Gjykimi në Hagë: E vërteta dhe drejtësia në doza

Shkruan për Kosovo online: Zheljko Shajn

Gjykata që zhvillon procedurat kundër ish-udhëheqësve të UÇK-së në Hagë shpesh i paraqitet publikut si një akt i vonuar i drejtësisë ndërkombëtare. Megjithatë, një analizë më e kujdesshme e origjinës, mandatit dhe mjedisit të saj politik tregon se është një fenomen shumë më kompleks. Gjykatat e specializuara të Kosovës nuk janë produkt i një konsensusi universal ligjor, por rezultat i një akti afatgjatë balancues politik midis nevojës për llogaridhënie dhe interesave të fuqive të mëdha për të mos vënë në dyshim rendin e vendosur pas vitit 1999.

Vazhdimi i gjykimit: nga tronditja në kontroll

Procesi që çoi në themelimin e kësaj gjykate filloi me raportin e Këshillit të Evropës nga viti 2011, në të cilin u bënë akuza serioze për krimet e kryera nga UÇK-ja kundër serbëve, romëve dhe kundërshtarëve politikë midis shqiptarëve. Ai dokument nuk ishte vetëm një sfidë ligjore, por edhe një kërcënim serioz politik, sepse akuzat lidheshin me strukturat që ishin aleatë të Perëndimit gjatë dhe pas luftës.

Në këtë kontekst, administrata e Presidentit Barack Obama dhe Departamenti i Shtetit, nën udhëheqjen e Hillary Clinton, u përballën me një dilemë të qartë. Injorimi i raportit ishte jashtë diskutimit, por fillimi i një gjykate ndërkombëtare nën kujdesin e Kombeve të Bashkuara do të thoshte kthimi i çështjes së Kosovës në Këshillin e Sigurimit, ku Rusia dhe Kina do të kishin një rol kyç. Kjo ishte një vijë që Perëndimi nuk ishte i përgatitur ta kalonte.

Në këtë kuptim, politika e administratave të Bill dhe Hillary Clinton, dhe më pas Barack Obama, tregon një vazhdimësi të qartë: këmbëngulja në përgjegjësinë penale individuale, ndërsa njëkohësisht mbrojtja e kuadrit politik dhe ushtarak të ndërhyrjes së NATO-s nga viti 1999, e cila nuk u vu kurrë në dyshim.

Zgjidhja u gjet në një model hibrid: një gjykatë e lidhur zyrtarisht me sistemin ligjor të Kosovës, por e zhvendosur fizikisht në Hagë, me gjyqtarë dhe prokurorë ndërkombëtarë dhe pa një mandat të Kombeve të Bashkuara. Ky model, i cili u operacionalizua nga diplomatë amerikanë dhe evropianë, bëri të mundur ndjekjen penale të akuzave duke ruajtur kontrollin politik mbi shtrirjen e tyre.

Vazhdimësia Amerikane: Administrata të Ndryshme, I Njëjti Kufi

Edhe pse administratat në Uashington kanë ndryshuar, logjika themelore ka mbetur e pandryshuar. Gjatë mandatit të Donald Trump, gjykata u shty në sfond dhe u trajtua si një trashëgimi teknike e politikës së mëparshme. Me ardhjen e Joe Biden, theksi është rikthyer përsëri te sundimi i ligjit, por me një këmbëngulje të qartë për stabilitet dhe vazhdimësi. Gjykata u pranua si një mekanizëm për mbylljen e një kapitulli, jo për rihapjen e tij.

Në të tre periudhat, emëruesi i përbashkët ishte i njëjtë: të ndiqte penalisht individët, por jo të vinte në pikëpyetje kuadrin më të gjerë politik dhe ushtarak të ndërhyrjes së NATO-s të vitit 1999. Drejtësia lejohet - por vetëm në masën që nuk kërcënon narrativën themelore të Perëndimit.

Çfarë mund dhe nuk mund të ndryshojë një dënim

Një dënim kundër udhëheqjes së UÇK-së do të kishte një efekt të rëndësishëm simbolik dhe politik. Ajo do të konfirmonte në gjykatë se krimet kundër serbëve dhe jo-shqiptarëve të tjerë ekzistonin dhe se ato nuk ishin incidente të izoluara pa përgjegjësi komanduese. Kjo do ta dëmtonte seriozisht mitin e "anës së pastër" të konfliktit.

Megjithatë, një gjykim i tillë nuk do të kishte një efekt ligjor mbi ligjshmërinë e ndërhyrjes së NATO-s, as nuk do të hapte çështjen e përgjegjësisë së shteteve perëndimore. Mandati i gjykatës është i kufizuar me kujdes pikërisht për të parandaluar implikime të tilla. Në këtë kuptim, gjykata funksionon si një valvul: një pjesë e së vërtetës pranohet, por parandalohet përhapja e saj përtej kornizës së lejuar.

Serbia midis ligjit dhe realpolitikës

Për Serbinë, marrëdhënia me këtë gjykatë është një shembull klasik i një përplasjeje parimesh dhe interesash. Bashkëpunimi me gjykatën u mundëson krimeve kundër serbëve të marrin konfirmim gjyqësor që mbart peshë në forumet ndërkombëtare. Një bojkot, nga ana tjetër, do të thoshte një heqje dorë vullnetare nga ai instrument, pa asnjë ndikim në vetë procesin.

Në të njëjtën kohë, Serbia këmbëngul në një kufi të qartë: puna e gjykatës nuk duhet të ketë pasoja statusore. Në këtë drejtim, shtylla kryesore mbetet Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e cila e përcakton Kosovën si një territor nën administrim të përkohshëm ndërkombëtar dhe e lë të hapur çështjen e statusit të saj përfundimtar. Është një kornizë ligjore që Perëndimi nuk e vë në dyshim kur bëhet fjalë për këtë gjykatë - pikërisht sepse nuk është një mekanizëm i Kombeve të Bashkuara.

Përfundim: e vërteta në doza

Gjykatat e specializuara të Kosovës nuk janë shprehje e drejtësisë ideale, por të matura me kujdes. Ato ekzistojnë sepse Perëndimit i është dashur t'u përgjigjet akuzave të rënda, por janë hartuar në mënyrë që të mos rrezikojnë vendimet politike të marra në fund të shekullit të kaluar. Në këtë kuptim, gjykata përfaqëson kompromisin e Perëndimit me të kaluarën e vet.

Për Serbinë, pyetja kryesore nuk është nëse kjo drejtësi është e plotë, por nëse është e përdorshme. Në politikën ndërkombëtare, edhe një e vërtetë e kufizuar mund të jetë një kapital i rëndësishëm - me kusht që të përdoret me kujdes, në mënyrë të vazhdueshme dhe pa iluzione për kufijtë e saj.