Sigurimit, por janë thjesht një temë për diskutim dhe ato diskutime janë të pafundme dhe nuk çojnë askund...", konstaton ai.

Vuçiq tregon se për shumë vite ka qenë e qartë se qendra e vendimmarrjes në lidhje me çështjet e sigurisë ndërkombëtare është zhvendosur nga OKB-ja dhe është reduktuar në një rreth të ngushtë fuqish të mëdha që vendosin në samitet e tyre diplomatike, siç është takimi i presidentit të SHBA-së me presidentin rus në Alaska ose takimi i presidentit rus me presidentin kinez në Pekin.

Megjithatë, ai thotë se ne duhet ta shohim ende OKB-në si diçka që i ka sjellë shumë gjëra pozitive botës, sepse aktiviteti i saj është shumë më i gjerë sesa thjesht aktiviteti i sigurisë. Ai kujton se OKB-ja formoi organe dhe organizata të shumta që merren me të gjitha çështjet e jetës së njerëzve në planet, nga mjedisi, përmes trashëgimisë kulturore, përmes problemit të mungesës së ushqimit, zhdukjes së varfërisë, mbrojtjes së ujit, ajrit, energjisë dhe gjithçkaje që i nevojitet njeriut për jetë, dhe ato janë shumë të suksesshme atje.

Problemet me buxhetin

Për problemin e financimit të Kombeve të Bashkuara flet analistja politike nga Prishtina, Alma Lama, e cila thotë se OKB nuk mund të bëjë asgjë nëse nuk ka buxhet, ndërkohë që përballet me uljen e kontributeve buxhetore nga shtetet më të rëndësishme.

„OKB mund të miratojë ndonjë rezolutë në Asamble, sepse tani është më e vështirë në Këshillin e Sigurimit, por për t’u zgjidhur problemet, nevojitet buxhet dhe vullnet politik i shteteve anëtare“, thekson Lama për Kosovo online.

Ajo vlerëson se OKB është në krizë dhe se i nevojitet reformë, por që është pothuajse e pamundur të realizohet pa mbështetjen e fuqive më të mëdha që janë anëtare të Këshillit të Sigurimit. Fuqitë më të mëdha, ndërkohë, nuk presin nga institucionet ndërkombëtare të rrisin rolin e tyre, por ta zvogëlojnë atë.

"Ne jetojmë në një botë që nuk është shumëpalëshe, por shumëkonkurruese midis fuqive të mëdha, kështu që shoh se roli i OKB-së është në krizë. SHBA-të kanë shumë ndikim, por duket se nuk janë shumë të interesuara për këtë institucion. Nga ana tjetër, Karta e OKB-së është vërtet e sfiduar nga lufta dhe agresioni rus në Ukrainë. Kina është e interesuar të rrisë fuqinë e saj në botë, por jo në institucionet ndërkombëtare. Sigurisht, OKB-ja duhet të reformohet, por pa mbështetjen e fuqive të mëdha që janë anëtare të Këshillit të Sigurimit, e shoh këtë pothuajse të pamundur", përfundon Lama.

Debati i nivelit të lartë në sesionin e 80-të të Asamblesë së Përgjithshme do të fillojë nesër, dhe këtë vit tema e diskutimit është "Më mirë së bashku: 80 vjet e më shumë për paqen, zhvillimin dhe të drejtat e njeriut". Sesioni konsiderohet gjithashtu një pikë kthese, pasi vjen në një kohë të sfidave globale në rritje dhe thirrjeve urgjente për veprime të përtërira shumëpalëshe.

Gjithashtu në axhendë janë samiti i klimës, nisja e Dialogut Global mbi Qeverisjen e Inteligjencës Artificiale, përgjigja globale ndaj sëmundjeve jo-ngjitëse dhe shëndetit mendor...