Kur jeta përmblidhet në dy fjalë – pogromi i heshtur

Presione, provokime, arrestime me "gabim", varreza të shkatërruara të paraardhësve, pasiguri. Ndaj serbëve në Kosovë nuk ka dhunë të hapur si në ditët e marsit 2004, por ajo është sistematike dhe, për këtë arsye, edhe më e rrezikshme, thonë bashkëbiseduesit e Kosovo online. Për më tepër, kjo dhunë heshtet nga fuqitë perëndimore. Sipas shumëkujt, përkufizimi më i saktë – pogrom i heshtur.

Shkruan: Dushica Radeka Gjorgjeviq

Krimi i pandëshkuar përsëritet. Përpjekjet për të fshirë trashëgiminë ortodokse serbe në Kosovë, thyerja e kishave, sulmet ndaj pronave të të kthyerve, gurëzimi i shkollave serbe, mbishkrimet UÇK në shtëpitë familjare – ndonjëherë për ditë të tëra gjatë dy dekadave të fundit. Heqja e dinarit dhe e institucioneve serbe pa ndonjë alternativë të ofruar, e shoqëruar me reagime të vakëta nga përfaqësuesit ndërkombëtarë.

Nga veriu i Kosovës, sipas të dhënave zyrtare nga Beogradi, në vitet e fundit janë larguar 15 për qind e serbëve.

Më 17, 18 dhe 19 mars 2004, u vranë tetë serbë, u plagosën të paktën 170, u dëbuan mbi 4.000, u shkatërruan rreth 900 shtëpi serbe dhe u dogjën 35 objekte fetare. Askush nuk e përjashton mundësinë që një skenar i ngjashëm të përsëritet, por mbetet pyetja nëse kjo do t’u konvenonte autoriteteve në Prishtinë dhe aleatëve të tyre, të cilët nuk duan që të rrëzohet narrativi për një “Kosovë demokratike dhe multietnike”.

Aleksandar Mitiq, bashkëpunëtor hulumtues në Institutin për Politikë dhe Ekonomi Ndërkombëtare në Beograd, thotë për Kosovo online se ajo që ndodhi më 17 mars 2004, ishte një sulm i orkestruar ndaj popullit serb dhe forma më e dukshme e spastrimit etnik, por që ajo që ka ndodhur që atëherë është një spastrim etnik që ka qenë shumë më i qetë, në një farë mënyre më i rrezikshëm, sepse ka ndodhur nën radar dhe sepse ka qenë sistematik.

"17 marsi i vitit 2004 ishte një metodë jashtëzakonisht e dhunshme dhe e shpejtë, e koordinuar dhe efikase e spastrimit etnik. Sot, elementë të ndryshëm të spastrimit etnik shihen përmes uzurpimit të plotë të pronës private, kriminalizimit të çdo rezistence të mundshme civile, pamundësisë së plotë të kthimit të serbëve në Kosovë dhe Metohi dhe angazhimit të pakuptimtë politik të serbëve, të cilin e kemi parë tani pas këtyre zgjedhjeve. Janë elementë të ndryshëm që bashkë me rrënimin e institucioneve të Republikës së Serbisë kontribuojnë në vazhdimin e këtij spastrimi etnik. Nuk filloi me Albin Kurtin, por ishte sistematike nga Prishtina dhe e koordinuar dhe e heshtur nga fuqitë e mëdha perëndimore”, thekson Mitiq.

Ai thotë se në vitin 1999, pas agresionit të NATO-s, kur ishte në Kosovë si gazetar, kishte parë heshtje, tolerancë, ndoshta edhe inkurajim të heshtur të spastrimit etnik nga njësitë perëndimore dhe zyrtarët perëndimorë dhe se e kishte të qartë se ky ishte një model që do të përsëritej më vonë, siç ka ndodhur në çdo fazë të spastrimit etnik në çerek shekullin e fundit.

“Fakti është se nga njëra anë ekziston një dëshirë politike për të ruajtur njëfarë stabiliteti në Ballkan dhe stabilitet në Kosovë e Metohi, për të treguar një lloj multietniciteti dhe se modeli i Kosovës ia ka dalë dhe nuk ka çuar në spastrimin etnik për të cilin vazhdimisht flasin serbët. Megjithatë, është një farsë absolute. Nga ana tjetër, ekziston një dëshirë politike në mesin e vendeve kryesore perëndimore, në radhë të parë të vendeve të Quint-it, për të kompletuar integritetin territorial, siç thonë ata, të një Kosove të pavarur. Për të arritur këtë, ishte e nevojshme të dekurajohen plotësisht serbët dhe të shemben institucionet e Republikës së Serbisë dhe të bëjmë gjithçka për të shuar këtë rezistencë që ka zier deri vonë”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Aleksandar Shluka, bashkëpunëtor i organizatës joqeveritare “Nisma e Re Shoqërore”, thotë për Kosovo online se nëse shikoni gjithçka që u ka ndodhur serbëve në Kosovë në vitet e fundit, nga presioni ekonomik e deri te presioni i aparatit të sigurisë, mund të thuhet se po ndodh një pogrom i heshtur apo një eksod i heshtur.

“Nën presionin e të gjithë këtyre faktorëve, njerëzit po largohen, në radhë të parë nga veriu i Kosovës dhe ky është një trend që më problematikisht është i pakthyeshëm, që do të thotë se ata që largohen nuk kthehen në pjesën më të madhe. Edhe nëse ndryshojnë disa kushte, është shumë e vështirë të pritet që ai numër njerëzish të kthehen”, tregon Shluka për Kosovo online.

Populli serb, shton ai, është i zhgënjyer nga komuniteti ndërkombëtar.

"Populli serb është gjithashtu i indinjuar ndaj bashkësisë ndërkombëtare, sepse ishte garantuesi që të gjitha të drejtat do të respektoheshin kur partnerët perëndimorë të Kosovës mbështesnin pavarësinë në 2008. Serbët e panë që kjo nuk po ndodh," thotë ai.

Siç thekson ai, nëse shumica e aktorëve ndërkombëtarë janë të kënaqur që situata të mbetet ashtu siç është, me stabilitetin që nuk po cenohet dhe narrativa e një Kosove multietnike që ata donin ta promovonin dhe besonin se nuk do të minohej, ata nuk do të ndërhyjnë, dënojnë apo reagojnë shumë.

“Pikërisht për këtë po ndodh eksodi i heshtur. Nuk ka dhunë të përhapur si më parë, por njerëzit dalëngadalë po largohen dhe kështu historia e një Kosove multietnike po shuhet. Të vetëdijshëm apo jo, aktorët ndërkombëtarë nuk po bëjnë asgjë për ta parandaluar këtë”, thotë bashkëbiseduesi ynë.

Përpara kaosit të pogromit më 17 mars 2004, siç thekson shkrimtari dhe gazetari Zhivojin Rakoçeviq, koncepti se bashkësia ndërkombëtare dhe të gjitha ligjet në fakt ishin zhdukur.

“E ardhmja e Kosovës dhe Metohisë u dogj në pogromin e 17 marsit sepse thjesht u zhdukën 50 mijë ushtarë, dhjetëra mijëra nëpunës civilë, shërbime sekrete, ligje të përsosura botërore, thirrje për të drejta dhe demokraci. Në atë moment u kuptua se koncepti i institucioneve kishte dështuar. Në Kosovë dhe Metohi ekzistojnë mbiinstitucione, institucione dhe nëninstitucione. Superinstitucionet janë ambasada dhe ambasadat amerikane, institucionet janë këto bashkitë e dukshme, qeveria... dhe nëninstitucionet janë struktura kriminale fisnore. Më 17 mars, këto botë dhe struktura paralele u bashkuan për të bërë përballjen përfundimtare dhe për të zhdukur serbët bashkë me kulturën, jetën dhe qytetërimin e tyre”, thotë Rakoçeviq për Kosovo online.

Pas 17 marsit 2004, siç thekson ai, u bë e qartë se nuk ka asnjë pikë të vetme, asnjë vend të shenjtë, asgjë që është e rëndësishme dhe ekziston në jetën e serbëve në Kosovë dhe Metohi që nuk mund të preket dhe nuk mund të shkatërrohet.

“Prandaj, që nga ai moment serbët në Kosovë dhe Metohi ishin robër të pogromit”, tha bashkëbiseduesi ynë.

A mund të përsëritet në të njëjtën formë vuajtja e vitit 2004?

Dhuna e vitit 2004, vlerëson ai, mund të riorganizohet brenda pak orësh sepse institucionet praktikisht nuk ekzistojnë, ashtu siç nuk ekzistonin në ditët e marsit të 21 viteve më parë. Ai thotë se nuk ka pasur zhvillim të demokracisë apo institucioneve, as nuk ka pasur kthim të serbëve nëpër qytete.

“Është plotësisht e qartë se në një situatë të tillë mund të bësh çfarë të duash”, konsideron Raçkoçeviq.

Duke shpjeguar se 17 marsi në fakt kishte për qëllim përshpejtimin e procesit që do të çonte në shpalljen e njëanshme të pavarësisë së Kosovës në vitin 2008, Aleksandar Mitiq vlerëson se është e sigurt që në këtë moment, shumë vende të Quint-it, liderë në Perëndim, nuk pajtohen me shkelje kaq të dukshme dhe masive të të drejtave të njeriut dhe dhunë kaq masive.

“Ky spastrim etnik nën radar, jashtë dukshmërisë mediatike, në të cilin vetë familjet vendosin në një mënyrë apo tjetër, jo në rrethana dramatike, por racionalisht, ndonjëherë duke menduar për të ardhmen e fëmijëve të tyre, që të largohen nga Kosova dhe Metohia. Është vërtet diçka e tmerrshme, është ndoshta mënyra më perfide e spastrimit etnik, ajo luftë psikologjike që po u bëhet serbëve në Kosovë dhe Metohi”, thekson Mitiq.

Edhe pse, thotë ai, spastrimi etnik mohohet dhe quhet propagandë që vjen nga Beogradi apo propagandë nga serbët në Kosovë dhe Metohi, faktet janë aty dhe askush nuk mund ta mohojë se pas gjithë procesit fshihet një agjendë shumë e qartë politike.

Aleksandar Shluka shpreson se dhuna e marsit të 21 viteve më parë nuk do të përsëritet dhe thekson se në vitin 2004 rrethanat kanë qenë të ndryshme sepse ka pasur frustrim më të madh te shqiptarët e Kosovës lidhur me statusin e pazgjidhur të Kosovës, pasi nuk dihej nëse Kosova do të kthehej në juridiksionin serb apo do të fitonte pavarësinë.

“Ata kanë shfrytëzuar mbështetjen, para së gjithash, të Shteteve të Bashkuara të Amerikës për të ushtruar presion dhe thonë: “Shiko, ne jemi të pakënaqur, do të bëjmë gjithçka për të treguar pakënaqësinë tonë dhe që ju të na përkrahni në drejtim të mbështetjes së pavarësisë së Kosovës”. Ai moment tani ka ndryshuar. Shohim që edhe SHBA-ja ka ndryshuar qasjen e saj në skenën botërore dhe nuk është më realiste të pritet mbështetje për një dhunë të tillë. Do të perceptohej krejtësisht ndryshe në komunitetin ndërkombëtar dhe për këtë arsye nuk besoj se do të përsëritej. Gjithashtu, edhe pse shumë mendojnë se dhuna e marsit ishte organizuar nga disa struktura institucionale, këto ishin sulme në radhë të parë nga individë, dhe tani më shumë po bëhet dhuna institucionale, represioni sistematik përmes aparatit kosovar, qasja ka ndryshuar, dhe kjo është arsyeja pse unë mendoj se është joreale të pritet përsëri një skenar i tillë," thotë Shluka.

21 vjet pas pogromit, Rakoçeviq thekson se ajo që serbët mësuan nga 17 marsi është jashtëzakonisht e rëndësishme.

“Duket se kemi mësuar diçka. Gjatë gjithë këtyre viteve, në vende të ndryshme, ajo që u shkatërrua është restauruar në mënyrë krijuese. Në Manastirin e Kryeengjëjve të Shenjtë, ne kemi një koloni piktorësh që pikturojnë, kemi njerëz që ruajnë kujtesën dhe që kujdesen të nxjerrin disa mësime nga krimi më i madh i paqes në Evropë pas Luftës së Dytë Botërore, sepse kurrë në historinë tonë, Kisha Ortodokse Serbe, as ndoshta ne si popull, nuk kemi përjetuar kaq shumë thesare të jetës dhe gjithçka që kishim zhdukur dy ditë, thotë Raçkoçeviq.