Dy muaj pas konfliktit në Banjskë - a kanë ndryshuar pozicionet e Beogradit dhe Prishtinës?

Ngjarja tragjike në fshatin Banjskë të komunës së Zveçanit nga dy muaj më parë ende nuk ka marrë një epilog mbi bazën e të cilit Beogradi dhe Prishtina do të mund të thonë: “rasti është zgjidhur”. Pavarësisht kërcënimeve të kryeministrit dhe presidentës së Kosovës, se nuk do të ketë bisedime nëse nuk vendosen sanksione ndaj Serbisë, procesi i negociatave për normalizimin e marrëdhënieve vazhdoi me diplomaci intensive ndërmjetësuese.

KFOR-i ka shtuar praninë e tij në terren dhe sipas Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s, Jens Stoltenberg, po mendohet që kjo rritje të jetë e përhershme. Banorët e Banjskës thonë se situata është qetësuar disi, duke qenë se policia e Kosovës ka kontrolluar terrenin, ka bërë kontrolle dhe ka bllokuar rrugët për ditë pas 24 shtatorit.

Zgjedhjet e reja lokale në katër komuna në veri ende nuk janë në dukje, edhe pse partia më e madhe e serbëve të Kosovës, Lista Serbe, në mes të tetorit njoftoi se është e gatshme të marrë pjesë në to. Brukseli pretendon se u ka paraqitur palëve një propozim të “balancuar” për themelimin e Bashkësisë së Komunave Serbe, ndërsa njohja “de facto” e Kosovës u kërkua hapur nga Beogradi.

Edhe pse në reagimet e para pas Banjskës, kryeministri i Kosovës Albin Kurti deklaroi se “asgjë nuk mund të jetë më njësoj”, sipas mendimit të politologut Ognjen Gogiq, Banjska mbeti një ngjarje e izoluar që nuk pati ndonjë pasojë të rëndësishme në negociatat mes Beogradi dhe Prishtina. Siç vlerëson ai, për shkak të kushteve të vendosura nga Bashkimi Evropian, Serbia ishte në pozitë të pafavorshme si para ashtu edhe pas Banjskës, dhe përshpejtimi i dukshëm i negociatave në javët e fundit, thotë ai, është pasojë e ideve të mëparshme se duhet të arrihet ndonjë rezultat i prekshëm, sepse në vitin 2024 BE do të shkojë në zgjedhje.

“Gjatë ngjarjes aktuale në Banjskë, gjatë asaj jave të 24. shtatorit, Serbia tashmë ka vepruar në mënyrë konstruktive. Për këtë nuk dihet shumë në opinion, por sipas asaj që dihet, tashmë ka pasur kontakte mes Beogradit dhe ndërkombëtarëve. Beogradi luajti një rol të rëndësishëm dhe parandaloi që ai konflikt të dilte jashtë kontrollit dhe që situata të qetësohej pak a shumë, pas kësaj u ndërmorën veprime juridike ndaj personit që konsiderohet përgjegjës për atë ngjarje, që është Millan Radoiçiq. Serbia edhe një herë tregoi se nuk qëndron pas kësaj ngjarje sepse e solli të dyshuarin para drejtësisë. Dhe së fundi dhe ndoshta më e rëndësishmja - ajo ngjarje mbeti e izoluar. Në asnjë mënyrë ngjarjet në Banjskë nuk mund të interpretohen si pasqyrim i politikës së Serbisë, d.m.th. mbeti një ngjarje sporadike që nuk u përsërit më pas dhe as situata në veri nuk u përkeqësua më vonë, që dikush të thoshte se ishte politikë, Banjska mbeti një ngjarje e izoluar dhe në këtë kuptim ajo ngjarje nuk pati ndonjë pasojë të rëndësishme në negociata pavarësisht se si mundohet të prezantohet”, thotë Gogiq.

Ai beson se do të ishte hipokrite nga pikëpamja e bashkësisë ndërkombëtare që t'i kushtohej shumë rëndësi kësaj dhe përmend shembuj nga vitet e 90-ta kur, siç thotë ai, bashkësia ndërkombëtare mbështeti UÇK-në, e cila kryente aktivitete terroriste.

“Madje u përfshi në luftë në anën e UÇK-së dhe në vitin 2004, kur ndodhi dhuna e marsit në Kosovë, më vonë u shpërblye sepse politika e bashkësisë ndërkombëtare ishte që për shkak të atij sulmi, zgjidhja e statusit duhet të përshpejtohet dhe Kosovës t'i jepet pavarësia. Është hipokrite që Serbia të kapet pas ndonjë shtylle të turpit për shkak të Banjskës pas një politike të tillë të së kaluarës", thotë Gogiq.

Siç vlerëson ai, BE nuk e ka favorizuar Serbinë në raport me Kosovën as para Banjskës.

“Pozita e Beogradit në dialog dhe negociata nuk ka qenë asnjëherë më e favorshëme. Në opinion në një moment u krijua përshtypja se Beogradi ka një pozicion më të fortë negociues në krahasim me Prishtinën për faktin se muajt e fundit ka pasur shumë kritika ndaj Albin Kurtit dhe politikat e tij nga BE, me të cilat nuk ishim mësuar. Për herë të parë ndodhi diçka e tillë që Prishtina u ekspozua ndaj kritikave dhe jo vetëm kritikave, por edhe sanksioneve sepse në qershor u vendosën masa ndëshkuese ndaj Kosovës, por kjo kurrë nuk do të thoshte se BE në fakt favorizoi Serbinë ndaj Kosovës dhe kjo shihet më së miri nga thirrjet e fundit të zyrtarëve evropianë që Serbia ta njohë de fakto Kosovën”, thotë Gogiq.

Kërkesa për njohje de facto, nënvizon ai, nuk është një kërkesë e re e BE-së.

“Ky nuk është një kusht i ri, i gjithë propozimi franko-gjerman që është paraqitur vitin e kaluar gjithmonë nënkupton njohjen de facto të Kosovës nga Serbia. Vetëm terminologjia është e re, e re është se ata thjesht thanë hapur atë që po kërkojnë në të vërtetë sepse i kanë quajtur gjërat me emrin e tyre, por gjendja si e tillë nuk është e re. Në këtë proces kemi diçka që quhet "ndërmjetësues të njëanshëm" në literaturë. Prandaj BE nuk është neutrale ndaj dialogut dhe rezultati që ajo dëshiron që dialogu të përfundojë me Kosovën duke forcuar pozitën e saj në planin ndërkombëtar, kështu që e favorizon Kosovën gjatë gjithë kohës. Vetëm se Kosova në një moment i vështirësoi dhe komplikoi planet e BE-së për shkak të sjelljes së Kurtit. Ata nuk ishin të kënaqur me sjelljen e tij dhe qëndrimet, por ata nuk e ndryshuan qëndrimin e tyre, askush nuk erdhi dhe i tha Kosovës se duhet të pranojë të kthehet në Serbi, ata tashmë erdhën dhe i thanë Serbisë që duhet ta njohë Kosovën. Në këtë kuptim, Banjska nuk i ndryshoi gjërat në mënyrë domethënëse atje në pozitë të pafavorshme për shkak të atyre kushteve që ka BE ndaj saj edhe para dhe pas Banjskës”, thekson ai.

Megjithatë, Gogiq shton se ngjarja në Banjskë mund të ketë çuar në një ndryshim të retorikës së BE-së ndaj Serbisë.

“Bëhet fjalë për faktin se ajo që BE kërkon nga Serbia është praktikisht e papranueshme si e tillë, sepse është një kusht jashtëzakonisht i vështirë dhe i madh dhe në fakt po aplikon taktikë që të përpiqet që Serbia t'i pranojë këto gjëra përmes një qasjeje më të butë. Nëse ajo kërkesë për njohjen de facto të Kosovës do të pasohej nga ndonjë retorikë e ashpër, kjo do të ishte e tepërt. Shtrohet pyetja nëse atëherë BE duhet të ftojë Izraelin të njohë Palestinën p.sh. apo disa akterë të tjerë. Ky është një kusht shumë i diskutueshëm dhe BE po përpiqet në një mënyrë më të butë për ta arritur këtë dhe Banjska nuk e ka ndryshuar dukshëm situatën në këtë kuptim”, shpjegon Gogiq.

Dhe përshpejtimi i kërkesës për formimin e BKS, siç beson ai, pak ka të bëjë me ngjarjet në Banjskë.

"Këto janë afate të përcaktuara më parë. Që në fillim të kësaj iniciative, ideja ishte që të arrihej ndonjë rezultat i prekshëm deri në fund të këtij viti ose më së voni në fillim të vitit të ardhshëm. Këshilli Evropian do të ketë samitet e tij të fundit në shkurt ose mars dhe më pas BE shkon në zgjedhje. Pra, që në fillim afati për të arritur disa rezultate ishin zgjedhjet për Parlamentin Evropian dhe ai afat po afrohet, dhe BE nuk ka rezultate, për më tepër, situata është përkeqësuar që kur kanë filluar ta zbatojnë këtë iniciativë, kështu që përshpejtimi për të cilin flitet është pasojë e afrimit të atij afati dhe jo për shkak se Banjska ka ndryshuar në mënyrë drastike situatën”, përfundon Gogiq.

Asistentja në Departamentin e Sociologjisë në Fakultetin e Mitrovicës së Veriut, Millica Marjanoviq, duke folur për ngjarjet në Banjskë të dy muajve më parë, thotë për Kosovo online se vetëorganizimi i serbëve ka lindur si rezultat i të drejtave të kërcënuara, për të cilën përgjegjësin nuk e mbanë Beogradi, ndërsa në të njëjtën kohë tregon se EULEX si mision civil i BE atë ditë është dashur të jetë në Banjskë, por thuhet se kjo nuk ka ndodhur.

“Beogradi pa mëdyshje nuk duhet të mbajë përgjegjësi kur bëhet fjalë për organizimin e qytetarëve, sepse ky vetëorganizim i qytetarëve buron nga terrori i përhershëm që po ndodh që nga viti 1999. Kur them se po vazhdon, kam parasysh pengimin e të gjitha të drejtat themelore të njeriut, e drejta për liri, lëvizje, e drejta e votës, e drejta e mendimit”, thotë Marjanoviq.

Ajo shton se roli i vetëm i Kfor-it është mbrojtja e serbëve, por nuk e kryen atë rol.

“Në anën tjetër, UNMIK-u si mision civil vazhdimisht fshihet në sytë e shqiptarëve, kurse EULEX-i si mision civil i BE-së është i njëanshëm dhe i kompromentuar, edhe pse është dashur të jetë në Banjskë, nuk ka ndodhur. Natyrisht, kushdo që dëshiron ta shohë këtë do ta kuptojë realitetin. Në anën tjetër, projektet e tyre të përbashkëta, përkatësisht shteti i rremë i Kosovës në krye me Kurtin, ngadalë po i kundërshtojnë ata”, vlerëson Marjanoviq.

Marjanoviq na kujton Rezolutën 1244 dhe Marrëveshjen e Brukselit, ku thuhet se duhet të formohet BKS dhe e cila përcakton qartë kompetencat që duhet të ketë BKS.

Garantues i Rezolutës 1244 është OKB, garantues i Marrëveshjes së Brukselit është BE. Në këtë drejtim presim që të zbatohet ligji ndërkombëtar”, thotë Marjanoviq.

Gjatë konfliktit në Banjskë kanë humbur jetën Stefan Nedelkoviq, Igor MilLenkoviq, Bojan Mijailloviq dhe Afrim Bunjaku, pjesëtar i policisë së Kosovës.