Demonstratat shqiptare në Kosovë 1981: Fillimi i një drame të vazhdueshme (2)

Konsolidimi i distancës nga popujt sllavë

Shkruan për Kosovo online: Dragan Biseniq

Gjërat filluan të ndryshojnë vetëm pas demonstratave të 26 marsit dhe veçanërisht më 1 dhe 2 prill. Në mbledhjen e KK të LK Kosovës më 28 mars 1981 demonstratat e 11 dhe 26 marsit u cilësuan si “armiqësore”. Ndërkohë, më 2 prill, në seancën e përbashkët të Kryesisë së KQ të Serbisë dhe Kryesisë së Republikës së Serbisë, demonstratat u cilësuan si "shkatërruese" që "synojnë destabilizimin e sistemit kushtetues", "minim të vëllazërim- bashkimit” dhe “shkatërrimi i sistemit politik”. Një ditë më vonë, më 3 prill 1981, në një mbledhje të përbashkët të Kryesisë së Këshillit Ekzekutiv Federal dhe Kryesisë së KQ LKJ, demonstratat u cilësuan si "irredentiste", "nacionaliste" dhe madje "kundërrevolucionare". Në seancën e mbyllur të KQ të LKJ, më 7 prill 1981, Lazar Mojsov akuzoi BRSS për ngjarjet në Prishtinë. Në seancën e Kryesisë së RSFJ-së më 28 prill 1981, Lazar Kolishevski tha: “Fakti është se po të mos dilnin në skenë njësitë e APJ-së dhe të milicisë, KSA Kosova do të kishte rënë”.

Në gusht të vitit 1981, Gani Koçi, Januz Januzi, Ramadan Dobra, Kadri Kryeziu, Murat Musljiu, Selim Geci dhe Bedri Deliu u dënuan me burg për organizimin e demonstratave të 11 marsit. Në aktgjykim thuhej se të pandehurit kishin rënë dakord një natë para se të shpërthente trazirat në dhomën e konviktit studentor për të përfituar nga pakënaqësia e studentëve të cilët prej disa ditësh ankoheshin për shërbimin e keq në mensë. Ata përpunuan një plan, ndanë rolet dhe më pas të nesërmen i prezantuan më shumë studentë me qëllimin e tyre, të cilët pranuan t'i bashkoheshin. Pasi shkaktuan një incident në mensë, ata i çuan studentët e pakënaqur para konvikteve dhe diktuan parulla. Atyre iu bashkua Ali Lajqi, Bajram Kosumi (Bajram Kosumi, anëtar i delegacionit të shqiptarëve të Kosovës në Rambuje. Pas luftës, nënkryetar i Aleancës për Ardhmërinë e Kosovës. Ka mbajtur detyrën e Kryeministrit të Kosovës (2004-2005), pas dorëheqjes së kryetarit të partisë, Ramush Haradinaj). Musli Kosumi dhe Halit Osmani. Të gjithë ata tashmë ishin të lidhur me lëvizjen ilegale separatiste shqiptare, e cila mori pjesë aktive në organizimin e demonstratave të mëvonshme. Në mesin e studentëve të mbledhur ishin Adem Prapashtica, Faton Topali dhe Fatmir Grajçevici, anëtarë të udhëheqjes së Partisë ilegale Komuniste Marksiste-Leniniste të Shqiptarëve në Jugosllavi. Asnjë nga të dënuarit nuk e mohoi pjesëmarrjen në demonstratë, por gabimisht pretenduan se nuk kishte organizim, por rebelimi shpërtheu për shkak të kushteve të vështira të jetesës së studentëve.

Por me rëndësi thelbësore ishte ndarja në udhëheqjen e komunistëve të Kosovës. Kryetari i atëhershëm i Komitetit Qendror të Kosovës, Mahmut Bakali dhe anëtari i Kryesisë së RSFJ-së nga Kosova, Fadil Hoxha, kundërshtuan ashpër kualifikimet politike të trazirave, por vetëm pranuan karakterin e saj social dhe ekonomik. Ndryshe nga ata, politikani i ri në ngritje, Azem Vllasi, ka shkuar më tej në dënimin e këtyre ngjarjeve, duke thënë se janë “ngjarje kundërrevolucionare”.

“Mendoj se nuk na duheshin ato demonstrata dhe ato ndodhën në kohën më të papërshtatshme për Kosovën, prandaj më shumë i shkaktuan dëm Kosovës dhe popullit shqiptar se sa dobi. Mirëpo, protestat morën një karakter të gjerë dhe politik, pasi disa grupe ilegale shqiptare, të frymëzuara dhe të drejtuara nga jashtë, ishin në ballë të demonstratave, duke imponuar dhunë dhe slogan të ndjeshëm kombëtar për Republikën e Kosovës.

Sipas Bakallit, në këtë biznes janë përfshirë edhe shumë forca të tjera politike dhe shkatërruese joshqiptare. “Koha kur demonstratat ishin të ngjashme ishte më e papërshtatshme për të hapur apo zgjidhur një rast të tillë, veçanërisht jo për zgjidhjen e trazirave në rrugë”. Sepse në atë kohë, një vit pas vdekjes së Titos, janë bërë shumë llogaritje dhe projekte për të ardhmen e Jugosllavisë, veçanërisht në shumë qarqe në Serbi”, tha Bakalli. “Unë kam qenë vetëm kundërshtar i qëndrimit që ato demonstrata të vlerësohen si kundërrevolucion, për shkak të pasojave të rënda që do të lindin për popullin dhe pozitën e Kosovës, por nuk kam qenë as frymëzues dhe as përkrahës i atyre demonstratave. ." Po kështu, unë as publikisht dhe as në heshtje nuk i kam mbështetur veprimet e grupeve ilegale shqiptare të asaj kohe”, tha Bakalli.

Edhe Millovan Gjilas, disident komunist i ish-Jugosllavisë, vlerësoi se ata nuk ishin të tillë. Në librin e tij “Fuqia e ideve” ai shkruante: “Kur komunistët shpallën një lëvizje kombëtare për kundërrevolucion në 1981, ata bënë një gabim të madh. Së pari, sepse ata nuk e kuptuan se për çfarë bëhej fjalë në të vërtetë dhe, së dyti, kur dhanë atë kualifikim, u nisën nga skemat ideologjike se çdo gjë që nuk është komuniste apriori duhet të jetë kundërrevolucionare. Kjo sigurisht nuk është e vërtetë. Askush nuk mund ta ndalë këtë lëvizje kombëtare të shqiptarëve nëse nuk vrasin gjysmë milioni shqiptarë”.

Mirëpo, i vetmi zyrtar që i quajti kundërrevolucionarë ishte Azem Vllasi. Ish-kryetari i Komitetit Krahinor, Azem Vllasi, tha se organizatorët e demonstratave të vitit 1981 nuk synonin të përmirësonin kushtet e shqiptarëve të Kosovës, por synonin ta zëvendësonin komunizmin jugosllav me stalinizëm. Vllasi vlerësoi se organizatorët dhe bartësit e atyre protestave adhuronin figurën e Enver Hoxhës dhe se ishin të mbështetur ideologjikisht në marksizëm-leninizëm. “Janë bërë shumë vlerësime se kjo formë reagimi është në dëmin tonë dhe jo në dobinë tonë, për arsye se në ato protesta nuk u kërkuan më shumë të drejta për shqiptarët. “Republika nuk u kërkua zyrtarisht, sepse organizatorët dhe bartësit kryesorë të atyre protestave ishin të frymëzuar ideologjikisht nga marksizëm-leninizmi”, tha ai.

Sipas Vllasit, drejtuesit e protestës luftuan mbi ato baza ideologjike kundër sistemit të atëhershëm jugosllav, që për të ishte shteti socialist më liberal në botë, duke shtuar se “indoktrinimi i tyre i thellë në mentalitetin enverist dhe stalinist bëri që parullat “Kosovë – Republikë”. “Duket si një maskë demagogjike”.

Parulla kryesore e datës 26 mars, në Qendrën e Studentëve, ku isha, ishte: “Rroftë marksizëm-leninizmi”, thotë Vllasi. Ai theksoi se argumentet se protestat e vitit 1981 ngritën vetëdijen kombëtare te shqiptarët e Kosovës janë të pabaza, sepse ai thekson se “vetëdija kombëtare po rritej vazhdimisht”. "Kishim shkolla, universitete, media, Akademinë e Shkencave. Nuk ishim pa vetëdije kombëtare. Në bazë të asaj ndërgjegje arritëm të institucionalizojmë veten", tha Vllasi.

Sipas tij, këto slogane marksiste-leniniste nuk gjetën përgjigje të mirë në pjesët e tjera të ish-Jugosllavisë, kur u kuptua se qëllimi nuk ishte vetëm republika.

“Ne kemi diskutuar hapur për republikën në kohën kur ka pasur ndryshime kushtetuese, në vitin 1968 dhe 1969. Kur u pa platforma ideologjike e protestuesve, u bë e qartë se kërkesa nuk ishte për një republikë të barabartë me pjesët e tjera të ish-Jugosllavisë, por për një republikë të bazuar në ideologjinë enveriste. Atëhere shpërtheu një konflikt i vërtetë dhe Serbia e shfrytëzoi atë situatë, e cila vazhdimisht, si sot, u krijonte probleme shqiptarëve”, tha ai.

“Është e pasaktë ajo që thonë organizatorët e protestës se qëllimi i demonstratës ka qenë bashkimi kombëtar, sepse idenë e bashkimit kombëtar e ka bartur vetëm Adem Demaqi. Jugosllavia, e cila ishte pengesë për bashkimin kombëtar, u shkatërrua dhe bashkimi nuk ndodhi. Pse?”,  pyet Azem Vllasi.

Vllasi thotë se në atë kohë të gjithë gjykonin se demonstratat e dhunshme nuk ishin zgjidhja më e mirë.

“Reagimi duhej të ndodhte në forma të tjera, sepse askush nga viset e tjera të ish-Jugosllavisë nuk reagoi, sepse kanë kaluar vetëm 10 muaj nga vdekja e Titos”. Organizatorët e protestave të vitit 1981 as sot e kësaj dite nuk do ta thonë të vërtetën se kush i nxiti ato protesta. E them me bindje se asnjë federatë dhe krahinë, e aq më pak shqiptarët, nuk kishin interes për zgjidhjen e problemeve në mënyrë të dhunshme”, tha Vllasi.

Vllasi ka thënë me të drejtë se ngjarjet janë organizuar nga anëtarë të grupeve ilegale enveriste nën ndikimin e Shqipërisë. Ata besojnë se një rol të madh kanë luajtur shërbimet inteligjente të Shqipërisë dhe të vendeve të bllokut lindor. Në gusht të vitit 1990, Mahmut Bakalli i shkroi Sekretarit Amerikan të Shtetit, Lawrence Eagleberger, duke pretenduar se ngjarjet e vitit 1981 ishin inskenuar dhe se ai kishte prova për këtë.

Grupet ilegale brenda dhe jashtë vendit filluan të riorganizohen dhe hodhën idenë e bashkimit të këtyre grupeve në një subjekt të fuqishëm politik. Nga disa grupe ilegale që ekzistuan deri në fillimin e demonstratave në vitin 1981, pas bashkimit të tyre në një njësi të vetme politike, lindi Lëvizja për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi.

Demonstratat e vitit 1981 u bënë faktor dhe burim informacioni për ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare. Zhvillimi i ngjarjeve të mars-prillit 1981 u mbështet nga Shqipëria dhe u shkrua pothuajse nga i gjithë shtypi botëror. Agjencitë dhe shtypi i vendeve perëndimore shkruajtën dhe mbështetën vërtet demonstratat.Në kongresin e 8-të të Partisë së Punës Shqiptare, Enver Hoxha deklaroi se shteti shqiptar mbrojti dhe do të vazhdojë të mbrojë atë pjesë të kombit shqiptar që jeton në "të tyre". vendet në Jugosllavi”, dhe kjo nuk është ndërhyrje në punët e brendshme të Jugosllavisë.

Edhe pse politika e asaj kohe në Shqipëri i mbështeti këto demonstrata dhe kërkesat e tyre, një dekadë më vonë, në shtator të vitit 1992, Presidenti i Shqipërisë, Ramiz Alija, në një intervistë të gjatë të realizuar nga Blerim Shala dhe Lukman Halili, botuar si libër me titull "Unë Ramiz Alija – Dëshmi e historisë”, tha: “Mund të them se demonstratat e vitit 1981 ishin krejtësisht të papritura për ne dhe shpesh pyesnim se kush ishte i interesuar për to, sepse zhvillimi i marrëdhënieve ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës ishte shumë i favorshëm, sepse nga këto ngjarje përfitonin të tjerët më shumë se shqiptarët. Personalisht kam menduar vazhdimisht se serbët kanë përfituar më shumë nga ato ngjarje”.

Ismail Bala, asokohe nxënës i shkollës së mesme “Jeta e Re” në Suharekë – pjesëtar i grupeve ilegale (OMLK), më pas anëtar i Lëvizjes Kombëtare për Çlirimin e Kosovës dhe UÇK-së – është arrestuar më 3 qershor 1981 dhe si 16-vjeçar do të dënohet me katër vjet burg. Ai e formuloi rëndësinë e demonstratave si më poshtë: “Demonstratat e vitit 1981 janë zgjimi i popullit shqiptar nga agonia. Ata shënuan rrugën që duhet të ndjekë shqiptari kosovar, drejt çlirimit dhe pavarësisë së plotë nga Serbia. Ata e forcuan ndjenjën kombëtare dhe largimin tonë nga popujt e tjerë sllavë të ish-Jugosllavisë”.

Fund