Kosova dhe Serbia: Enigma e fundit politike dhe si të zgjidhet?

Shkruar për Kosovo Online: dr Hellena Ivanov, bashkëpunëtore hulumtuese në Institutin Henri Xhekson

Pavarësisht mesazheve optimiste që kanë ardhur nga BE-ja pas negociatave në Bruksel dhe Ohër në fillim të këtij viti, tensionet janë ndezur sërish në Kosovë. Më 26 maj, gjërat morën kthesën për keq kur tre kryetarë të zgjedhur të komunave veriore, të populluara kryesisht nga serbët – Zveçani, Zubin Potoku dhe Leposaviqi – u përpoqën të hyjnë në ndërtesat komunale dhe të marrin detyrën.

Në shenjë proteste, serbët u mblodhën jashtë, duke mos lejuar hyrjen e kryetarëve të komunave sepse ata pretendonin se nuk kishin legjitimitet për sundim. Policia e Kosovës u kundërpërgjigj dhe përdori granata trullosëse dhe gaz lotsjellës për të shpërndarë protestuesit. Perëndimi reagoi shpejt. Së pari, ata dërguan Forcat e Kosovës (KFOR), një forcë paqeruajtëse ndërkombëtare e udhëhequr nga NATO, për të monitoruar situatën. Më pas, zyrtarët dënuan autoritetet e Kosovës për përshkallëzimin e një situate që gjithmonë ka qenë komplekse dhe sfiduese.

Por zërat kritikë nga Perëndimi nuk sollën shumë efekt.

Në ditët në vijim, kryetarët e zgjedhur edhe një herë tentuan të hyjnë në ndërtesat e tyre, vetëm se kësaj radhe shpërtheu dhuna mes disa demonstruesve dhe trupave të KFOR-it - dhjetëra demonstrues dhe 30 pjesëtarë të KFOR-it u plagosën.

Politikanët perëndimorë u bënë sërish thirrje të dyja palëve për de-përshkallëzimi. SHBA vendosi gjithashtu të ndëshkojë Kosovën për këtë përshkallëzim duke anuluar pjesëmarrjen e Kosovës në "Defender Europe 23" - një stërvitje e përbashkët mes aleatëve të SHBA-së dhe NATO-s - dhe sugjeroi se mund të ndërmarrë hapa të mëtejshëm nëse është e nevojshme.

Përkundër këtyre thirrjeve për de-përshkallëzimi, kryeministri i Kosovës Albin Kurti pretendon se kryetarët e zgjedhur të komunave janë të vetmit njerëz që kanë legjitimitet për të sunduar, protestuesit mblidhen dhe shpalosin një flamur serb 250 metra të gjatë dhe tela me gjemba janë vendosur rreth ndërtesave komunale.

Kjo po ndodh në sfondin e zgjedhjeve lokale të mbajtura në prill të vitit 2023. Pavarësisht presionit të madh nga bashkësia ndërkombëtare, partitë politike dhe qytetarët serbë i bojkotuan këto zgjedhje. Rrjedhimisht, pjesëmarrja ishte historikisht e ulët – me vetëm 3.47% – gjë që çoi në pyetjen e legjitimitetit të kryetareve të sapozgjedhur.

Serbia dhe Kosova janë dy parti me synime politike reciproke përjashtuese. Kosova kërkon autonomi dhe sovranitet të plotë mbi territorin e saj. Serbia refuzon ta njohë Kosovën si të pavarur. Të dyja qeveritë po shtyjnë axhendat nacionaliste për përfitimet e tyre politike.

Kapërcimi i këtij ngërçi nuk do të ndodhë lehtë.

Komuniteti ndërkombëtar dhe veçanërisht BE-ja duhet t'i marrin gjërat seriozisht. Së pari, ata duhet të detyrojnë të dyja palët të de-përshkallëzojnë dhe të ndalojnë çdo veprim që mund të rrisë tensionet.

Kosova duhet t'u thotë kryetarëve të saj që të mos i vizitojnë zyrat e tyre dhe serbët duhet të ndalojnë së protestuari në këmbim. Negociatat ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, të cilat janë të fokusuara ekskluzivisht në de-përshkallëzimin, duhet të fillojnë menjëherë - dhe për të siguruar sukses, BE-ja dhe SHBA-ja duhet të ndërmjetësojnë.

Dhe një raund i ri zgjedhjesh me përfaqësues politikë serbë është i nevojshëm për të siguruar legjitimitet në sytë e popullit serb.

Së fundi, SHBA duhet të rrisë ndikimin e saj në rajon. Është e qartë se BE-ja ka aftësi të kufizuara për të zbatuar marrëveshjet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë – ngjarjet e fundit janë një shkelje e qartë e marrëveshjeve të Brukselit dhe Ohrit.

Deri më tani, BE-ja është mbështetur kryesisht në shenja verbale – por me pak efekt.

Ne kemi nevojë për mekanizma seriozë që do të sigurojnë që Serbia dhe Kosova të vazhdojnë t'u përmbahen marrëveshjeve që kanë pranuar - përndryshe komuniteti ndërkombëtar rrezikon të humbasë kredibilitetin në rajon.

Vazhdimi i destabilizimit do t'i lejonte kundërshtarët e Perëndimit vetëm të ndërhynin si aleat të rajonit.